هڪ طرف ترقيءَ جا خواب، نوجوانن جي اکين ۾ چمڪ، تعليم حاصل ڪندڙ ٻار، محنت ڪندڙ مزدور ۽ پنهنجي گهرن کي سنڀاليندڙ باهمت عورتون، ۽ ٻئي طرف ناانصافي، غربت، تشدد، ڪرپشن، فرقيواريت، عورتن سان بدسلوڪي، ٻارن سان زيادتي، طاقتور جو ڪمزور تي ڏاڍ ۽ معاشي نابرابري
اچو ته اسان سڀ گڏجي اهو عزم ڪريون ته نه پاڻ ظلم ڪنداسين، نه ڪنهن کي ظلم ڪرڻ ڏينداسين، نه خاموش تماشائي بڻجنداسين، پر هر ناانصافي خلاف پرامن، قانوني ۽ اخلاقي جدوجهد ڪنداسين
لال جان ميگھواڙ
هي موضوع رڳو هڪ مضمون جو عنوان ناهي، پر هر ان انسان جي دل جي صدا آهي جيڪو انصاف، امن ۽ برابري سان ڀرپور دنيا ڏسڻ چاهي ٿو، ڇاڪاڻتہ جڏهن اسان پنهنجي پياري ملڪ جي گهٽين، شهرن، ڳوٺن ۽ وسندين تي نظر وجهون ٿا ته اسان کي هڪ ئي وقت ٻه تصويرون نظر اچن ٿيون: هڪ طرف ترقي جا خواب، نوجوانن جي اکين ۾ چمڪ، تعليم حاصل ڪندڙ ٻار، محنت ڪندڙ مزدور ۽ پنهنجي گهرن کي سنڀاليندڙ باهمت عورتون، ۽ ٻئي طرف ناانصافي، غربت، تشدد، ڪرپشن، فرقيواريت، عورتن سان بدسلوڪي، ٻارن سان زيادتي، طاقتور جو ڪمزور تي ڏاڍ ۽ معاشي نابرابري؛ سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته ڇا ظلم اسان جي قسمت ۾ لکيل آهي يا اهو اسان جي اجتماعي خاموشي، لاپرواهي ۽ بي حسي جو نتيجو آهي؟
جيڪڏهن اسين سچائيءَ سان پنهنجو احتساب ڪريون ته خبر پوندي ته ظلم ڪنهن هڪ ماڻهو يا هڪ اداري جو پيدا ڪيل طوفان ناهي، پر اهو تڏهن جنم وٺي ٿو جڏهن سماج جا فرد پنهنجون ذميواريون وساري ڇڏين ٿا، جڏهن والدين ٻارن جي اخلاقي تربيت کي اهميت نٿا ڏين، جڏهن استاد رڳو امتحانن جا نمبر اهم سمجهن ٿا ۽ ڪردار سازي کي وساري ڇڏين ٿا، جڏهن ميڊيا سچ بدران سنسني کي ترجيح ڏئي ٿي، جڏهن مذهبي ۽ سماجي اڳواڻ اتحاد بدران اختلاف کي هوا ڏين ٿا، جڏهن نوجوان پنهنجي توانائي مثبت سرگرمين بدران فضول مشغلن ۾ ضايع ڪن ٿا، ۽ جڏهن عام شهري اهو سوچي خاموش ٿي وڃي ٿو ته ”منهنجي آواز سان ڇا ٿيندو؟“ حالانڪه تاريخ گواهه آهي ته تبديلي هميشه هڪ آواز کان شروع ٿي آهي، هڪ سچائيءَ جي لفظ کان شروع ٿي آهي، هڪ بهادر قدم کان شروع ٿي آهي. ظلم جي خاتمي لاءِ سڀ کان پهريون قدم شعور جي بيداري آهي، ڇاڪاڻتہ جيڪو ماڻهو ڄاڻي ٿو ته سندس حق ڇا آهن ۽ سندس ذميواريون ڇا آهن، اهو نه پاڻ ظلم ڪندو ۽ نه ظلم سهي خاموش رهندو؛ تعليم هتي سڀ کان اهم هٿيار آهي، پر تعليم جو مطلب رڳو ڪتابي علم نه، پر اخلاقي، سماجي ۽ انساني قدرن جي ڄاڻ آهي، جيڪڏهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سچائي، ايمانداري، برداشت، احترام ۽ همدردي سيکاريا وڃن، جيڪڏهن کين ٻڌايو وڃي ته ڪنهن جو دل ڏکائڻ به هڪ قسم جو ظلم آهي، ڪنهن کي حق کان محروم رکڻ به ظلم آهي، رشوت وٺڻ به ظلم آهي، ڪوڙي شاهدي ڏيڻ به ظلم آهي، ته پوءِ ايندڙ نسل پاڻمرادو هڪ بهتر سماج جي تعمير ڪندي؛ ساڳئي وقت گهر جو ماحول به انتهائي اهم آهي، ڇوتہ ٻار سڀ کان پهرين پنهنجي والدين کان سکندو آهي، جيڪڏهن گهر ۾ عورت جي عزت ڪئي ويندي، ننڍن سان پيار ۽ وڏن سان ادب ٿيندو، تڪرار ڳالهه ٻولهه سان حل ڪيا ويندا، ته اهو ٻار وڏو ٿي تشدد بدران ڳالهه ٻولهه کي ترجيح ڏيندو، پر جيڪڏهن گهر ۾ گاريون، مارڪٽ، نفرت ۽ تعصب هوندو ته اهو ٻار به ساڳي روش اختيار ڪندو.
ظلم جو خاتمو قانون جي بالادستي کان سواءِ ممڪن ناهي؛ جڏهن قانون سڀني لاءِ برابر هوندو، جڏهن امير ۽ غريب هڪ ئي عدالت ۾ هڪ ئي معيار سان پرکيا ويندا، جڏهن سفارش، رشوت ۽ ذاتي لاڳاپن بدران ميرٽ کي اهميت ملندي، تڏهن طاقتور به ڪمزور جو حق کائڻ کان اڳ سو ڀيرا سوچيندو، پر قانون کان اڳ ضمير جي عدالت کي جاڳائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻتہ جيڪڏهن ضمير مري وڃي ته قانون به ڪمزور ٿي پوندو، تنهنڪري هر فرد کي پنهنجي اندر اهو سوال ڪرڻ گهرجي ته ڇا مان ڪنهن سان ناانصافي ته نٿو ڪريان؟
ڇا مان پنهنجي ملازم کي پورو حق ڏيان ٿو؟
ڇا مان پنهنجي ڀيڻ، ڌيءَ يا زال کي برابر عزت ڏيان ٿو؟
ڇا مان ٽريفڪ قانونن جي پابندي ڪري ٻين جي جان بچائڻ ۾ حصو وٺان ٿو؟
ڇا مان ووٽ ڏيندي ايماندار اميدوار چونڊيان ٿو يا ذاتي مفاد کي ترجيح ڏيان ٿو؟
اهي ننڍڙا سوال ئي وڏي تبديليءَ جو بنياد بڻجن ٿا. ميڊيا ۽ سوشل ميڊيا اڄ جي دور ۾ راءِ عامه ٺاهڻ جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جيڪڏهن اهي ادارا سچ، تحقيق ۽ انصاف تي ٻڌل رپورٽنگ ڪن، مظلومن جي آواز کي اڳيان آڻين، ڪرپشن کي بي نقاب ڪن، نوجوانن جي مثبت ڪاميابين کي نمايان ڪن، ته سماج ۾ شعور وڌندو، پر جيڪڏهن ڪوڙيون خبرون، نفرت انگيز تقريرون ۽ غير تصديق ٿيل افواهون ڦهلايون وڃن ته معاشرو وڌيڪ ورهائجي ويندو؛ تنهنڪري هر صارف جي ذميواري آهي ته هو شيئر ڪرڻ کان اڳ سوچين، ڪنهن جي عزت سان کيڏڻ کان پاسو ڪري ۽ اختلاف کي دشمنيءَ ۾ تبديل نه ڪري. نوجوان ڪنهن به قوم جو سرمايو هوندا آهن، جيڪڏهن نوجوان پنهنجي صلاحيتن کي تعليم، تحقيق، راندين، ادب، فنون لطيفه ۽ سماجي خدمتن ۾ استعمال ڪن ته هو ملڪ کي ترقيءَ جي راهه تي وٺي وڃي سگهن ٿا، پر جيڪڏهن اهي مايوسي، بي روزگاري ۽ نااميدي جي ڪري نشي، تشدد يا انتهاپسندي ڏانهن مائل ٿين ته اهو سماج لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو؛ تنهنڪري حڪومت ۽ سماجي ادارن کي گهرجي ته نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪن، فني تربيت جا مرڪز کولين، راندين جا ميدان آباد ڪن ۽ ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين کي هٿي ڏين، جيئن نوجوان پنهنجي توانائي مثبت رخ ۾ استعمال ڪن. عورتن سان ٿيندڙ ظلم ڪنهن به مهذب سماج لاءِ شرم جوڳي ڳالهه آهي، جيستائين عورت پاڻ کي محفوظ ۽ بااختيار محسوس نه ڪندي، تڏهن تائين سماج ترقي نٿو ڪري سگهي؛ عورت کي تعليم، وراثت، روزگار ۽ فيصلا ڪرڻ جي برابر حق ملڻ گهرجن، ڇوتہ هوءَ ماءُ به آهي، ڀيڻ به آهي، ڌيءَ به آهي ۽ هڪ مڪمل انسان به آهي، جنهن جا خواب، خواهشون ۽ صلاحيتون آهن، جيڪڏهن اسان عورت کي ڪمزور سمجهي سندس رستي ۾ رڪاوٽون وجهنداسين ته اصل ۾ اسان پنهنجي سماج جي اڌ حصي کي ڪمزور بڻائينداسين.
معاشي نابرابري به ظلم جي وڏن سببن مان هڪ آهي؛ جڏهن ڪجهه ماڻهن وٽ تمام گهڻو ۽ ڪجهه وٽ ڪجهه به نه هجي، جڏهن مزدور کي پوري اجرت نه ملي، جڏهن هاري پنهنجي فصل جو صحيح معاوضو نه حاصل ڪري سگهي، جڏهن پڙهيل لکيل نوجوان نوڪري لاءِ در در ڀٽڪندو رهي، تڏهن بي چيني ۽ مايوسي جنم وٺندي، تنهنڪري معاشي انصاف، شفاف پاليسيون، ننڍن ڪاروبارن جي حمايت ۽ وسيلن جي منصفاڻي ورهاست انتهائي ضروري آهي. سماج ۾ مذهبي، لساني يا ذاتي بنيادن تي نفرت به ظلم جي هڪ صورت آهي، جڏهن اسين هڪ ٻئي کي مختلف هجڻ جي بنياد تي رد ڪريون ٿا، تڏهن اسين انسانيت کي وساري ڇڏيون ٿا.
اسان کي سکڻو پوندو ته اختلاف هجڻ باوجود گڏجي رهي سگهجي ٿو، هڪ ٻئي جي عقيدي، ٻولي ۽ ثقافت جو احترام ڪري سگهجي ٿو، ڇوتہ حسن تنوع ۾ آهي، هڪ رنگي سماج بي جان هوندو آهي، جڏهن ته مختلف رنگ گڏجي خوبصورت تصوير ٺاهيندا آهن. ظلم جي خاتمي لاءِ انفرادي سطح تي ننڍڙا قدم به اهم آهن: ڪنهن غريب جي مدد ڪرڻ، ڪنهن يتيم جي تعليم جو خرچ کڻڻ، ڪنهن بيمار جي علاج لاءِ هٿ وڌائڻ، ڪنهن ناانصافي خلاف قانوني مدد مهيا ڪرڻ، ٽريفڪ حادثي ۾ زخمي کي اسپتال پهچائڻ، پاڙي ۾ تڪرار کي صلح سان حل ڪرائڻ—اهي سڀ عمل سماج ۾ همدردي ۽ ڀائيچاري کي وڌائين ٿا؛ جڏهن ماڻهو هڪ ٻئي لاءِ سوچيندا آهن ته ظلم جي گنجائش گهٽجي ويندي آهي. اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته ظلم رڳو جسماني تشدد جو نالو ناهي، لفظن سان تذليل ڪرڻ، ڪنهن کي گهٽ سمجهڻ، سوشل ميڊيا تي بدنام ڪرڻ، ملازم جي محنت جو معاوضو روڪڻ، شاگرد کي حوصلا شڪني ڪرڻ، اقليتن کي نظرانداز ڪرڻ—اهي سڀ به ظلم جون صورتون آهن؛ جيڪڏهن اسان پنهنجي زبان ۽ عمل تي ڪنٽرول سکي وٺون، احترام ۽ برداشت کي پنهنجو شعار بڻايون، ته ڪيترائي مسئلا پاڻمرادو حل ٿي سگهن ٿا.
تعليمي ادارن ۾ مباحثا، سيمينار ۽ اخلاقي تربيت جا پروگرام ٿيڻ گهرجن، جتي شاگردن کي انساني حقن، آئين، قانون ۽ شهري ذميوارين بابت آگاهي ڏني وڃي، جيئن هو ڄاڻ رکندڙ ۽ باشعور شهري بڻجن؛ ساڳئي وقت والدين کي به تربيت ڏيڻ گهرجي ته هو پنهنجي ٻارن سان دوستاڻو رويو اختيار ڪن، سندن مسئلا ٻڌن ۽ کين صحيح ۽ غلط ۾ فرق سيکارين. جيڪڏهن هر ادارو چاهي اهو اسڪول هجي، مسجد هجي، ميڊيا هجي، عدالت هجي يا پارليامينٽ—پنهنجو ڪم ايمانداري سان ڪري، ته سماج مان ظلم جي پاڙ ڪٽجي سگهي ٿي؛ پر ان لاءِ اجتماعي ارادو ضروري آهي، هڪ اهڙو ارادو جيڪو ذاتي مفادن کان مٿي هجي، جيڪو قوم ۽ انسانيت جي ڀلائي کي ترجيح ڏئي.
اچو ته اسان سڀ گڏجي اهو عزم ڪريون ته نه پاڻ ظلم ڪنداسين، نه ڪنهن کي ظلم ڪرڻ ڏينداسين، نه خاموش تماشائي بڻجنداسين، پر هر ناانصافي خلاف پرامن، قانوني ۽ اخلاقي جدوجهد ڪنداسين، پنهنجي ٻارن کي بهتر انسان بڻائينداسين، پنهنجي نوجوانن کي اميد ۽ موقعا ڏينداسين، پنهنجي عورتن کي عزت ۽ تحفظ فراهم ڪنداسين، پنهنجي مزدورن ۽ هارين کي سندن حق ڏيارينداسين، پنهنجي اختلافن کي ڳالهه ٻولهه سان حل ڪنداسين، ۽ پنهنجي ملڪ کي هڪ اهڙو معاشرو بڻائينداسين جتي هر ٻار بي خوف مسڪرائي، هر نوجوان خواب ڏسي سگهي، هر عورت محفوظ هجي، هر بزرگ عزت سان جيئي ۽ هر شهري فخر سان چئي سگهي ته هتي انصاف زنده آهي؛ جڏهن اسان جي دلين ۾ محبت، ذهنن ۾ شعور، عملن ۾ ايمانداري ۽ نظام ۾ شفافيت ايندي ته ظلم جو انڌيرو پاڻمرادو ختم ٿي ويندو، ۽ اسان جو سماج امن، ترقي ۽ انسانيت جو روشن مثال بڻجي نه رڳو پنهنجي ملڪ پر سڄي دنيا لاءِ هڪ اميد جو ڏيئو ثابت ٿيندو، ڇاڪاڻتہ حقيقي طاقت هٿيارن ۾ نه پر ڪردار ۾ هوندي آهي، حقيقي تبديلي نعريبازي ۾ نه پر عمل ۾ هوندي آهي، ۽ حقيقي ڪاميابي تڏهن ملندي آهي جڏهن هر فرد پنهنجي حصي جو ڏيئو ٻاري، جيئن گڏجي روشنيءَ جو اهڙو سمنڊ پيدا ٿئي جيڪو هر ظلم کي پنهنجي وهڪري ۾ وهاڻي ڇڏي.
_______________
لال جان مينگهواڙ شاگرد آهي ، اسلام آباد جي ھڪ تعليمي اداري ۾ پڙھي ٿو.
لال جان مينگهواڙ جو بھترين مضمون