ھَارُوڪي مُراڪامِي: جڳ مشھور جپاني ناول نگار لکڻ خاطر اولاد تان ھٿ کڻي ويو

ھُن ۽ سندس زال ٻار پيدا نہ ڪرن جو فيصلو ڪيو تہ جيئن سندس لکڻ ۾ رنڊڪ نہ پوي. ھُن دعوتن ۾ بہ وڃڻ بند ڪري ڇڏيو. مُراڪامي عام طور تي پنهنجي ناول جو پهريون مسودو لکڻ ۾ ڇهه مهينا لڳائيندو آهي، ۽ ان کي ٻيهر لکڻ (rewrite) لاءِ ستن کان اٺ مهينا وڌيڪ لڳنس ٿا، ۽ هر ڪتاب نو يا ڏهن سڌارن (revisions) مان گذرندو آهي. يووڪو، سندس گهر واري، هميشه سندس پهرين پڙهندڙ هوندي آهي.

هن چيو، ”مان ٽئين يا چوٿين سڌاري تي مسودو يووڪو کي ڏيندو آهيان ۽ هوءَ ان کي پڙهي پنهنجي راءِ ڏيندي آهي. ۽ اسان ان تي ٻن ڏينهن تائين بحث ڪندا آهيون. پوءِ مان ٻيهر لکڻ شروع ڪندو آهيان. جڏهن مان ٻيهر لکي وٺندو آهيان، ته مان اهو کيس ٻيهر ڏيندو آهيان ۽ هوءَ ٻيهر پنهنجي راءِ ڏيندي آهي. اهو عمل ٽي يا چار ڀيرا ٿيندو آهي.“

ھُو روايتي ليکڪن وانگر شروعاتي عمر کان لکڻ جو شوقين نہ ھو. 29 سالن جي عمر تائين مُراڪاميءَ جو لکڻ سان ڪو بہ واسطو نہ ھو. ھُو ٽوڪيو ۾ پنھنجي زال سان گڏ هڪ جيز ڪلب ھلائيندو ھو. هڪ ڏينھن، 1978ع ۾، هڪ بيس بال ميچ ڏسندي، جڏھن رانديگر ڊيو هِلٽن هڪ شاندار شاٽ ھنيو، تہ اوچتو مراڪاميءَ جي دماغ ۾ ھڪ خيال آيو: “مان بہ ناول لکي سگهان ٿو!” ميچ ختم ٿيڻ کانپوءِ ھو ھڪدم ڪاغذ ۽ قلم خريد ڪري گھر آيو ۽ پنھنجو پھريون ناول لکڻ شروع ڪيائين.  مراڪامي رڳو ھڪ عظيم ليکڪ ناھي، پر ھو ھڪ سٺو اٿليٽ پڻ آھي. ھو روزانو لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ڊوڙندو آھي. سندس چوڻ آھي تہ ڊوڙڻ کيس لکڻ لاءِ ذهني ۽ جسماني سگھ ڏئي ٿو. صبح جو 4 وڳي اٿڻ، 5 کان 6 ڪلاڪ لکڻ، منجهند جو ڊوڙڻ يا ترڻ، ۽ رات جو 9 وڳي سمهي پوڻ سندس پڪو معمول آھي.

جپاني ادب جو اڀياس

جپاني ادب جي تاريخ ۾ ھارُوڪِي مُراڪامي (Haruki Murakami) ھڪ اھڙو نالو آھي، جنھن پنھنجي منفرد اسلوب، جادوئي حقيقيت پسندي، ۽ عالمي انساني نفسيات جي عڪاسيءَ ذريعي سڄي دنيا جي پڙهندڙن کي پنھنجو ديوانو بڻائي ڇڏيو آھي. 12 جنوري 1949ع تي ڪيوٽو، جپان ۾ جنم وٺندڙ مُراڪاميءَ جا ناول رڳو ڪھاڻيون نہ آھن، پر اھي انساني اڪيلائي، سڃاڻپ جي ڳولا، ۽ خوابن جھڙي دنيا جو ھڪ گهرو سفر آھن.

مُراڪاميءَ جي حياتيءَ جي ڪھاڻي بہ حقيقت ۾ ڪنھن ناول جي ڪھاڻيءَ کان گھٽ دلچسپ ناھي. ھو روايتي ليکڪن وانگر شروعاتي عمر کان لکڻ جو شوقين نہ ھو.

29 سالن جي عمر تائين مراڪاميءَ جو لکڻ سان ڪو بہ واسطو نہ ھو. ھو ٽوڪيو ۾ پنھنجي زال سان گڏ هڪ جيز ڪلب (Jazz Club) ھلائيندو ھو. هڪ ڏينھن، 1978ع ۾، هڪ بيس بال ميچ ڏسندي، جڏھن رانديگر ڊيو هِلٽن (Dave Hilton) هڪ شاندار شاٽ ھنيو، تہ اوچتو مراڪاميءَ جي دماغ ۾ ھڪ خيال آيو: “مان بہ ناول لکي سگهان ٿو!” ميچ ختم ٿيڻ کانپوءِ ھو ھڪدم ڪاغذ ۽ قلم خريد ڪري گھر آيو ۽ پنھنجو پھريون ناول لکڻ شروع ڪيائين. سندس پھريون ناول ھو Hear the Wind Sing

مُراڪاميءَ جي لکڻين ۾ موسيقي، خاص ڪري جيز (Jazz) ۽ ڪلاسيڪل ميوزڪ، ھڪ ڪردار وانگر موجود ھوندي آھي. سندس ڪتابن جي نالن کان وٺي ڪردارن جي پس منظر تائين، موسيقيءَ جو گهرو اثر نمايان آھي.

 مراڪامي رڳو ھڪ عظيم ليکڪ ناھي، پر ھو ھڪ سٺو اٿليٽ پڻ آھي. ھو روزانو لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ڊوڙندو آھي ۽ ڪيترن ئي ميراٿون ريسز ۾ حصو وٺي چڪو آھي. سندس چوڻ آھي تہ ڊوڙڻ کيس لکڻ لاءِ ذهني ۽ جسماني سگھ ڏئي ٿو. ان موضوع تي ھن پنھنجو هڪ مشھور سوانحي ڪتاب What I Talk About When I Talk About Running پڻ لکيو آھي.

جڏھن ھو ناول لکندو آھي، تہ سندس معمول ڏاڍو سخت ھوندو آھي. صبح جو 4 وڳي اٿڻ، 5 کان 6 ڪلاڪ لکڻ، منجهند جو ڊوڙڻ يا ترڻ، ۽ رات جو 9 وڳي سمهي پوڻ سندس پڪو معمول آھي.

مراڪاميءَ جي لکڻين جي سڀ کان وڏي خوبي اھا آھي تہ ھو اوڀر (جپاني ثقافت) ۽ اولھ (پاپ ڪلچر، مغربي موسيقي، ۽ فلسفي) کي نھايت خوبصورتيءَ سان پاڻ ۾ ملائي ٿو. سندس مشھور ناولن جو جائزو ھيٺين ريت آھي:

نارويجين ووڊ (Norwegian Wood) – 1987

ھي اھو ناول آھي جنھن مراڪاميءَ کي راتو رات جپان ۽ سڄي دنيا ۾ مشھور ڪري ڇڏيو. بيٽلس (The Beatles) جي مشھور گيت تي ٻڌل ھي ناول، مراڪاميءَ جي ٻين ڪتابن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ حقيقتپسنديءَ تي ٻڌل آھي.

ھي ڪھاڻي آھي نوجوانيءَ جي دور جي، جنھن ۾ پيار، نقصان، اڪيلائي، ۽ ذهني گهٽتائيءَ جهڙن حساس موضوعن کي ڇهيو ويو آھي. ٽوڪيو جي يونيورسٽي لائف جي پس منظر ۾ لکيل ھي ناول نوجوان نسل جي اندروني ڀڃ ڊاھ کي پڌرو ڪري ٿو.

ڪافڪا آن دي شور(Kafka on the Shore) – 2002

ھي ناول مراڪاميءَ جي “جادوئي حقيقيت پسندي” جو سڀ کان وڏو مثال آھي. ھن ناول ۾ حقيقت ۽ خوابن جي سرزمين پاڻ ۾ ملي وڃن ٿيون.

ناول ۾ ٻه متوازي ڪھاڻيون ھلن ٿيون. ھڪ ڪھاڻي 15 سالن جي ڇوڪر “ڪافڪا ٽامورا” جي آھي، جيڪو پنھنجي پيءُ جي هڪ عجيب پيشگوئيءَ کان بچڻ لاءِ گھران ڀڄي ٿو. ٻي ڪھاڻي ھڪ پوڙھي شخص “ناڪاتا” جي آھي، جيڪو ٻلين سان ڳالهائي سگهي ٿو. ناول ۾ آسمان مان مڇين جو وسڻ، ٻلين جو اغوا ٿيڻ، ۽ روحن جو انساني جسم ۾ داخل ٿيڻ جهڙا واقعا پڙهندڙ کي حيرت ۾ وجهي ڇڏيندا آھن.

دي ونڊ-اپ برڊ ڪرونيڪل (The Wind-Up Bird Chronicle) 1994

ڪيترائي نقاد ھن ناول کي مراڪاميءَ جو “ميگنمس اوپس” (شاھڪار ترين ڪم) قرار ڏين ٿا. ھي ناول رڳو شخصي زندگيءَ تائين محدود ناھي، پر جپان جي تاريخي غلطين (خاص ڪري ٻي مهاڀاري جنگ دوران منچوريا ۾ جپاني فوج جي تشدد) تي بہ گهري نظر رکي ٿو.

ڪھاڻي هڪ عام ماڻھو “تورو اوڪادا” کان شروع ٿئي ٿي، جنھن جي ٻلي گمشده ٿي وڃي ٿي ۽ بعد ۾ سندس زال بہ کيس ڇڏي هلي وڃي ٿي. پنھنجي زال جي ڳولا ۾، تورو هڪ پراسرار سُڪل کوھ ۾ لھي ٿو، جيڪو انساني شعور ۽ لاشعور جي گهرائين جي علامت بڻجي وڃي ٿو.

1Q84 (2009–2010)

جارج آرويل جي مشھور ناول 1984 جي عنوان تان متاثر ٿيل ھي هڪ وڏو ۽ تاريخي ٽن حصن تي ٻڌل ناول آھي. جپاني ٻوليءَ ۾ اکر “Q” جو اُچار “نائن” (9) وانگر ٿيندو آھي، تنهنڪري ھي هڪ متبادل 1984ع جي دنيا آھي.

ھيءَ ڪھاڻي “آئومامي” (هڪ عورت قاتل) ۽ “ٽينگو” (هڪ ليکڪ) جي آھي، جيڪي ٻن مختلف چنڊن واري هڪ متبادل دنيا ۾ ڦاسي پون ٿا. ناول ۾ مذهبي فرقن، تشدد، ۽ سچي پيار جي روحاني طاقت کي نھايت پيچيدگي ۽ خوبصورتيءَ سان بيان ڪيو ويو آھي.

هاروڪي مراڪاميءَ جو ادب پڙهڻ هڪ اھڙو تجربو آھي، جيڪو پڙهندڙ کي پنھنجي اندر ۾ جھاتي پائڻ تي مجبور ڪري ٿو. سندس ڪردار اڪثر ڪري عام ماڻھو ھوندا آھن جيڪي اڪيلائيءَ جو شڪار آھن، پاستا رڌيندا آھن، جيز ميوزڪ ٻڌندا آھن، پر اوچتو ڪنھن غير معمولي ۽ پراسرار صورتحال جو شڪار ٿي ويندا آھن. اھو ئي سبب آھي جو گذريل ڪيترن ئي سالن کان ادب جي نوبل انعام لاءِ سندس نالو سڀ کان اڳڀرو ھوندو آھي، ۽ دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ سندس ڪتابن جو ترجمو شوق سان پڙهيو وڃي ٿو.

جپاني ليکڪ بابت دِي نيويارڪر اخبار م ڇپيل ھڪ ارٽيڪل مان ڪجھ حصا

هاروڪي مراڪاميءَ جو لکڻ جو چوڻ آھي: ”لکن خاطر ذهني ڪيفيت پيدا ڪرڻ لاءِ مان پاڻ کي مسحور (mesmerize) ڪري ڇڏيندو اھيان.“

سندس معمول اهو هو ته هو جيز بار جو ڪم، اسٽاڪ چيڪ ڪرڻ، عملي جو شيڊول ٺاهڻ، ڪائونٽر پويان بيٺي ڪاڪٽيل ٺاهڻ ۽ کاڌو رڌڻ جهڙن ڪمن کان واندو ٿي، صبح جو سوير بار بند ڪري گهر اچي پنهنجي بورچيخاني جي ميز تي لکندو هو.

مراڪاميءَ ان طريقي سان پنهنجا پهريان ٻه ناول ته شايع ڪري ورتا، پر هن ڄاتو ٿي ته ايئن گھڻو وقت ڪم نہ ھلي سگھندو. هڪ انٽرويوءَ ۾ هن ياد ڪندي چيو، ”مان صرف وقفي وقفي سان لکي سگهندو هئس، ڪٿي اڌ ڪلاڪ ته ڪٿي هڪ ڪلاڪ جو وقت ڪڍي. ڇو ته مان هر وقت ٿڪل هوندس ۽ مون کي لڳندو هو ته مان وقت سان مقابلو ڪري رهيو آهيان، ان ڪري مان ڪڏهن به چڱيءَ ريت ڌيان نه ڏئي سگهيس.“

1981ع ۾ مراڪامي ۽ سندس گهر واري جيز بار بند ڪري ڇڏيو ۽ چيبا پريفيڪچر جي ڳوٺاڻي علائقي ناريشينو هليا ويا، ته جيئن هو پنهنجو سمورو وقت لکڻ لاءِ وقف ڪري سگهي. هن 33 سالن جي عمر ۾ ڊوڙڻ  شروع ڪيو، ته جيئن پنهنجي ڊيسڪ تي گهڻو وقت گذارڻ دوران هو صحتمند رهي سگهي.

هن چيو، ”جڏهن مون سڄو ڏينهن ڊيسڪ تي ويهي لکڻ شروع ڪيو ته منهنجو وزن وڌڻ لڳو. ان سان گڏ، مان گهڻي سگريٽ نوشي به ڪندو هئس. ڏينهن ۾ سٺ سگريٽ. منهنجون آڱريون پيليون ٿي ويون هيون ۽ منهنجو جسم دونهين جي بوءِ سان ڀريل هوندو هو. مون فيصلو ڪيو ته اھو منهنجي لاءِ سٺو نه آهي. جيڪڏهن مان هڪ ناول نگار طور ڊگهي زندگي گذارڻ چاهيان ٿو، ته مون کي صحتمند رهڻ جو رستو ڳولڻو پوندو.“

مراڪاميءَ جي ڊوڙڻ شروع ڪرڻ جي ڪجهه سالن بعد، هن ميراٿون ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو. سندس پهرين ميراٿون 1983ع ۾ 5 ڪلوميٽر جي ڊوڙ هئي، ان کان پوءِ هن 15 ڪلوميٽر جي ريس ۾ حصو ورتو. سالن کان وٺي، هن ويهه کان وڌيڪ ميراٿون ۽ هڪ الٽرا ميراٿون ۾ مقابلو ڪيو آهي. هن جي ذهن ۾، هڪ ڊگهي فاصلي جي رنر لاءِ گهربل جسماني برداشت ۽ طاقت جو سڌو سنئون تعلق ان ذهني سگهه سان آهي، جيڪا هڪ فل ٽائيم ناول نگار لاءِ ضروري هوندي آهي.

پنهنجي طرز زندگي ۾ تبديلي آڻڻ کان پوءِ، موراڪامي هڪ سخت روزاني شيڊول تي عمل ڪرڻ لڳو. هن ٻڌايو، ”جڏهن مون پنهنجي زندگي بطور ناول نگار شروع ڪئي، ته منهنجي گهر واري ۽ مون فيصلو ڪيو ته اسان اوندهه ٿيڻ کان ٿوري دير بعد سمهي پونداسين ۽ سج اڀرڻ سان جاڳنداسين.“

2004ع ۾ ھڪ انٽرويءَ ۾ ھُن چيو: ”جڏهن مان ناول لکڻ جي موڊ ۾ هوندو آهيان، ته مان صبح جو چئين وڳي اٿندو آهيان ۽ پنج کان ڇهه ڪلاڪ ڪم ڪندو آهيان. منجهند جو، مان ڏهه ڪلوميٽر ڊوڙندو آهيان يا پندرهن سئو ميٽر ترندو آهيان يا ٻئي ڪم ڪندو آهيان، پوءِ مان ٿورو پڙهندو آهيان ۽ ڪجهه موسيقي ٻڌندو آهيان. مان رات جو نائين وڳي سمهي پوندو آهيان. مان هر روز بنا ڪنهن فرق جي هن معمول تي قائم رهندو آهيان. ورجاءُ پاڻ هڪ اهم شيءِ بڻجي وڃي ٿو؛ اهو هڪ قسم جو مسحور ڪرڻ آهي. مان هڪ گهڻي ذهني ڪيفيت حاصل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي مسحور ڪريان ٿو. پر ايتري ڊگهي عرصي تائين، ڇهن مهينن کان هڪ سال تائين، اهڙي ورجاءُ تي قائم رهڻ لاءِ گهڻي ذهني ۽ جسماني طاقت جي ضرورت هوندي آهي. ان لحاظ کان، هڪ ڊگهو ناول لکڻ ‘سروائيول ٽريننگ’ جهڙو آهي. جسماني طاقت ايتري ئي ضروري آهي جيتري فني حساسيت.“

مُراڪامي عام طور تي پنهنجي ناول جو پهريون مسودو لکڻ ۾ ڇهه مهينا لڳائيندو آهي، ۽ ان کي ٻيهر لکڻ (rewrite) لاءِ ستن کان اٺ مهينا وڌيڪ لڳن ٿا، ۽ هر ڪتاب نو يا ڏهن سڌارن (revisions) مان گذرندو آهي. يووڪو، سندس گهر واري، هميشه سندس پهرين پڙهندڙ هوندي آهي.

هن چيو، ”مان ٽئين يا چوٿين سڌاري تي مسودو يووڪو کي ڏيندو آهيان ۽ هوءَ ان کي پڙهي پنهنجي راءِ ڏيندي آهي. ۽ اسان ان تي ٻن ڏينهن تائين بحث ڪندا آهيون. پوءِ مان ٻيهر لکڻ شروع ڪندو آهيان. جڏهن مان ٻيهر لکي وٺندو آهيان، ته مان اهو کيس ٻيهر ڏيندو آهيان ۽ هوءَ ٻيهر پنهنجي راءِ ڏيندي آهي. اهو عمل ٽي يا چار ڀيرا ٿيندو آهي.“

مراڪامي ۽ سندس گهر واري لاءِ، لکڻ تي ڌيان ڏيڻ خاطر هڪ اڪيلائپ واري زندگي گذارڻ قربانين کان سواءِ نه آهي. هن جوڙي ٻار نه پيدا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. موراڪامي 2006ع ۾ هڪ انٽرويو ۾ چيو هو ته ”ڪتاب منهنجي لاءِ وڌيڪ اهم آهن“—۽ اڪثر سماجي تقريبن ۾ شرڪت جي دعوتن کي رد ڪندا آهن. ان جاپاني ليکڪ لاءِ، پنهنجي پڙهندڙن سان تعلق سندس زندگي ۾ هڪ ترجيح آهي.

”جڏهن توهان بار بار دعوتن کي رد ڪندا آهيو ته ماڻهو ناراض ٿيندا آهن. پر، ان وقت مون محسوس ڪيو ته منهنجي زندگيءَ ۾ جيڪو لازمي تعلق هئڻ گهرجي، اهو ڪنهن خاص شخص سان نه پر پڙهندڙن جي هڪ اڻڄاتل تعداد سان آهي. منهنجا پڙهندڙ ان ڳالهه جي پرواهه نه ڪندا ته مون ڪهڙي طرز زندگي اختيار ڪئي آهي، جيستائين مان پڪ ڪريان ته هر نئين تخليق پوئين کان بهتر هجي. ۽ ڇا هڪ ناول نگار طور اهو منهنجو فرض—۽ منهنجي پهرين ترجيح—نه هجڻ گهرجي؟ مان پنهنجن پڙهندڙن جا منهن نٿو ڏسان، تنهن ڪري هڪ لحاظ کان منهنجو تعلق انهن سان هڪ تصوراتي تعلق آهي، پر مون مسلسل ان کي پنهنجي زندگيءَ جي سڀ کان اهم شيءِ سمجهيو آهي.“

_________________  

انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ

ايڊيٽنگ: نصير اعجاز