ٿاڻي بولا خان جي هڪ ڏورانھين قبرستان ۾ پٿرن تي نقش ٿيل شاهڪار فن

هي قبرستان ٿڌو ۽ گنڊاڪو جبل جي نئين جي ميلاپ واري هنڌ جي ويجهو آهي. گنڊاڪو نئين، جيڪا ٿڌو نئين جي هڪ شاخ آهي، اتي قديم ‘راڪ آرٽ’ (پٿرن تي چٽسالي) جا ڪيترائي ماڳ پڻ موجود آهن

تحرير: ذوالفقار علي ڪلهوڙو

ڄامشورو ضلعي جو تعلقو ٿاڻو بولا خان پٿرن تي ٿيل نفيس نقاشي ۽ تاريخي قبرستانن جي ڪري مشهور آهي. مان 1998ع کان انهن اهم ماڳن جي کوجنا ۽ دستاويزي رڪارڊ گڏ ڪري رهيو آهيان. هڪ خاص طور تي قابلِ ذڪر قبرستان، جنهن کي مقامي طور تي ‘مور مراديو’ يا ‘مور مرادي’ چيو وڃي ٿو، يونين ڪائونسل مول ۾ ٿڌو نئين جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. هي ماڳ گڏاپ تعلقي جي بنديچا اسٽاپ کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري آهي ۽ ٿاڻي بولا خان جي شهر سَريءَ کان به هتي پهچي سگهجي ٿو، پر ننڍو رستو بنديچا اسٽاپ وارو آهي.

هي قبرستان ٿڌو ۽ گنڊاڪو جبل جي نئين جي ميلاپ واري هنڌ جي ويجهو آهي. گنڊاڪو نئين، جيڪا ٿڌو نئين جي هڪ شاخ آهي، اتي قديم ‘راڪ آرٽ’ (پٿرن تي چٽسالي) جا ڪيترائي ماڳ پڻ موجود آهن. انهن قديم قبرستانن سان گڏوگڏ، ٿڌو ۽ گنڊاڪو جي نئين وارن علائقن ۾ تاريخي ۽ قبل از تاريخ دور جا پٿرن تي اڪريل نقش مليا آهن.

مون پهريون ڀيرو هن قبرستان جو دورو 2014ع ۾ مرحوم گل حسن ڪلمتي، مرحوم گوندر عباس ۽ غلام قادر بلوچ سان گڏ ڪيو هو. بعد ۾ 2017ع ۽ 2018ع ۾ جڏهن مان سنڌ جي ڪوهستاني علائقي ۾ راڪ آرٽ تي تحقيق ڪري رهيو هوس، ته ٻيهر هن قبرستان جو رخ ڪيم. هن قبرستان ۾ ساديون، پلستر ٿيل ۽ پٿر تي نقاشي ٿيل قبرون آهن، جن مان ڪجهه 18هين صديءَ جون آهن. پٿرن جي نقاشي واريون قبرون گهڻيون قديم ناهن. انهن جي بناوت مان لڳي ٿو ته اڪثر قبرون ٽالپر دور (1783-1843) ۽ انگريزن جي دور (1843-1947) ۾ ٺاهيون ويون آهن، جڏهن ته ڪجهه ڪلهوڙا دور (1700-1783) جون پڻ آهن.

مقامي ماڻهن ۽ محققن سان ڳالهه ٻولهه مان مون کي معلوم ٿيو ته هتي ‘بورا’ برادريءَ جون اهم شخصيتون دفن ٿيل آهن. بعد ۾، گڏاپ تعلقي جي ڳوٺ سهراب فقير جوکيو جي گورنمينٽ پرائمري اسڪول جي استاد محمد اشرف جوکيو سان تفصيلي انٽرويو دوران معلوم ٿيو ته بورا برادري کانسواءِ ٻين به ڪيترن ئي قبيلن جا ماڻهو هتي دفن آهن. هن موجب ملير ۽ ڄامشورو ضلعن جي اهم ڳوٺن جا ماڻهو هن قبرستان ۾ دفن ٿيل آهن، جن ۾ فيض محمد بورو، غازي بورو، عبدالڪريم بورو، حاجي نبي بخش بورو، طاهر محمد بورو، علي اڪبر بورو، بچو فقير، موسو شورو، نواز علي گوندر، روزي گوندر، حيات گوندر، نوشيروان گوندر، مير خان گوندر، امام بخش گوندر، رمضان گوندر، پٺاڻ گوندر ۽ نندو گوندر جا ڳوٺ شامل آهن.

هي قبرون گهڻ-ماڙ آهن، جن مان ڪجهه ڇهن ماڙين تائين آهن ته ڪجهه ٻن يا ٽن ماڙين واريون. هن قبرستان جي هڪ قبر تي ‘ڪراس’ (صليب نما) نشان اڪريل آهن جيڪي ڏاڍا دلچسپ آهن. هي هڪ حجري واري قبر آهي جنهن جي مٿان ٻه پٿر جون سليبون رکيل آهن ۽ مٿان سرهاڻو آهي. پٿر جي مٿئين حصي تي هڪ مستطيل فريم ۾ ٽي ڪراس وارا نشان هڪ قطار ۾ بڻايل آهن. هن فريم جي ٻاهران مٿان کان هيٺ تائين ننڍا ننڍا نشان اڪريل آهن جيڪي هڪ خوبصورت ‘شيوورن’ (chevron) جهڙو اثر ڏين ٿا.

مور مراديو قبرستان جي اڪثر پٿر جي قبرن جي خاص ڳالهه انهن تي ٿيل گلڪاري، شڪليون ۽ جاميٽري وارا نقش آهن. هڪ قبر جي پٿر تي هڪ بندوق ۽ ٻه گول نشان ٺهيل آهن. ان کانسواءِ هڪ مستطيل پٿر تي هڪ اهڙو نقش آهي جيڪو ڪوهستان ۾ عام طور تي پٿرن سان ٺهيل ننڍڙي مسجد ‘کروڙ’ (Kharoth) سان مشابهت رکي ٿو. اهڙيون مسجدون اڻ گهڙيل يا گهڙيل پٿرن سان ٺاهيون وينديون آهن جن ۾ هڪ محراب ۽ لنگهه هوندو آهي. تنهنڪري، هي هڪ مسجد جو نشان آهي. اتي موجود ٻه گول کڏا پکين لاءِ پاڻي رکڻ لاءِ بڻايا ويا هئا. بندوق جو نشان ظاهر ڪري ٿو ته هي قبر بورا برادريءَ جي ڪنهن مرد جي آهي. عورتن جون قبرون انهن تي اڪريل زيورن جي نشانن مان سڃاڻي سگهجن ٿيون.

هڪ ٻي قبر پنهنجي پوري بناوت ۾ تمام گهڻي سينگاريل آهي. هيءَ چئن ماڙين واري قبر آهي، جنهن جي هر حصي تي گلن ۽ جاميٽري واريون ڊزائينون آهن. ان جي سرهاڻي تي هڪ خوبصورت بالڪوني (balustrade) جهڙو انداز بڻايل آهي ۽ ان جي پاسن تي سج جو نشان (Sun motif) اڪريل آهي. اهڙا نشان ٿاڻي بولا خان جي ٻين قبرن ۾ به ملن ٿا، جيڪي يقينن ويجھين ماٿرين جي راڪ آرٽ (پٿرن تي چٽسالي) کان متاثر ٿي بڻايا ويا آهن. هنن قبرن کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ڏاڍا مشاهدي وارا هئا، جن قديم پٿرن تان اهي نقش کڻي پنهنجي دور جي قبرن تي اڪريا.

هتي هلندي توهان کي اهڙيون به قبرون ملنديون جن تي هٿيارن، ميڪ اپ جي شين ۽ زيورن جا نقش آهن. هڪ قبر جي پٿر تي قديم دور جو هڪ هار اڪريل آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته هيءَ قبر ڪنهن عورت جي آهي. هڪ ٻي قبر تي نه رڳو زيور بلڪه آرسي (آئينو) ۽ ڦڻي پڻ ٺهيل آهي. آرسي ۽ ڦڻيءَ وارا نقش 19هين صديءَ جي آخر ۾ عام ٿيا، جيڪي 20هين صديءَ جي شروعات تائين هلندا رهيا. هن مان اها مراد ناهي ته ڪاريگرن اهي نشان استعمال ڪرڻ بند ڪري ڇڏيا، پر پٿرن جي قبرن جي رواج ۾ گهٽتائي اچڻ لڳي هئي. سنڌ-ڪوهستان، خاص ڪري ٿاڻو بولا خان ۽ گڏاپ جي علائقن ۾ هي روايت اڃا به ڪنهن حد تائين موجود آهي.

ڪجهه قبرن جي سرهاڻي تي لوٽو ۽ تسبيح جو نشان به ملن ٿا، جتي تسبيح کي هڪ مسجد جي نشان اندر ڏيکاريو ويو آهي. پر سڀ کان وڌيڪ شاندار نقش ‘سرميداڻي’ جا آهن جن سان گڏ سرمو پائڻ واري سلائي پڻ ٺهيل آهي. هڪ قبر تي ڦڻي، سرميداڻي ۽ کڙو (استرو) اڪريل آهن، جيڪا ڪنهن مرد جي قبر آهي. عام طور تي عورتن جي قبرن تي ٻه-پاسي ڦڻي هوندي آهي، جڏهن ته مردن جي قبرن تي ‘هڪ-پاسي’ ڦڻي ٺهيل هوندي آهي. اهڙا بهترين نمونا لکڻ ڪنارو ۽ عمر بورو جي قبرستانن ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. ڪجهه قبرن تي بندوق ۽ ترار جا گڏيل نقش پڻ موجود آهن.

هن قبرستان جي هڪ تمام متاثر ڪندڙ قبر ڪنهن عورت جي آهي. هيءَ ڇهن ماڙين واري قبر آهي جيڪا پنهنجي بناوت ۾ لاجواب آهي. هيٺ کان وٺي مٿي تائين هيءَ قبر گلن ۽ جاميٽري وارن نقشن سان سينگاريل آهي. هيءَ قبر شايد 20هين صديءَ جي پهرين يا ٻي چوٿائيءَ جي آهي. هن جي سرهاڻي تي ‘ڪلمه طيبه’، ‘بسم الله’ ۽ زيورن جا نقش پڻ اڪريل آهن.

ڪيترين ئي قبرن تي ڪتبا پڻ آهن جيڪي تاريخي رڪارڊ محفوظ ڪن ٿا. هڪ قبر تي ‘عمر بورو پٽ يوسف’ جو نالو آهي، جڏهن ته ٻي تي ‘صالح محمد’ جو نالو ۽ وفات جي تاريخ 9 ذوالحج 1364 هجري (13 نومبر 1945ع) درج آهي. اهڙي طرح بورا برادريءَ جي هڪ عورت ‘عزت ڌي راڄو’ جي قبر به نهايت خوبصورتي سان گهڙيل آهي.

هن قبرستان مان گذرندي انسان جديد مادي ڪلچر، سينگار جي شين، مسجد جي نقشن ۽ هٿيارن جي پٿرن تي عڪاسي ڏسي حيران ٿي وڃي ٿو. اهي نقش رڳو سونهن لاءِ ناهن، پر اهي روزاني زندگي، سڃاڻپ ۽ سماجي يادگيريءَ جو حصو آهن. اهي مقامي ڪاريگرن جي ان تخليقي سوچ کي ظاهر ڪن ٿا، جيڪي پنهنجي قديم فن سان جڙيل رهندي به ان ۾ وقت جي حساب سان نيون تبديليون آڻيندا رهيا.

______________

ذوالفقار علي ڪلهوڙو پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ڊولپمينٽ اڪنامڪس (PIDE) اسلام آباد ۾ ايسوسئيٽ پروفيسر ۽ انٿروپالجسٽ آهي. هن پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ انٿروپالجي تي 18 ڪتاب لکيا آهن. سندس ٽوئٽر هينڊل @kalhorozulfiqar آهي.