Editor's pickMain Slideڪالم

شعور جي يرغمال بڻجڻ کان فڪري آزاديءَ تائين!

سماجي نفسيات، اڻ ڏٺل طاقت جا مرڪز، ڊجيٽل دنيا ۽ مصنوعي ذهانت جي دور ۾ اسان جي فڪري ذميواري.

مستقبل انهن جو ناهي، جيڪي رڳو نئين ٽيڪنالاجيءَ کان واقف آهن، پر انهن جو آهي، جيڪي علم، شعور، تخليقيت، اخلاقي قدرن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي پنهنجي سماج لاءِ نوان امڪان پيدا ڪرڻ ڄاڻن ٿا. اسان کي هاڻي رڳو راند جا تماشائي نه رهڻو آهي؛ راند جا اصول سمجهڻا آهن، رانديگرن جي حڪمت عملي پرکڻي آهي، جديد ٽيڪنالاجيءَ کي پنهنجو اوزار بڻائڻو آهي ۽ پنهنجي مستقبل جي راند جا فيصلا پاڻ ڪرڻا آهن. اسان کي اهو سمجهڻو پوندو ته ڪنهن به سماج کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ لازمي ناهي ته ان جا وسيلا ئي کسيا وڃن؛ ڪڏهن ڪڏهن ان جي ماڻهن کان سوال ڪرڻ جي صلاحيت، پنهنجي تاريخ کي سمجهڻ جو شعور، اجتماعي خواب ڏسڻ جي سگهه ۽ مستقبل تي يقين به کسي سگهجي ٿو. پر ساڳئي وقت اهو به ياد رکڻ گهرجي ته هر سماجي بحران جو سبب ڪنهن هڪ اڻ ڏٺل قوت کي قرار ڏيڻ، خود تحقيق جي عمل کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. اسان کي مفروضن کان اڳتي وڌي حقيقتن، ثبوتن ۽ دليلن تائين پهچڻو پوندو.

نثار ٻانڀڻ

پرڀات جي رنگن جهڙو اسان جو من جڏهن اداسيءَ ۽ ويڳاڻپ جون سمفونيون تخليق ڪندي، زندگيءَ ۾ نوان پيچرا جوڙيندو آهي، تڏهن ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ الله سائين زندگيءَ جي ڪينواس تي پنهنجي تخليق جي هڪ اهڙي صحيح ڪئي هجي، جنهن ۾ انسان کي پنهنجي منزل تائين پهچڻ لاءِ نااميديءَ جو سمنڊ به ڏنو ويو هجي ۽ اميد جو درياءُ به. شايد فطرت جو اهو ئي فلسفو آهي ته درياءَ پنهنجي سڃاڻپ وڃائڻ کان سواءِ سمنڊ تائين پهچڻ جو سفر جاري رکندا آهن. اها ٻي ڳالهه آهي ته انساني مداخلت سان سنڌوءَ جهڙي درياءَ کي به غير فطري نموني سوڙهو ڪيو ويو آهي، جنهن مان اسان جي اجتماعي روين ۽ ترجيحن جي هڪ ٻي ڪهاڻي به جنم وٺي ٿي.

زندگيءَ جي گهوڙي تي سوار ٿي، جوڀن جي رڪاب ۾ پير وجهندي، جڏهن اسين پنهنجي دور جي نفسياتي ڪيفيتن جو جائزو وٺون ٿا ته محسوس ٿئي ٿو ته اداسي، ويڳاڻپ ۽ بي يقيني اسان جي اجتماعي زندگيءَ جي سرحدن تائين پهچي چڪيون آهن. ڄڻ ڪنهن اڻ ڏٺل هٿ اسان جي ذهنن تي بي يقينيءَ جي هڪ اهڙي رلي وڇائي ڇڏي هجي، جنهن جي هر ٽڪڙي ۾ هڪ نئون مونجهارو، هڪ نئون سوال ۽ هڪ نئين محرومي لڪل هجي.

اهڙي صورتحال ۾ اسان مان ڪيترائي ماڻهو اهو چوڻ شروع ڪن ٿا ته اسين هن سماجي جوڙجڪ ۾ پاڻ کي مڪمل طور فِٽ نٿا ڪري سگهون. پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا مسئلو رڳو اسان جي انفرادي نفسيات جو آهي يا اسان جي اجتماعي شعور جي تشڪيل ۾ به ڪي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي اسان جي سوچ، روين ۽ فيصلن کي مسلسل متاثر ڪري رهيا آهن؟

اسان جي ذهني وسعتن ۽ سماجي ماحول کي ڪهڙي قوت پنهنجي محور ۾ ڦيرائي رهي آهي؟ اسان جي خواهشن، ترجيحن ۽ خوابن جي رخ جو تعين ڪير ڪري ٿو؟ ڇا اسان واقعي پنهنجي سوچ جا پاڻ مالڪ آهيون يا اسان جي سوچ جي تعمير ۾ ڪي اهڙا اڻ ڏٺل محرڪ به شامل آهن، جن کي اسين سڃاڻي نٿا سگهون؟

هتي هڪ فڪري امڪان سامهون اچي ٿو ته شايد طاقت جا ڪي اهڙا منظم مرڪز، حڪمت عمليون ۽ Think Tanks موجود آهن، جيڪي سڌي يا اڻ سڌي نموني سماج جي اجتماعي نفسيات تي اثرانداز ٿين ٿا. سوال اهو ناهي ته اهڙيون قوتون موجود آهن يا نه؛ اصل سوال اهو آهي ته اهي ڪهڙن ذريعن سان اثرانداز ٿين ٿيون، انهن جا مفاد ڪهڙا آهن ۽ انهن جي اثرن کي سڃاڻڻ لاءِ اسان وٽ ڪهڙو علمي ۽ فڪري معيار موجود آهي؟

شعور جي تشڪيل: انسان ڄمندي ئي مڪمل نٿو ٿئي!

منهنجي خيال ۾ هڪ بنيادي حقيقت اها آهي ته انسان ڄمندي ئي ڪنهن مخصوص علم، فن يا فڪري مهارت جو مڪمل مالڪ نه هوندو آهي. ٻار جو دماغ پنهنجي ارتقائي صلاحيتن سان گڏ هڪ اهڙي ماحول ۾ پرورش وٺندو آهي، جتي خاندان، ٻولي، تعليم، ثقافت، تجربا ۽ سماجي لاڳاپا سندس ذهني صلاحيتن جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.

اسان مان جيڪو ماڻهو ڪنهن فن، هنر يا علم ۾ مهارت رکي ٿو، ان جي پويان سندس سکيا، مشاهدو، تجربو ۽ مسلسل مشق جو عمل موجود هوندو آهي. اهڙيءَ طرح جيڪو ڪجهه اسين نٿا ڄاڻون، ان جو هڪ وڏو سبب اهو به ٿي سگهي ٿو ته اسان کي ان بابت سکڻ، سوچڻ ۽ سوال ڪرڻ جا گهربل موقعا ئي فراهم نه ڪيا ويا آهن.

انهيءَ ڪري شعور کي رڳو معلومات جي ذخيري طور ڏسڻ مناسب نه ٿيندو. شعور ۾ احساس، خيال، تصور، خواهش، مشاهدو، تنقيدي سوچ، عقل، يادگيري ۽ ڄاڻ جا مختلف پهلو شامل آهن. انسان جو شعور سندس ماحول سان رابطي، تجربن ۽ فڪري سرگرمين جي نتيجي ۾ مسلسل تبديل ۽ ارتقا پذير ٿيندو رهي ٿو.

هتي هڪ اهم سائنسي ۽ فلسفيانه سوال به پيدا ٿئي ٿو: ڇا دماغ پاڻ خيال پيدا ڪري ٿو يا ٻاهرين حقيقتن جو ادراڪ خيال جي تشڪيل جو بنياد بڻجي ٿو؟

سائنسي نقطه نظر موجب انساني دماغ حواسن وسيلي حاصل ٿيندڙ معلومات، يادگيري، اڳوڻن تجربن ۽ ذهني عملن جي مدد سان حقيقتن جا تصور ۽ ذهني ماڊل جوڙي ٿو. اسان ڪنهن شيءِ کي رڳو ان جي موجودگيءَ سبب نٿا سمجهون، پر ان بابت حاصل ڪيل معلومات، تجربن ۽ اڳوڻي ڄاڻ جي روشنيءَ ۾ ان جي معنيٰ متعين ڪريون ٿا. تنهنڪري تصور خود حقيقت نه، پر حقيقت بابت اسان جي ذهن ۾ ٺهندڙ هڪ نمائندگي آهي.

اهو فرق سمجهڻ انتهائي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جڏهن اسان جي سامهون پيش ٿيندڙ حقيقتن جي تشريح ئي ڪنهن مخصوص رخ کان ڪئي وڃي ٿي ته اسان جي شعور جي تشڪيل به ان رخ کان متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح معلومات رڳو ڄاڻ فراهم نٿي ڪري، پر اها اسان جي سوچ جي حدن ۽ فيصلن جي رخ جو تعين ڪرڻ ۾ به حصو وٺي ٿي.

اسان جي اجتماعي نفسيات ۽ اڻ ڏٺل طاقت جا مرڪز

هاڻي سوال اهو آهي ته اسين، جيڪي پنهنجي ايندڙ نسلن لاءِ فڪري ۽ اخلاقي مثال بڻجڻ گهرجون ٿا، سي پنهنجن وڏڙن جي آدرشن، ارمانن ۽ اجتماعي جدوجهد کي نظرانداز ڪري ڪهڙي چڪر ۾ ڦري رهيا آهيون؟

اسان جي نفسيات کي نوان موڙ ڏيندڙ قوتن جي نشاندهي ڪيئن ڪجي؟ اسان جي خواهشن کي نوان نالا، اسان جي محرومين کي نيون معنائون ۽ اسان جي اجتماعي جدوجهد کي نوان رخ ڏيندڙ محرڪ ڪهڙا آهن؟

اهي سوال اسان جي ذهنن ۾ ڪر کڻن ٿا، پر افسوس جو اسين اڪثر انهن جي تهه تائين پهچڻ جي ڪوشش نٿا ڪريون.

گذريل ڪافي عرصي کان اسان جا ڪيترائي دوست پنهنجي ڏات، ڏانءُ، لکڻين ۽ تخليقي صلاحيتن وسيلي سماجي مسئلن جي نشاندهي ڪندا رهيا آهن. انهن جي تخليقن ۾ اسان جي اجتماعي محرومين، نفسياتي مونجهارن ۽ طاقت جي مختلف صورتن تي سوال اٿاريا ويا آهن. پر منهنجي خيال ۾ رڳو مسئلن جي نشاندهي ڪرڻ يا انهن جا ترت حل ٻڌائڻ سان تبديليءَ جو عمل مڪمل نٿو ٿئي.

اصل ضرورت ان نظام، ان جي مفادن ۽ ان کي متحرڪ ڪندڙ محرڪن کي سمجهڻ جي آهي، جيڪي مسئلن کي جنم ڏين ٿا ۽ پوءِ انهن ئي مسئلن جي بنياد تي پنهنجي اثر رسوخ کي برقرار رکن ٿا.

سادن لفظن ۾، جيڪڏهن اوهان کي راند جي حڪمت عملي سمجهڻي آهي ته پهريان راند جا اصول، رانديگرن جا مفاد، انهن جي حڪمت عملين ۽ فيصلا ڪندڙ مرڪزن کي سمجهڻو پوندو. رڳو ميدان ۾ بيهي راند ڏسڻ سان رانديگر نٿا بڻجي سگهجن.

اسان کي به ميز جي ان پاسي رکيل ڪرسي حاصل ڪرڻي آهي، جتان فيصلا ٿين ٿا؛ نه ته ان هنڌ بيهي رهڻو آهي، جتي رڳو ڪنڌ جهڪائي هاڪار ڪرڻ کي ئي ڪاميابي سمجهيو وڃي ٿو.

نئين نسل، ميڊيا ۽ اجتماعي ويڳاڻپ

اسان جي نئين نسل جي نفسياتي تشڪيل ۾ ميڊيا، سوشل ميڊيا، تعليمي نظام، سياسي بيانيي ۽ معاشي حالتن جو ڪردار انتهائي اهم ٿي چڪو آهي. انهن ذريعن وسيلي رڳو معلومات منتقل نٿي ٿئي، پر خواهشن، ترجيحن، ڪاميابيءَ جي تصورن ۽ سماجي قدرن جي به تعمير ٿئي ٿي.

ڪڏهن سرسبز انقلاب جا خواب، ڪڏهن تبديليءَ جا جذباتي نعرا، ڪڏهن ميڊيا جي مصنوعي دنيا ۽ ڪڏهن مسلسل مقابلي جي فضا، نوجوانن جي ذهنن ۾ اهڙيون اميدون پيدا ڪري ٿي، جيڪي عملي زندگيءَ جي حقيقتن سان ٽڪراءَ ۾ اچي وڃن ٿيون.

جڏهن خوابن ۽ حقيقتن جي وچ ۾ فاصلو وڌي وڃي، جڏهن محنت ۽ نتيجي جو تعلق ڪمزور محسوس ٿئي، جڏهن صلاحيتن کي مناسب موقعا نه ملن ۽ جڏهن سماجي نظام ۾ اڳتي وڌڻ جا رستا غير واضح هجن، تڏهن نوجوانن ۾ ويڳاڻپ، مايوسي ۽ بي اعتمادي پيدا ٿيڻ فطري آهي.

پر هتي هڪ اهم فرق سمجهڻ گهرجي: هر اداسي ڪنهن سازش جو نتيجو ناهي ۽ هر مايوسيءَ جي پويان ڪا منظم قوت موجود هجي، اهو به ضروري ناهي. معاشي اڻ برابري، بيروزگاري، تعليمي اڻ برابري، سياسي بي يقيني، سماجي ناانصافي ۽ مستقبل بابت غير يقيني به ان جا مضبوط سبب ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ ڪري اسان کي جذباتي نتيجن بدران انهن سڀني عنصرن جو سائنسي، سماجي ۽ نفسياتي تجزيو ڪرڻو پوندو. ڇو ته ڪنهن به مسئلي جي صحيح تشخيص کان سواءِ ان جو حل ڳولڻ ممڪن ناهي.

سوشل ميڊيا: ويڳاڻپ جو ذريعو يا اجتماعي سجاڳيءَ جو نئون ميدان؟

موجوده دور ۾ سوشل ميڊيا انساني رابطن، معلومات جي ڏي وٺ ۽ راءِ عامه جي تشڪيل جو هڪ انتهائي اثرائتو ذريعو بڻجي چڪي آهي. فيس بڪ، يوٽيوب، انسٽاگرام، ٽڪ ٽاڪ، ايڪس ۽ ٻين ڊجيٽل پليٽ فارمن اسان جي اظهار، سکيا ۽ سماجي رابطن جا پراڻا تصور تبديل ڪري ڇڏيا آهن.

پر سوال اهو آهي ته اسين انهن پليٽ فارمن کي ڪهڙي مقصد لاءِ استعمال ڪري رهيا آهيون؟

ڇا اسان جو سوشل ميڊيا تي موجود هجڻ رڳو ٻين جي سرگرمين کي ڏسڻ، پنهنجي موجودگيءَ جو احساس ڏيارڻ، پسنديدگيون حاصل ڪرڻ ۽ وقت گذارڻ تائين محدود آهي يا اسين ان کي پنهنجي اجتماعي شعور جي واڌ، علمي سجاڳي ۽ سماجي تبديليءَ جو وسيلو به بڻائي رهيا آهيون؟

سوشل ميڊيا جي هڪ وڏي خوبي اها آهي ته ان علم ۽ اظهار کي روايتي ادارن جي حدن مان ڪڍي عام ماڻهن تائين پهچايو آهي. هاڻي ڪنهن ڳوٺ ۾ ويٺل نوجوان به پنهنجي تخليق، تحقيق، مشاهدي ۽ سماجي مسئلن کي دنيا جي سامهون پيش ڪري سگهي ٿو. ڪنهن استاد وٽ موجود بهترين تدريسي تجربو هزارين ٻين استادن تائين پهچي سگهي ٿو. ڪنهن محقق جي تحقيق، ڪنهن اديب جي تخليق ۽ ڪنهن سماجي ڪارڪن جي جدوجهد هڪ وسيع اجتماعي بحث جو حصو بڻجي سگهي ٿي.

اهو هڪ اهڙو موقعو آهي، جنهن کي اسان پنهنجي فڪري ۽ سماجي ترقيءَ لاءِ استعمال ڪري سگهون ٿا.

پر سوشل ميڊيا جو ٻيو پاسو به آهي. غلط معلومات، اڌوري ڄاڻ، مصنوعي شهرت، ذاتي حملن، نفرت انگيز مواد، جذباتي پروپيگنڊا ۽ بنا تحقيق جي راءِ قائم ڪرڻ جا رجحان اجتماعي شعور کي ڪمزور ڪري سگهن ٿا. ان کان سواءِ ڊجيٽل پليٽ فارمن جا الگورٿم گهڻو ڪري صارف جي دلچسپيءَ مطابق مواد سامهون آڻين ٿا، جنهن سبب ماڻهو آهستي آهستي پنهنجي ئي خيالن جي دائري ۾ محدود ٿي سگهي ٿو. نتيجي ۾ مختلف نظرين سان مکالمو گهٽجي ٿو ۽ پنهنجي راءِ کي ئي مڪمل سچ سمجهڻ جو رويو وڌي سگهي ٿو.

انهيءَ ڪري سوشل ميڊيا تي موجود هجڻ ۽ ڊجيٽل طور باشعور هجڻ ۾ وڏو فرق آهي.

اسان کي سوشل ميڊيا کي رڳو اظهار جو پليٽ فارم نه، پر هڪ اهڙي فڪري يونيورسٽي بڻائڻو پوندو، جتي ڪتابن، تحقيق، تاريخ، فلسفي، سائنس، ادب، تعليم، انساني حقن ۽ سماجي مسئلن بابت بامقصد گفتگو ٿئي.

اسان جي نوجوانن کي گهرجي ته هو پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽس کي علمي مواد، تخليقي صلاحيتن، مثبت سرگرمين، مقامي مسئلن جي نشاندهي، روزگار جي موقعن، فني تربيت ۽ اجتماعي سهڪار لاءِ استعمال ڪن.

اسان جا اديب، دانشور، استاد ۽ سماجي اڳواڻ به پنهنجن خيالن کي روايتي حلقن تائين محدود رکڻ بدران ڊجيٽل دنيا ۾ عام ماڻهن تائين پهچائين. اختلاف کي دشمنيءَ بدران علمي مکالمي جو بنياد بڻائين ۽ هر وائرل دعويٰ کي حقيقت سمجهڻ کان اڳ ان جي تصديق ڪن.

ڇو ته ڊجيٽل دنيا ۾ سڀ کان وڏي طاقت رڳو معلومات تائين رسائي نه، پر معلومات کي سمجهڻ، پرکڻ ۽ ان مان صحيح نتيجا اخذ ڪرڻ جي صلاحيت آهي.

مصنوعي ذهانت (Artificial Intelligence): انساني شعور لاءِ نئون افق

هاڻي اسين انساني تاريخ جي هڪ اهڙي دور ۾ داخل ٿي چڪا آهيون، جتي Artificial Intelligence (AI) علم، تحقيق، تعليم، معيشت، تخليق ۽ روزمره جي زندگيءَ جا طريقا تبديل ڪري رهي آهي.

مصنوعي ذهانت رڳو هڪ ٽيڪنالاجي نه، پر انساني علم جي استعمال، معلومات جي تجزيي ۽ مسئلن جي حل لاءِ هڪ نئون امڪان بڻجي سامهون آئي آهي.

اڄ ڪو شاگرد پنهنجي مضمون جي مشڪل موضوع کي سمجهڻ لاءِ AI کان مدد وٺي سگهي ٿو، ڪو استاد پنهنجي شاگردن جي سکيا جي ضرورتن مطابق تدريسي مواد تيار ڪري سگهي ٿو، ڪو محقق وڏي مقدار ۾ موجود معلومات کي ترتيب ڏئي پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ منظم ڪري سگهي ٿو، ڪو ليکڪ پنهنجي خيالن کي نئين ترتيب ڏئي سگهي ٿو ۽ ڪو نوجوان پنهنجي فني صلاحيتن کي استعمال ڪندي روزگار ۽ ڪاروبار جا نوان رستا ڳولي سگهي ٿو.

اهڙيءَ طرح مصنوعي ذهانت اسان جي سکيا ۽ ڪم ڪرڻ جي روايتي طريقن ۾ هڪ وڏي تبديلي آڻي رهي آهي.

پر هتي هڪ بنيادي فڪري سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا اسين AI کي پنهنجي ذهانت جو متبادل بڻائڻ چاهيون ٿا يا پنهنجي ذهانت کي وڌيڪ سگهارو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪرڻ چاهيون ٿا؟

منهنجي خيال ۾ ان جو جواب واضح هجڻ گهرجي. مصنوعي ذهانت کي انساني عقل، تخليقيت، اخلاقي ذميواري ۽ آزاد فيصلي جو متبادل نه، پر انهن صلاحيتن کي وڌائڻ وارو معاون وسيلو سمجهڻ گهرجي.

AI اسان کي معلومات ڏئي سگهي ٿي، مختلف نظرين جو تقابلي جائزو پيش ڪري سگهي ٿي، تحقيق لاءِ سوال ترتيب ڏئي سگهي ٿي، ڊيٽا جو تجزيو ڪري سگهي ٿي ۽ ڪنهن پيچيده مسئلي کي سمجهڻ لاءِ نوان رخ کولي سگهي ٿي. پر اها هر وقت درست معلومات فراهم ڪندي، اهو ضروري ناهي. ان جا جواب به غلط، اڌورا، غير متوازن يا غير لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري AI مان حاصل ٿيندڙ ڄاڻ جي تصديق، ان جي نتيجن جي ڇنڊڇاڻ ۽ ان جي استعمال جي اخلاقي ذميواري انسان تي ئي عائد ٿئي ٿي.

اسان جي نوجوانن کي هاڻي رڳو ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ نه، پر ٽيڪنالاجيءَ کي سمجهڻ سکڻو پوندو. AI Literacy، Digital Literacy، Data Literacy ۽ Critical Thinking موجوده دور جون بنيادي ضرورتون بڻجي چڪيون آهن.

اسان جا تعليمي ادارا جيڪڏهن اڃا تائين رڳو روايتي يادگيري، امتحان ۽ سرٽيفڪيٽ جي دائري ۾ ڦاٿل رهندا ته ايندڙ نسل کي مستقبل جي چئلينجن لاءِ مڪمل طور تي تيار ڪرڻ مشڪل ٿيندو. تعليمي نظام ۾ اهڙي سکيا کي جاءِ ڏيڻ ضروري آهي، جيڪا شاگردن کي سوال ڪرڻ، تحقيق ڪرڻ، مسئلا حل ڪرڻ، تخليقي سوچ اختيار ڪرڻ ۽ AI جي ذميواراڻي استعمال جي صلاحيت ڏئي.

اسان جا استاد به AI کي پنهنجي تدريسي عمل جو معاون بڻائي سگهن ٿا. مقامي ٻولين ۾ تدريسي مواد جي تياري، شاگردن جي سکيا جي ضرورتن جي سڃاڻپ، مختلف سطحن مطابق مشقون ٺاهڻ، تعليمي منصوبابندي ۽ انتظامي ڊيٽا جي تجزيي ۾ ان جا وسيع امڪان موجود آهن.

سنڌ جهڙي گهڻ لساني ۽ تعليمي چئلينجن واري سماج لاءِ AI جو هڪ ٻيو اهم پاسو به آهي: سنڌي ۽ ٻين مقامي ٻولين ۾ علم، تحقيق، ادب ۽ تدريسي مواد جي دستيابي وڌائڻ. جيڪڏهن اسان پنهنجي ٻوليءَ جي علمي ذخيري کي ڊجيٽل شڪل ۾ محفوظ ڪريون، معياري مواد تيار ڪريون ۽ AI جي مدد سان ان تائين رسائي وڌايون ته اهو ايندڙ نسلن لاءِ هڪ اهم علمي اثاثو بڻجي سگهي ٿو.

اسان کي اهو به سوچڻو پوندو ته AI جي ترقيءَ مان فائدو رڳو انهن ماڻهن تائين محدود نه رهي، جن وٽ جديد ڊوائيسز، تيز انٽرنيٽ ۽ مهانگن ڊجيٽل اوزارن تائين رسائي آهي. ٻهراڙين جي نوجوانن، سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن جي شاگردن، استادن ۽ عورتن تائين به انهن موقعن جي رسائي يقيني بڻائڻ ضروري آهي. ٻي صورت ۾ ٽيڪنالاجي اڳ ۾ موجود تعليمي ۽ معاشي فرق کي گهٽائڻ بدران وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.

هتي هڪ ڳالهه خاص طور تي سمجهڻ جي ضرورت آهي: جيڪو ماڻهو AI استعمال ڪرڻ ڄاڻي ٿو، اهو لازمي طور تي وڌيڪ باشعور ناهي؛ اصل برتري ان ماڻهوءَ کي حاصل ٿيندي، جيڪو پنهنجي علم، تجربي، تنقيدي سوچ ۽ تخليقي صلاحيت سان AI مان بهتر نتيجا حاصل ڪرڻ ڄاڻي ٿو.

مستقبل انهن ماڻهن جو هوندو، جيڪي ٽيڪنالاجيءَ کان ڊڄڻ بدران ان کي سمجهندا، ان جا امڪان استعمال ڪندا ۽ ان جي حدن کان به واقف رهندا.

دانشورن جي ذميواري ۽ فڪري Hypocrisy

هن سموري صورتحال ۾ اسان جي دانشورن، محققن، اديبن ۽ فڪري اڳواڻن جو ڪردار انتهائي اهم ٿي وڃي ٿو.

هتي مان انهن دانشورن جي ڳالهه نٿو ڪريان، جيڪي هر وقت پنهنجن ئي خيالن جي دائري ۾ محدود رهن ٿا ۽ اهو سمجهن ٿا ته هنن پنهنجو سمورو فرض پورو ڪري ڇڏيو آهي، هاڻي سماج پاڻ ئي پنهنجي پيرن تي بيهي. منهنجو سوال انهن ماڻهن ڏانهن آهي، جيڪي سماج جي تاڃي پيٽي، ان جي نفسياتي بناوت، ان جي تاريخي محرومين ۽ طاقت جي مرڪزن کي سمجهڻ جي صلاحيت رکندي به خاموشي اختيار ڪن ٿا.

هڪ دانشور جي ذميواري رڳو ڪتاب لکڻ، تقريرون ڪرڻ يا فڪري اصطلاح استعمال ڪرڻ تائين محدود ناهي. سندس اصل ذميواري سماج جي نبض تي هٿ رکڻ، وقت جي سوالن کي سمجهڻ، اجتماعي شعور جي ڪمزورين جي نشاندهي ڪرڻ ۽ ماڻهن ۾ تنقيدي سوچ پيدا ڪرڻ آهي.

اڄ جي دور ۾ دانشور جي ذميواري اڃا وڌي وئي آهي. هاڻي کيس رڳو ڪتابن ۽ روايتي علمي فورمن تائين محدود رهڻ بدران سوشل ميڊيا ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن کي به علمي ۽ سماجي تبديليءَ لاءِ استعمال ڪرڻو پوندو. کيس AI جي امڪانن کي سمجهندي تحقيق، ٻولي، ادب ۽ سماجي تجزيي ۾ ان مان فائدو وٺڻو پوندو.

جيڪڏهن ڪو ماڻهو سماج جي مسئلن کان واقف هوندي به ذاتي مفادن، عهدي، مراعتن يا طاقت جي ويجهو رهڻ جي خواهش سبب خاموش رهي ٿو ته ان جي خاموشي به هڪ فڪري موقف بڻجي وڃي ٿي.

اهڙي روش کي رڳو مصلحت جو نالو نٿو ڏئي سگهجي؛ ڪيترين حالتن ۾ اها Hypocrisy آهي. پاڻ سان، پنهنجي علم سان، پنهنجي قوم سان ۽ پنهنجي ڌرتيءَ سان فڪري بي وفائي آهي.

دانشور جو ڪم طاقت جي ترجماني ڪرڻ نه، پر طاقت کان سوال ڪرڻ آهي. جيڪڏهن سندس علم سماج کي سوال ڪرڻ جي سگهه نٿو ڏئي ته پوءِ ان علم جي افاديت تي به سوال اٿارڻ گهرجن.

شعور جي تشڪيل جا ٻه اهم ذريعا: وجداني تربيت ۽ ادارتي نظام

منهنجي خيال ۾ سماجي شعور جي تشڪيل ۽ اجتماعي نفسيات تي اثرانداز ٿيڻ جا ٻه اهم دائرا آهن، جن کي سمجهڻ ضروري آهي.

پهريون Intuition ۽ وجداني تربيت

Intuition کي عام طور وجداني ادراڪ يا اندروني بصيرت چيو ويندو آهي. ان کي ڪنهن منظم تربيتي طريقي جو متبادل سمجهڻ درست نه ٿيندو، پر انسان جي مشاهدي، تجربن، يادگيري ۽ غير شعوري ذهني عملن مان پيدا ٿيندڙ ادراڪ جي صورت ۾ ان جي اهميت ضرور آهي.

منهنجي مراد هتي رڳو وجداني احساس نه، پر هڪ اهڙي ڊگهي فڪري تربيت آهي، جيڪا انسان جي شعور ۽ سجاڳيءَ کي وسيع ڪري ٿي.

اهڙي تربيت ۾ انساني حقن، بنيادي حقن، عالمي ماحول، سياسي نظرين، سماجي قدرن، معاشي حالتن، ثقافتي تبديلين، تاريخي تجربن ۽ انساني رشتن بابت ڄاڻ کي اهميت ڏني ويندي آهي. سير سفر، مختلف سماجن جو مشاهدو، ڪتابن جو مطالعو، علمي بحث، ڊجيٽل ذريعن مان سکيا ۽ مختلف ماڻهن جا تجربا به ان تربيت جو حصو بڻجن ٿا.

مذهب، عقيدا ۽ روحاني قدر به انساني نفسيات ۽ سماجي روين جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. تنهنڪري انهن کي به فڪري مطالعي کان الڳ نٿو ڪري سگهجي.

پر هتي هڪ وڌيڪ اهم سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا اهڙي تربيت جو مقصد انسان کي آزاد سوچ وارو بڻائڻ آهي يا ڪنهن مخصوص نظريي، مفاد يا طاقت جي دائري ۾ رکڻ؟

طاقت جا مرڪز ڪڏهن ڪڏهن تعليم، تربيت، سماجي ادارن ۽ قيادت جي چونڊ وسيلي اهڙا ماڻهو اڳيان آڻيندا آهن، جن وٽ اختيار ته هوندو آهي، پر انهن جي فيصلن جي حدن جو تعين ڪنهن ٻئي هنڌ ٿيندو آهي.

اهڙي صورتحال ۾ عهدو، اختيار ۽ حقيقي خودمختياري هڪجهڙيون شيون نٿيون رهن. ڪنهن ڪرسيءَ تي ويٺل ماڻهو وٽ انتظامي Power ضرور ٿي سگهي ٿي، پر ان جو مطلب اهو ناهي ته پاليسيءَ جا بنيادي اشارا، ترجيحون ۽ فيصلا به سندس پنهنجي فڪري آزاديءَ مان جنم وٺن ٿا. البته هر اداري، هر قيادت يا هر تربيت کي ڪنهن اڻ ڏٺل حڪمت عمليءَ جو حصو سمجهڻ بدران، ان جي فيصلن، مفادن، وسيلن ۽ نتيجن جي بنياد تي پرکڻ گهرجي.

ٻيو Institution ۽ ادارتي نظام

ٻيو اهم دائرو ادارن جو آهي. تعليمي ادارا، قانون ساز ادارا، ميڊيا، تحقيقي مرڪز، انتظامي نظام ۽ سماجي تنظيمون ڪنهن به سماج جي اجتماعي شعور جي تشڪيل ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿيون.

ادارا رڳو ضابطا لاڳو نٿا ڪن، پر اهي اهو به طئي ڪن ٿا ته سماج ۾ ڪهڙي ڄاڻ کي اهميت ڏني وڃي، ڪهڙي سوچ کي قبوليت ملي ۽ ڪهڙن سوالن کي نظرانداز ڪيو وڃي.

تعليمي نصاب ان جو هڪ اهم مثال آهي. نصاب رڳو ڪتابن جو مجموعو ناهي، پر اهو سماج جي تاريخ، ثقافت، قومي سڃاڻپ، سياسي شعور ۽ مستقبل بابت هڪ مخصوص فڪري تصور به پيش ڪري ٿو.

جيڪڏهن نصاب ۾ تنقيدي سوچ، تحقيق، مقامي تاريخ، سماجي حقيقتن ۽ قومي مسئلن کي مناسب جاءِ نه ڏني وڃي ته شاگردن جي ذهني ارتقا محدود ٿي سگهي ٿي.

اهڙيءَ طرح جڏهن تعليم رڳو يادگيري، امتحان ۽ سرٽيفڪيٽ حاصل ڪرڻ تائين محدود ٿي وڃي ٿي ته اها آزاد فڪر، سوال ڪرڻ ۽ مسئلن جي حل ڳولڻ جي صلاحيت کي گهربل حد تائين ترقي نٿي ڏئي سگهي.

پر ان جو مطلب اهو به ناهي ته ادارا رڳو سماج کي ڪنٽرول ڪرڻ جا ذريعا آهن. ادارا تبديليءَ جا اهم وسيلا به بڻجي سگهن ٿا، بشرطيڪ انهن ۾ تحقيق، شفافيت، احتساب، علمي آزادي ۽ تنقيدي سوچ کي حقيقي اهميت ڏني وڃي.

هڪ باشعور سماج اهو هوندو آهي، جيڪو پنهنجي ادارن کي رڳو قبول نه ڪندو آهي، پر انهن کان سوال به ڪندو آهي، انهن جي ڪارڪردگيءَ کي پرکيندو آهي ۽ ضرورت پوڻ تي انهن جي اصلاح لاءِ عملي جدوجهد به ڪندو آهي.

فڪري آزاديءَ جو رستو: مزاحمت کان اڳ سڃاڻپ ضروري آهي

هاڻي اصل سوال ڏانهن موٽون ٿا ته اسين پنهنجي اندر مان ويڳاڻپ، اداسي، مونجهارن ۽ فڪري بي وسيءَ کي ڪيئن ختم ڪري سگهون ٿا؟

منهنجي خيال ۾ ان جو پهريون قدم پنهنجي نفسياتي ۽ سماجي صورتحال جي درست تشخيص آهي. اسان کي اهو سمجهڻو پوندو ته اسان جي سوچ ڪيئن ٺهي ٿي، اسان جا عقيدا ڪهڙن تجربن مان جنم وٺن ٿا، اسان جون خواهشون ڪهڙن سماجي محرڪن سان جڙيل آهن ۽ اسان جا فيصلا ڪهڙن مفادن کان متاثر ٿين ٿا.

ٻيو قدم علمي خودمختياري آهي. اسان کي هڪ ئي ذريعي، هڪ ئي بيانيي يا هڪ ئي فڪري مرڪز تي ڀاڙڻ بدران مختلف ذريعن مان ڄاڻ حاصل ڪرڻ گهرجي. تاريخ، فلسفي، نفسيات، سماجيات، اقتصاديات ۽ سياسي سائنس جو مطالعو اسان جي سوچ کي گهڻ رخو بڻائي سگهي ٿو.

ٽيون قدم تنقيدي ۽ ڊجيٽل شعور آهي. هر مقبول خيال کي سچ ۽ هر مخالف خيال کي غلط سمجهڻ بدران دليل، ثبوت ۽ منطق جي بنياد تي پرکڻ گهرجي. سوشل ميڊيا تي گردش ڪندڙ مواد جي تصديق، معلومات جي اصل ذريعي تائين رسائي ۽ AI وسيلي حاصل ٿيندڙ جوابن جي ڇنڊڇاڻ اسان جي فڪري تربيت جو حصو هجڻ گهرجي.

چوٿون قدم جديد ٽيڪنالاجيءَ مان بامقصد فائدو حاصل ڪرڻ آهي. اسان کي AI، ڊجيٽل لائبريرين، آن لائين ڪورسن، تحقيقي پليٽ فارمن ۽ علمي نيٽ ورڪن کي پنهنجي سکيا ۽ صلاحيتن جي واڌ لاءِ استعمال ڪرڻ گهرجي. ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال رڳو وقت بچائڻ لاءِ نه، پر پنهنجي علمي ۽ تخليقي پيداوار جي معيار کي بهتر بڻائڻ لاءِ ٿيڻ گهرجي.

پنجون قدم اجتماعي فڪري رابطو آهي. اهڙا علمي ۽ ادبي فورم، مطالعاتي حلقا ۽ مکالماتي پليٽ فارم قائم ٿيڻ گهرجن، جتي نوجوانن کي بنا خوف جي سوال ڪرڻ، اختلاف رکڻ، تحقيق ڪرڻ ۽ پنهنجي راءِ پيش ڪرڻ جو موقعو ملي.

ڇهون قدم عملي خودمختياري آهي. رڳو شعوري طور آزاد ٿيڻ ڪافي ناهي؛ معاشي، تعليمي، سماجي ۽ ادارتي سطح تي به اهڙا موقعا پيدا ڪرڻا پوندا، جتي ماڻهو پنهنجي صلاحيتن کي استعمال ڪندي فيصلا ڪرڻ جي سگهه حاصل ڪري سگهن.

ڇو ته فڪري آزاديءَ جو اصل مطلب رڳو ڪنهن جي مخالفت ڪرڻ ناهي، پر پنهنجي سوچ، پنهنجي علم ۽ پنهنجي فيصلن جي ذميواري قبول ڪرڻ آهي.

آخر ۾!

اسان کي اهو سمجهڻو پوندو ته ڪنهن به سماج کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ لازمي ناهي ته ان جا وسيلا ئي کسيا وڃن؛ ڪڏهن ڪڏهن ان جي ماڻهن کان سوال ڪرڻ جي صلاحيت، پنهنجي تاريخ کي سمجهڻ جو شعور، اجتماعي خواب ڏسڻ جي سگهه ۽ مستقبل تي يقين به کسي سگهجي ٿو.

پر ساڳئي وقت اهو به ياد رکڻ گهرجي ته هر سماجي بحران جو سبب ڪنهن هڪ اڻ ڏٺل قوت کي قرار ڏيڻ، خود تحقيق جي عمل کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. اسان کي مفروضن کان اڳتي وڌي حقيقتن، ثبوتن ۽ دليلن تائين پهچڻو پوندو.

اسان جي اصل جنگ ڪنهن اڻ ڏٺل دشمن جي ڳولا کان وڌيڪ پنهنجي فڪري ڪمزورين، ادارتي خامين، سماجي بي حسي ۽ علمي انحصار خلاف آهي.

اڄ اسان وٽ هڪ اهڙي ڊجيٽل دنيا موجود آهي، جتي هڪ خيال سيڪنڊن ۾ هزارين ماڻهن تائين پهچي سگهي ٿو، هڪ تحقيق ڪنهن دور دراز ڳوٺ جي نوجوان لاءِ سکيا جو در کولي سگهي ٿي ۽ مصنوعي ذهانت ڪنهن عام ماڻهوءَ کي به علمي ۽ تخليقي ڪم ڪرڻ جا نوان وسيلا فراهم ڪري سگهي ٿي.

سوال اهو ناهي ته ٽيڪنالاجي اسان جي زندگيءَ ۾ داخل ٿي چڪي آهي يا نه؛ سوال اهو آهي ته اسين ان کي پنهنجي شعور جي واڌ لاءِ استعمال ڪنداسين يا پاڻ کي ان جي الگورٿمن، مصنوعي بيانيي ۽ معلومات جي بي پناهه وهڪري جي حوالي ڪري ڇڏينداسين؟

اسان کي اهڙي نسل جي ضرورت آهي، جيڪو رڳو حالتن تي تبصرو نه ڪري، پر حالتن جي پويان موجود سببن کي به سمجهي؛ جيڪا رڳو سوال نه اٿاري، پر انهن جا جواب ڳولڻ جي علمي صلاحيت به رکي؛ جيڪا رڳو ڪنهن طاقت جي مخالفت نه ڪري، پر پاڻ به اهڙي فڪري ۽ اخلاقي طاقت بڻجي، جيڪا سماج جي مستقبل بابت فيصلا ڪرڻ جي اهل هجي.

اسان کي اهڙا نوجوان گهرجن، جيڪي سوشل ميڊيا جا رڳو صارف نه، پر علم جا تخليقڪار هجن؛ AI جا رڳو استعمال ڪندڙ نه، پر ان کي پنهنجي ذهانت، تخليقيت ۽ تحقيق جي واڌ لاءِ استعمال ڪندڙ هجن؛ جيڪي ٽيڪنالاجيءَ کي پنهنجي سوچ جو مالڪ بڻائڻ بدران پنهنجي سوچ جو معاون بڻائين.

ڇو ته مستقبل انهن جو ناهي، جيڪي رڳو نئين ٽيڪنالاجيءَ کان واقف آهن، پر انهن جو آهي، جيڪي علم، شعور، تخليقيت، اخلاقي قدرن ۽ ٽيڪنالاجيءَ کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي پنهنجي سماج لاءِ نوان امڪان پيدا ڪرڻ ڄاڻن ٿا.

اسان کي هاڻي رڳو راند جا تماشائي نه رهڻو آهي؛ راند جا اصول سمجهڻا آهن، رانديگرن جي حڪمت عملي پرکڻي آهي، جديد ٽيڪنالاجيءَ کي پنهنجو اوزار بڻائڻو آهي ۽ پنهنجي مستقبل جي راند جا فيصلا پاڻ ڪرڻا آهن.

_________

Nisar Banbhan-The AsiaN

سنڌ جي راڄڌاني ڪراچيءَ ۾ رھندڙ نثار ٻانڀڻ اصل خيرپور ضلعي جي تعلقي ميرواھ جي ڳوٺ مير محمد ٻانڀڻ جوآھي. کيس مختلف شعبن ۾ ڪم ڪرڻ جو پنجويھ ورھين جو تجربو آھي. حُن ٽي سال صحافت بہ ڪئي ۽ ٻن ڏھاڪن کان ھڪ سرڪاري اداري سان لاڳاپيل آھي. انگريزي، سنڌي ۽ اُردوءَ ۾ اسڪرپٽ رائيٽنگ، اسڪرين رائيٽنگ، شاعري، مضمون ۽ ڪھاڻيون لکڻ جي حوالي سان کيس ڄاتو وڃي ٿو. سندس شاعري ۽ مضمون مختلف اخبارن رسالن ۾ ڇپجندا رھن ٿا.

ليکڪ جون ٻيون تحريرون

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

هي اشتهار پاڻمرادو ڏيکاريل گوگل ايڊسينس جو اشتهار آهي، ۽ هي ويب سائيٽ سان لاڳاپيل نه آهي.
Back to top button