سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ سنگين ٿي وئي، سنڌوءَ جو سمنڊ ڏانھن سفر بيھي ويو

انڊس رِور سسٽم اٿارٽيءَ جي ابتدائي انگن موجب ھن مُند ۾ سنڌ جي حصي ۾ پاڻيءَ جي کوٽ 35 سيڪڙو ھئي پر تازن انگن موجب اُھا ٽنھي بئراجن تي 36 کان پنجاھ سيڪڙو تائين پھچي وئي آھي. ڪوٽڙيءَ کان ھيٺ وھڪرو نہ ھجڻ ڪري سمنڊ ٽن ساحلي ضلعن جي زمين اندر ڌوڪيندو. سنڌ جي زراعت، آبي جيوت ۽ ماحول کي خطرو. شھرن ڏانھن پاڻيءَ جي فراھمي بہ متاثر ٿيندي.

اسٽاف رپورٽ

سنڌ ۽ پنجاب جي وچ ۾ پاڻيءَ جو تڪرار هن خريف جي مند ۾ انتهائي ڳڻتيءَ جوڳي صورتحال اختيار ڪري چڪو آهي. جيڪا 35 سيڪڙو کوٽ  ٻڌائي وئي ھئي، اها انڊس ريور سسٽم اٿارٽي (ارسا) جي شروعاتي ڪاٿي موجب ھئي، پر بئريجن تان ملندڙ تازن انگن اکرن موجب، سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ ان کان به وڌيڪ سنگين آهي.

درياھ جي هڪ پڇڙيءَ تي ھجڻ  (Lower Riparian) جي ڪري، سنڌ کي پاڻيءَ جي غير منصفاڻي ورڇ سبب نه صرف زرعي نقصان سھڻو پئجي رهيو آهي، پر ان جا ماحولياتي اثر پڻ تباهه ڪندڙ آهن.

جيتوڻيڪ مجموعي طور تي سسٽم ۾ 35 سيڪڙو کوٽ جو اعلان ڪيو ويو هو، پر سنڌ جي مکيه بئريجن تي هيءَ کوٽ تمام گهڻي ۽ اڻبرابر آهي:

سکر بئريج: هتي تقريبن 36 سيڪڙو کوٽ رڪارڊ ڪئي وئي آهي. سکر بئريج جي ساڄي پاسي واري ڪينال سسٽم (دادو ڪينال ۽ رائيس ڪينال سميت) ۾ پاڻيءَ جي شديد کوٽ آهي، جنهن ڪري لاڙڪاڻي ۽ قمبر-شهدادڪوٽ جهڙن مکيه ساريال وارن علائقن ۾ سارين پوکڻ ۽ ان جي منتقل ڪرڻ جو عمل سخت متاثر ٿيو آهي.

گڊو بئريج: هن بئريج تي پاڻيءَ جي کوٽ 29 کان 42 سيڪڙو تائين پهچي وئي آهي، جنهن ڪري 1991ع واري معاهدي جي تاريخي حصي کان تمام گهٽ پاڻي ملي رهيو آهي.

ڪوٽڙي بئريج: سڀ کان وڌيڪ نقصان ڪوٽڙي بئريج کي رسيو آهي، جتي پاڻيءَ جي آمد ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي آهي. ڪجهه ڏينهن کان ته ڪوٽڙيءَ کان هيٺ (ڊائون اسٽريم) وهڪرو بلڪل ٻُڙيءَ تي پهچي ويو آهي، جنهن جي ڪري درياءَ جو سمنڊ ڏانهن سفر مڪمل طور تي رڪجي ويو آهي.

هن مُند ۾ پنجاب ۽ سنڌ صوبن وچ ۾ تڪرار جا ٽي وڏا سبب آهن:

لنڪ ڪينالن جو هلڻ: سنڌ پاران چشما-جهلم (CJ) ۽ تونسا-پنجند (TP) لنڪ ڪينالن کي مسلسل هلائڻ تي سخت احتجاج ڪيو ويو آهي. هڪ طرف سنڌ جي پڇڙيءَ جا آبادگار پاڻيءَ ڦڙي لاءِ سڪي رهيا آهن، ته ٻئي طرف انهن لنڪ ڪينالن ذريعي هزارين ڪيوسڪ پاڻي سنڌو نديءَ مان کڻي جهلم ۽ چناب سسٽم ۾ وڌو پيو وڃي.

ڊيم ڀرڻ: تربيلا ۽ چشما جهڙن ذخيرن ۾ پاڻيءَ جي سطح کي برقرار رکيو پيو وڃي يا وري تيزيءَ سان پاڻي ذخيرو ڪيو پيو وڃي. سنڌ جي آبپاشي ماهرن جو موقف آهي ته هي وقت ڊيم ڀرڻ جو وقت ناهي، ڇاڪاڻ ته اھي سڀ ڊيم سنڌ کان ٻاھر اھن ۽ سنڌ ۾ فصلن جي پوکائيءَ جو انتهائي نازڪ مرحلو هلي رهيو آهي.

کوٽ جي برابريءَ جو فارمولا: ارسا پاران کوٽ کي مڙني صوبن تي هڪجهڙو لاڳو ڪرڻ جو فارمولا پڻ تڪراري بڻيل آهي. سنڌ جو موقف آهي ته اهو طريقو 1991ع واري پاڻي معاهدي جي خلاف ورزي آهي، جنهن ۾ هر صوبي جو حصو اڳي ئي واضح طئہ ٿيل آهي.

زرعي نقصان کان هٽي ڪري،  سمنڊ جي چڙهائيءَ وارو خطرو الڳ وڌي ويو آھي. پاڻيءَ جي هن 35 سيڪڙو کوٽ جا اثر رڳو فصلن جي دير سان پوکجڻ تائين محدود ناھن. جڏهن ڪوٽڙي بئريج کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو ٻُڙي ٿي وڃي ٿو، ته درياءَ جو مٺو پاڻي سمنڊ جي کاري پاڻيءَ کي پوئتي ڌڪڻ ۾ ناڪام ٿي ويندو آهي. ان جي نتيجي ۾ سمنڊ جو کارو پاڻي تيزيءَ سان اڳتي وڌي ٺٽي، بدين ۽ سجاول جي لکن ايڪڙن تي ٻڌل زرخيز زمينن کي بنجر بڻائي رهيو آهي ۽ تمرجي ٻيلن کي پڻ سخت نقصان پهچائي رهيو آهي.

ان کان علاوه، ڪوٽڙي بئريج تي پاڻي گهٽجڻ ڪري ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين وڏن شهرن لاءِ پيئڻ جي پاڻيءَ جي فراهمي پڻ شديد متاثر ٿيڻ جو خطرو پيدا ٿي ويو آهي. هيءَ صورتحال واضح ڪري ٿي ته سنڌو نديءَ جو پاڻي رڳو زراعت لاءِ ناهي، پر هي سڄي خطي جي بقا ۽ ماحوليات جو ضامن آهي.

__________________