ڪراچيءَ جيءَ ھڪ صحافيءَ جي رپورٽ بنگلاديش جي آزاديءَ ۾ اھم ڪردار ادا ڪيو
اينٿوني ماسڪرينهاس (1928–1986) هڪ پاڪستاني صحافي هو، جنهن 1971ع جي بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ دوران وردي پوش حملي آورن پاران ڪيل ظلمن کي بي نقاب ڪري عالمي سطح تي شهرت حاصل ڪئي.
ڪراچيءَ جي گوا سان تعلق رکندڙ عيسائي برادريءَ جو هي رڪن، ”دي مارننگ نيوز“ اخبار ۾ اسسٽنٽ ايڊيٽر طور ڪم ڪري رهيو هو، جڏهن کيس انهن اٺن صحافين ۾ چونڊيو ويو، جن کي پاڪستاني حڪومت پاران اوڀر پاڪستان (هاڻوڪي بنگلاديش) جو دورو ڪرڻ ۽ فوجي ڪاررواين بابت هاڪاري رپورٽون ڏيڻ جي دعوت ڏني وئي هئي.
13 جون 1971ع تي برطانيه جي اخبار”سنڊي ٽائمز“ ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون بنگالين جي بغاوت کي طاقت جي زور تي چيڀاٽڻ جي وحشياڻي عمل کي بي نقاب ڪيو. هن رپورٽ رپورٽر جي خاندان کي روپوش ٿيڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو ۽ تاريخ جو رخ موڙي ڇڏيو.
ليکڪ: نذرالاسلام
اينٿوني ماسڪرينهاس (1928–1986) هڪ پاڪستاني صحافي هو، جنهن 1971ع جي بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ دوران وردي پوش حملي آورن پاران ڪيل ظلمن کي بي نقاب ڪري عالمي سطح تي شهرت حاصل ڪئي.
ڪراچيءَ جي گوا سان تعلق رکندڙ عيسائي برادريءَ جو هي رڪن، ”دي مارننگ نيوز“ اخبار ۾ اسسٽنٽ ايڊيٽر طور ڪم ڪري رهيو هو، جڏهن کيس انهن اٺن صحافين ۾ چونڊيو ويو، جن کي پاڪستاني حڪومت پاران اوڀر پاڪستان (هاڻوڪي بنگلاديش) جو دورو ڪرڻ ۽ فوجي ڪاررواين بابت هاڪاري رپورٽون ڏيڻ جي دعوت ڏني وئي هئي.
مان 1986ع ۾، سندس وفات کان اڳ، هن صحافيءَ سان مليو هئس. اسان ٻنهي گڏجي اوڀر پاڪستان جي ان وڏي سانحي بابت پنهنجا نوٽس هڪٻئي سان شيئر ڪيا هئا.
13 جون 1971ع تي برطانيه جي اخبار”سنڊي ٽائمز“ ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون بنگالين جي بغاوت کي طاقت جي زور تي چيڀاٽڻ جي وحشياڻي عمل کي بي نقاب ڪيو. هن رپورٽ رپورٽر جي خاندان کي روپوش ٿيڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو ۽ تاريخ جو رخ موڙي ڇڏيو.
”عبدالباري جي قسمت کُٽي چڪي هئي. مشرقي بنگال جي هزارين ماڻهن وانگر، هن به اها ئي غلطي ڪئي هئي—هڪ موتمار غلطي—ته هو پاڪستاني گشتي دستي جي نظرن جي سامهون ڊوڙي رهيو هو. هو 24 سالن جو هڪ سنهڙو نوجوان هو، جيڪو سپاهين جي گهيري ۾ هو. هو ڏڪي رهيو هو ڇاڪاڻ ته کيس گولي هڻڻ جي تياري هئي.“
گذريل اڌ صديءَ دوران ڏکڻ ايشيائي صحافت جي سڀ کان بااثر تحريرن مان هڪ جو آغاز ڪجهه اهڙو هو.
پاڪستاني رپورٽر اينٿوني ماسڪرينهاس جي لکيل ۽ برطانيه جي ”سنڊي ٽائمز“ ۾ شايع ٿيل هن رپورٽ پهريون دفعو دنيا کي ٻڌايو ته پاڪستاني فوج پنهنجي الڳ ٿيندڙ مشرقي صوبي ۾ ڪهڙي پيماني تي وحشياڻي مهم هلائي رهي آهي.
ڪو به پڪ سان نٿو ڄاڻي ته ڪيترا ماڻهو مارجي ويا، پر يقيني طور تي هڪ وڏي تعداد ۾ ماڻهن پنهنجون جانيون وڃايون. آزاد محققن جو خيال آهي ته 3 لک کان 5 لک جي لڳ ڀڳ ماڻهو مئا. بنگلاديش حڪومت هي انگ 30 لک ٻڌائي ٿي.
اها حڪمت عملي ناڪام وئي ۽ بنگلاديشي عوام هاڻي پنهنجي ملڪ جي قيام جي 40 هين سالگرهه ملهائي رهيا آهن. ان دوران، ڍاڪا ۾ جنگي ڏوهن جي جوابدارن خلاف پهريون ٽرائل به شروع ٿي چڪو آهي.
ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ماسڪرينهاس جي رپورٽنگ جنگ کي ختم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان پاڪستان خلاف عالمي راءِ عامه تيار ڪئي ۽ هندستان کي فيصلو ڪندڙ ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ حوصلا افزائي ڪئي.
تنهن وقت جي وزيراعظم اندرا گانڌي ”سنڊي ٽائمز“ جي ايڊيٽر هيرولڊ ايوانز کي ٻڌايو هو ته ان مضمون کيس ايترو ته لوڏي ڇڏيو جو هن يورپي گاديءَ جي هنڌن ۽ ماسڪو ۾ ”ذاتي سفارتڪاريءَ جي مهم“ شروع ڪئي ته جيئن هندستان جي فوجي مداخلت لاءِ رستو هموار ٿي سگهي.
جيتوڻيڪ ماسڪرينهاس جو اهو مقصد ڪڏهن به نه هو. ايوانز پنهنجي ياداشتن ۾ لکيو آهي ته ”هو صرف هڪ تمام سٺو رپورٽر هو جيڪو ايمانداريءَ سان پنهنجو ڪم ڪري رهيو هو.“
هو تمام بهادر به هو. ان وقت پاڪستان ۾ فوجي حڪومت هئي ۽ کيس خبر هئي ته ڪهاڻي شايع ٿيڻ کان اڳ کيس ۽ سندس خاندان کي ملڪ مان ٻاهر ڪڍڻو پوندو—جيڪو ان دور ۾ ڪو سولو ڪم نه هو.
سندس بيوه ايوان ياد ڪندي ٻڌايو ته: ”سندس ماءُ هميشه کيس چيو هو ته سچ لاءِ بيهي رهو، سچ ڳالهايو ۽ پنهنجو وجود ثابت ڪريو. هو مون کي چوندو هو ته منهنجي سامهون جبل رکندو ته مان ان تي به چڙهي ويندس. هن ڪڏهن به ڪونہ گهٻرايو.“
جڏهن مارچ 1971ع ۾ مشرقي پاڪستان ۾ ويڙھ شروع ٿي، ماسڪرينهاس ڪراچيءَ جو هڪ معزز صحافي هو ۽ ملڪ جي حڪمران طبقي سان سندس سٺا لاڳاپا هئا. هو شهر جي گوا عيسائين جي ننڍڙي برادريءَ سان تعلق رکندو هو ۽ سندس پنج ٻار هئا.
تڪرار جي شروعات چونڊن کان ٿي، جنهن ۾ مشرقي پاڪستان جي پارٽي ”عوامي ليگ“ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي، جيڪا خطي لاءِ وڌيڪ خودمختياري چاهي پئي. جڏهن سياسي پارٽيون ۽ فوج نئين حڪومت جي قيام تي بحث ڪري رهيا هئا، ته ڪيترن ئي بنگالين کي يقين ٿي ويو ته اولهه پاڪستان ڄاڻي واڻي سندن مقصدن ۾ رڪاوٽ وجهي رهيو آهي.
صورتحال پرتشدد ٿيڻ لڳي. عوامي ليگ سول نافرمانيءَ جي مهم شروع ڪئي، ان جي حمايتين ڪيترن ئي غير بنگالي شهرين تي حملا ڪيا ۽ فوج هزارين وڌيڪ سپاهي اتي پهچايا.
25 مارچ جي شام جو، فوج عوامي ليگ ۽ ٻين مخالفن خلاف آپريشن شروع ڪيو، جن ۾ دانشور ۽ هندو برادري شامل هئي، جيڪي ان وقت 7 ڪروڙ 50 لک آباديءَ جو 20 سيڪڙو هئا. پهرين بدنامِ زمانه جنگي ڏوهن مان هڪ ۾، سپاهين ڍاڪا يونيورسٽيءَ تي حملو ڪيو، شاگردن ۽ پروفيسرن کي قطارن ۾ بيهاري کين گوليون هنيون.
سندن دهشتگردي پوءِ ٻهراڙيءَ تائين پکڙجي وئي، جتي هو انهن مقامي سپاهين سان وڙهيا جن بغاوت ڪئي هئي. شروعات ۾ لڳو ته پلان ڪامياب ٿي ويو آهي، تنهنڪري فوج ڪجهه پاڪستاني صحافين کي گهرائڻ جو فيصلو ڪيو ته جيئن کين ڏيکاري سگهجي ته ڪيئن هنن ”آزاديءَ جي ويڙهاڪن“ کي ختم ڪيو آهي.
پرڏيهي صحافين کي اڳي ئي ڪڍيو ويو هو، ۽ پاڪستان ٻيءَ ڌر پاران ڪيل ظلمن جي تشهير پڻ ڪرڻ چاهي پي. عوامي ليگ جي حامين به هزارين اهڙن ماڻهن کي قتل ڪيو هو جن جي وفاداريءَ تي کين شڪ هو—هڪ اهڙو جنگي ڏوهه جنهن کان اڄ به بنگلاديش ۾ ڪيترائي انڪار ڪن ٿا.
ماسڪرينهاس سميت اٺن صحافين کي صوبي جو 10 ڏينهن جو دورو ڪرايو ويو. جڏهن اهي واپس موٽيا، ته ستن صحافين ايئن ئي لکيو جيڪو کين چيو ويو هو. پر هڪڙي انڪار ڪري ڇڏيو.
ماسڪرينهاس جي گهرواري ايوان کي چڱيءَ ريت ياد آهي ته هو جڏهن واپس آيو ته تمام گهڻو پريشان هو: ”مون ڪڏهن به پنهنجي مڙس کي اهڙي حالت ۾ نه ڏٺو هو. هو مڪمل طور تي صدمي ۾، دٻاءُ ۾ ۽ جذباتي طور تي ٽٽل هو. هن مون کي چيو ته جيڪڏهن هو اها ڪهاڻي نه لکي سگهيو جيڪا هن ڏٺي آهي، ته پوءِ هو ٻيهر ڪڏهن به ڪو اکر لکي نه سگهندو.“
ظاهر آهي ته پاڪستان ۾ ايئن ڪرڻ ممڪن نه هو. سڀئي اخبارون فوجي سينسر جي نگرانيءَ ۾ هيون، ۽ ماسڪرينهاس پنهنجي گهرواريءَ کي چيو هو ته کيس پڪ آهي ته جيڪڏهن هن ڪوشش ڪئي ته کيس گولي هڻي ماريو ويندو.
پنهنجي بيمار ڀيڻ جي عيادت جو بهانو ڪري، ماسڪرينهاس لنڊن پهتو، جتي هو سڌو ”سنڊي ٽائمز“ جي ايڊيٽر جي آفيس ويو. ايوانز کيس ياد ڪندي چوي ٿو ته ”هو هڪ فوجي ماڻهو لڳي رهيو هو، جنهن جون مڇون هيون پر هن جي اکين ۾ هڪ عجيب اداسي هئي.“
ايوانز لکيو ته: ”هو مارچ ۾ بنگالين پاران ڪيل واقعن تي به حيران هو، پر هن جو چوڻ هو ته فوج جيڪو ڪجهه ڪري رهي هئي، اهو ان کان به وڌيڪ بدتر ۽ وڏي پيماني تي هو.“ ماسڪرينهاس کيس ٻڌايو ته هو هڪ وڏي ۽ منظم قتل عام جو اکين ڏٺو شاهد آهي، ۽ هن فوجي آفيسرن کي قتل عام کي ”آخري حل“ (final solution) طور بيان ڪندي ٻڌو آهي.
ايوانز ڪهاڻي شايع ڪرڻ جو واعدو ڪيو، پر ان کان اڳ ايوان ۽ ٻارن کي ڪراچيءَ مان نڪرڻو هو. هنن پاڻ ۾ فيصلو ڪيو هو ته جڏهن ماسڪرينهاس ”اين جو آپريشن ڪامياب ٿيو“ جو ٽيليگرام موڪليندو، تڏهن هو نڪرڻ جي تياري ڪندا.
ايوان ياد ڪري ٿي ته کيس صبح جو ٽين وڳي اهو پيغام مليو. ”مون ٽيليگرام واري کي در کڙڪائيندي ٻڌو، مون پنهنجن پٽن کي اٿاريو ۽ چيو: ’يا خدا، اسان کي لنڊن وڃڻو آهي.‘ اهو خوفناڪ هو. مون کي هر شئي پويان ڇڏڻي هئي. اسان صرف هڪ هڪ سُوٽ ڪيس کڻي سگهياسين. اسان ايترو ته روئي رهيا هئاسين جو لڳو ڄڻ ڪو جنازي وارو گهر هجي.“
شڪ کان بچڻ لاءِ، ماسڪرينهاس کي پنهنجي خاندان جي نڪرڻ کان اڳ پاڪستان واپس اچڻو پيو. پر جيئن ته پاڪستانين کي سال ۾ صرف هڪ پرڏيهي پرواز جي اجازت هئي، تنهنڪري کيس افغانستان جي رستي زميني سرحد پار ڪري ملڪ مان نڪرڻو پيو.
جنهن ڏينهن سندس خاندان لنڊن ۾ گڏ ٿيو، ان جي ٻئي ڏينهن ”سنڊي ٽائمز“ ۾ سندس مضمون ”نسل ڪشي“ (Genocide) جي سُرخيءَ هيٺ شايع ٿيو.
’غداري‘
اها رپورٽنگ ان ڪري ايتري اثرائتي هئي جو ماسڪرينهاس کي انهن پاڪستاني آفيسرن جو مڪمل اعتماد حاصل هو، جن سان هن وقت گذاريو هو.
”مون ’ماريو ۽ ساڙيو‘واري مهم جي وحشت کي پاڻ ڏٺو آهي، جتي فوجي دستا باغين کي ختم ڪرڻ کان پوءِ شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قتل عام ڪندا هئا. مون ڏٺو آهي ته ڪيئن پوريون بستيون ’سزا وارين ڪاررواين‘ تحت تباهه ڪيون ويون. ۽ آفيسرن جي ميس ۾ رات جو، مون انهن بهادر ۽ معزز سڏائيندڙ ماڻهن کي ڏينهن جي شڪار (قتل) تي فخر سان ڳالهيون ڪندي حيرت سان ٻڌو آهي. ’توهان اڄ ڪيترا ماريا؟‘ اهي جواب منهنجي ياداشت ۾ نقش ٿي ويا آهن.“
سندس مضمون—پاڪستان جي نقطه نظر کان—هڪ وڏي غداري هئي ۽ مٿس دشمن جو ايجنٽ هجڻ جو الزام لڳايو ويو. پاڪستان اڃا تائين ان ڳالهه کان انڪار ڪري ٿو ته سندس فوج اهڙن ظلمن جي پويان هئي ۽ هن رپورٽ کي هندستاني پروپئگنڊا قرار ڏئي ٿو.
بهرحال، هن جا اڃا به پاڪستان ۾ سٺا رابطا هئا ۽ 1979ع ۾ هو پهريون صحافي هو جنهن انڪشاف ڪيو ته پاڪستان ائٽمي هٿيار تيار ڪري ورتا آهن.
بنگلاديش ۾ کيس وڏي احترام سان ياد ڪيو وڃي ٿو، ۽ سندس مضمون اڄ به ملڪ جي آزاديءَ واري جنگ جي ميوزيم ۾ لڳل آهي. ميوزيم جي هڪ ٽرسٽي مفيد الحق جو چوڻ آهي ته: ”هي جنگ تي لکيل سڀ کان اهم مضمونن مان هڪ هو. اهو ان وقت سامهون آيو جڏهن اسان جو ملڪ دنيا کان ڪٽيل هو، ۽ ان دنيا کي ٻڌايو ته هتي ڇا ٿي رهيو آهي.“
سندس خاندان هڪ نئين ۽ سرد ملڪ ۾ زندگي گذارڻ لڳو. ايوان ماسڪرينهاس ياد ڪري ٿي ته: ”لنڊن ۾ ماڻهو تمام سنجيده هئا ۽ ڪو به اسان سان ڳالهائيندو نه هو. اسان ڪراچيءَ جي خوش مزاج ۽ مُرڪندڙ چهرن جا عادي هئاسين، پر اسان کي پنهنجي فيصلي تي ڪڏهن به پشيماني نه ٿي.“
________________
بنگال ڄائو ليکڪ نذرالاسلام هڪ سينئر تعليمي ماهر آهي، جيڪو آمريڪا ۾ رهي ٿو. هو سنڌ ڪوريئر سميت بنگلاديش، هندستان ۽ آمريڪا جي اخبارن لاءِ لکندو رهندو آهي. ھُو ھڪ ڪتاب ’چيزنگ هوپ‘ (Chasing Hope) جو ليکڪ پڻ آهي، جيڪو سندس مضمونن جو مجموعو آهي.
