ايران اسرائيل جنگ: سائبر ٽيڪنالاجيءَ جنگ جي خطري کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي
جديد ميزائل نظامن ۽ رفتار جنگ کي اهڙو روپ ڏئي ڇڏيو آهي جتي شهر پاڻ محاذ بڻجي ويا آهن، ۽ عام ماڻهو بنا چاهڻ جي جنگ جو حصو بڻجي وڃن ٿا، جنهن سان امن ۽ جنگ وچ جو فرق آهستي آهستي ختم ٿيندو پيو وڃي.
ايڪويهين صديءَ جي جديد جنگ انهن سڀني مرحلن کان اڳتي نڪري چڪي آهي جتي جنگ صرف زمين يا آسمان تائين محدود نه رهي پر ڊيجيٽل دنيا، معلوماتي نظامن ۽ انساني ذهنن تائين پهچي وئي آهي.
لال جان ميگهواڙ
ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ وڌندڙ تڪرار عالمي سطح تي هڪ اهم بحث کي جنم ڏنو آهي ته ڇا دنيا آهستي آهستي ٽين عالمي جنگ جي طرف وڌي رهي آهي يا موجوده بحران رڳو علائقائي ڇڪتاڻ تائين محدود رهندو، ڇو ته تاريخ شاهد آهي ته وڏيون جنگيون اڪثر ننڍن تڪرارن مان شروع ٿي عالمي اتحادين جي شموليت سبب وسيع شڪل اختيار ڪنديون رهيون آهن. موجوده عالمي نظام ۾ فوجي اتحاد، سياسي مفاد ۽ اقتصادي لاڳاپا اهڙي طرح ڳنڍيل آهن جو ڪنهن به بحران جو اثر عالمي سطح تي محسوس ٿي سگهي ٿو. ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ اختلاف رڳو فوجي نوعيت جا ناهن پر نظرياتي، سياسي ۽ علائقائي اثر رسوخ سان به جڙيل آهن، جنهن سبب صورتحال وڌيڪ حساس بڻجي وڃي ٿي. جديد هٿيارن، ڊگهي فاصلي وارن ميزائلن ۽ سائبر ٽيڪنالاجي جنگ جي خطري کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي، جتي هڪ غلط اندازو به وڏي بحران جو سبب بڻجي سگهي ٿو. عالمي طاقتون عام طور سڌي جنگ کان بچڻ چاهين ٿيون، ڇاڪاڻتہ جديد دور ۾ مڪمل عالمي جنگ سڀني لاءِ تباهي آڻي سگهي ٿي، خاص طور ايٽمي هٿيارن جي موجودگي اهڙي جنگ کي ناقابل تصور نقصان تائين وٺي وڃي سگهي ٿي. ساڳئي وقت سفارتڪاري، عالمي ادارا ۽ اقتصادي انحصار به اهڙا عنصر آهن جيڪي وڏي جنگ کي روڪڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، ڇو ته ڪنهن به عالمي جنگ جو نتيجو اقتصادي ۽ انساني تباهي هوندو. ماهرن جو خيال آهي ته مستقبل جون جنگون شايد روايتي نه پر سائبر، اقتصادي ۽ معلوماتي محاذن تي وڙهيون وينديون، جتي طاقت جو مفهوم تبديل ٿي چڪو هوندو.
موجوده صورتحال دنيا لاءِ هڪ خبردار ڪندڙ لمحو آهي جيڪو ياد ڏياري ٿو ته امن خودڪار طور قائم نٿو رهي بلڪه دانشمند قيادت، سفارتي صبر ۽ عالمي تعاون جي ضرورت هوندي آهي، ڇاڪاڻتہ جديد دور ۾ جنگ جي شروعات آسان پر ان کي روڪڻ انتهائي مشڪل ٿي سگهي ٿو.وچ اوڀر جو علائقو تاريخي طور سياسي، مذهبي ۽ جاگرافيائي اهميت سبب عالمي ڌيان جو مرڪز رهيو آهي، ۽ ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ جاري تڪرار به ڪنهن هڪ واقعي جو نتيجو نه پر ڊگهي تاريخي اختلافن، سلامتي خدشن ۽ علائقائي طاقت جي مقابلي جو نتيجو آهي. ٻنهي ملڪن جا سياسي نظريا ۽ علائقائي مفاد هڪ ٻئي کان مختلف هجڻ سبب اعتماد جي کوٽ پيدا ٿي آهي جيڪا مسلسل ڇڪتاڻ کي جنم ڏئي ٿي. اسرائيل پنهنجي قومي سلامتي کي بنيادي ترجيح سمجهي ٿو جڏهن ته ايران علائقي ۾ پنهنجو سياسي ۽ سفارتي اثر وڌائڻ چاهي ٿو، جنهن سان طاقت جي توازن بابت خدشا وڌن ٿا. ايٽمي پروگرام بابت اختلاف هن تڪرار جو اهم عنصر بڻجي چڪو آهي، جتي هڪ طرف سلامتي بابت خدشا ظاهر ڪيا وڃن ٿا ته ٻئي طرف خودمختياري جو دليل پيش ڪيو وڃي ٿو. علائقائي اتحاد، شام ۽ لبنان جهڙن علائقن ۾ اثر رسوخ جا مسئلا به ٻنهي ملڪن وچ ۾ بي اعتمادي وڌائين ٿا، جنهن سان سفارتي حل پيچيده ٿي وڃن ٿا.
سياسي بيان بازي ۽ ميڊيا جو ڪردار به عوامي جذبات کي متاثر ڪري تڪرار کي وڌيڪ حساس بڻائي ٿو. جديد هٿيارن ۽ ٽيڪنالاجي جي موجودگي هن صورتحال کي وڌيڪ خطرناڪ بڻائي ڇڏيو آهي، ڇو ته ننڍڙو واقعو به وڏي بحران ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ماهرن موجب اصل مسئلو فوجي طاقت کان وڌيڪ اعتماد جي کوٽ آهي، ڇو ته جڏهن هر قدم کي خطري طور ڏٺو وڃي ته ڳالهه ٻولهه مشڪل بڻجي وڃي ٿي. وچ اوڀر ۾ پائيدار امن لاءِ ضروري آهي ته سياسي ڳالهين، علائقائي تعاون ۽ عالمي سفارتڪاري کي ترجيح ڏني وڃي، ڇاڪاڻتہ جنگ مسئلن کي عارضي طور دٻائي سگهي ٿي پر مستقل حل صرف سمجهه ۽ اعتماد سان ئي ممڪن آهي، ۽ شايد مستقبل جو امن انهن ڪوششن تي دارومدار رکي ٿو جيڪي اختلافن کي مقابلي بدران ڳالهه ٻولهه ذريعي حل ڪرڻ جي همت ڪن.
انساني تاريخ جي شروعات کان وٺي جنگ انسان جي زندگيءَ جو هڪ ڏکوئيندڙ پر حقيقت بڻيل حصو رهي آهي، ۽ هر دور پنهنجي جنگي انداز ۽ هٿيارن سبب سڃاتو ويو آهي، پر اڄ جو دور انهن سڀني کان مختلف آهي، ڇو ته انسان اهڙي مرحلي تي پهچي چڪو آهي جتي سندس ايجادون سندس پنهنجي وجود لاءِ خطرو بڻجي سگهن ٿيون. قديم زماني ۾ جنگ جسماني طاقت جو امتحان هوندي هئي، سپاهي هڪ ٻئي جي سامهون بيهندا هئا، اکين ۾ اکون وجهي مقابلو ڪندا هئا، ۽ فتح يا شڪست ميدان ۾ طئي ٿيندي هئي، پر وقت سان گڏ سائنس ترقي ڪئي، بارود ايجاد ٿيو، بندوقن فاصلا گهٽايا، جهازن جنگ کي آسمان تائين پهچايو، ۽ پوءِ ايٽمي دور انسان کي اهڙي خوف سان روشناس ڪرايو جنهن ۾ هڪ بٽڻ دٻجڻ سان شهر ختم ٿي سگهن ٿا، پر ايڪويهين صديءَ جي جديد جنگ انهن سڀني مرحلن کان اڳتي نڪري چڪي آهي جتي جنگ صرف زمين يا آسمان تائين محدود نه رهي پر ڊيجيٽل دنيا، معلوماتي نظامن ۽ انساني ذهنن تائين پهچي وئي آهي. ايران ۽ اسرائيل وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جديد دور جي انهيءَ حقيقت کي نمايان ڪري ٿي ته جنگ هاڻي صرف هٿيارن جي نه پر ٽيڪنالاجي، حڪمت عملي، نفسيات ۽ عالمي مفادن جي پيچيده راند بڻجي وئي آهي. جديد ميزائل ٽيڪنالاجي جنگ جي رفتار کي اهڙي حد تائين تيز ڪري ڇڏيو آهي جو فيصلا سيڪنڊن ۾ ڪرڻا پون ٿا، جڏهن ته ماضي ۾ سفارتڪاري لاءِ ڏينهن ۽ مهينا موجود هوندا هئا، هاڻي هڪ غلط اندازو يا غلط معلومات پوري علائقي کي بحران ۾ وجهي سگهي ٿي، جنهن سبب دنيا مسلسل خوف ۽ غير يقيني صورتحال ۾ رهڻ لڳي آهي. ميزائل صرف ڌاتو جا اوزار ناهن پر طاقت جي علامت بڻجي چڪا آهن، ۽ هر ملڪ پنهنجي بچاءَ جي نالي تي وڌيڪ جديد هٿيار ٺاهڻ ۾ لڳو آهي، جنهن سان هٿيارن جي ڊوڙ وڌي رهي آهي ۽ امن وڌيڪ پري ٿيندو محسوس ٿئي ٿو. ڊرون ٽيڪنالاجي جنگ کي نئين رخ ڏنو آهي جتي سپاهي پاڻ خطري ۾ نه هوندو پر اسڪرين جي پويان ويهي فيصلو ڪندو آهي، اهو منظر انساني تاريخ ۾ پهريون ڀيرو ڏٺو پيو وڃي جتي جنگ ڪندڙ ۽ جنگ جو شڪار هڪ ٻئي کان مڪمل طور جدا ٿي ويا آهن، جنهن سان جنگ جو جذباتي احساس گهٽجي رهيو آهي ۽ اخلاقي سوال وڌيڪ اهم ٿي رهيا آهن. جڏهن هدف صرف هڪ ڊجيٽل نشان بڻجي وڃي ٿو ته ان جي پويان موجود خاندان، ٻار ۽ خواب نظر کان اوجهل ٿي وڃن ٿا، ۽ اهو ئي جديد جنگ جو سڀ کان وڏو الميو آهي ته انسان آهستي آهستي درد کي انگن اکرن ۾ تبديل ڪرڻ لڳو آهي. سائبر وار جديد دور جي سڀ کان خطرناڪ شڪل بڻجي چڪي آهي، جتي نه بارود جي بوءِ هوندي آهي ۽ نه ڌماڪي جو آواز، پر نتيجا ڪنهن به جنگ کان گهٽ ناهن هوندا، ڇو ته هڪ سائبر حملو ڪنهن ملڪ جي بجلي، پاڻي، اسپتالن ۽ بئنڪنگ نظام کي مفلوج ڪري سگهي ٿو، جنهن سان سماج اندر افراتفري پيدا ٿي سگهي ٿي، ۽ اهو سڀ ڪجهه بغير هڪ به گولي هلائڻ جي ٿي سگهي ٿو.
جديد جنگ جو نفسياتي پاسو به انتهائي اهم بڻجي چڪو آهي، جتي خوف پاڻ هڪ هٿيار بڻجي ويو آهي، سوشل ميڊيا ۽ خبرن ذريعي ماڻهن جي ذهنن تي اثر وڌو وڃي ٿو، غلط معلومات ۽ تبليغ ذريعي سماجن کي ورهايو وڃي ٿو، ۽ ماڻهن کي هڪ ٻئي خلاف بي اعتمادي ۾ مبتلا ڪيو وڃي ٿو، جنهن سان جنگ ميدان ۾ شروع ٿيڻ کان اڳ ئي ذهنن ۾ شروع ٿي وڃي ٿي. رات جي خاموشي ۾ جڏهن آسمان تي اڻ ڏٺل ڊرون گهمي ٿو يا موبائل فون تي خطري جو پيغام اچي ٿو ته ڪنهن ماءُ جي دل ۾ پيدا ٿيندڙ خوف جديد جنگ جي حقيقي تصوير پيش ڪري ٿو، ڇو ته جنگ صرف سياستدانن جي تقريرن يا فوجي حڪمت عملين جو نالو ناهي پر عام انسان جي روزمره زندگيءَ جي بيچيني جو نالو آهي. هڪ شاگرد جيڪو مستقبل جا خواب ڏسي رهيو هجي، هڪ مزدور جيڪو پنهنجي خاندان لاءِ محنت ڪري رهيو هجي يا هڪ پوڙهو جيڪو امن جي دعا گهري رهيو هجي، جنگ انهن سڀني کي هڪ ئي خوف ۾ گڏ ڪري ڇڏي ٿي، ۽ اهو خوف سرحدن کان آزاد هوندو آهي. نوجوان نسل جيڪو ٽيڪنالاجي جي دور ۾ وڌي رهيو آهي، مسلسل جنگي خبرن ۽ تباهين جون تصويرون ڏسي نفسياتي دٻاءَ جو شڪار ٿي سگهي ٿو، پر ساڳئي وقت اهو ئي نسل امن، ڳالهه ٻولهه ۽ عالمي تعاون جو نئون باب به کولي سگهي ٿو، ڇاڪاڻتہ تاريخ ۾ هر وڏي تبديلي نوجوان سوچ مان ئي پيدا ٿي آهي. عالمي سياست ۾ جديد جنگ صرف ٻن ملڪن تائين محدود نٿي رهي، ڇو ته هر تڪرار عالمي معيشت، توانائي مارڪيٽ ۽ سفارتي لاڳاپن تي اثر انداز ٿئي ٿو، تيل جون قيمتون وڌن ٿيون، واپار متاثر ٿئي ٿو ۽ دنيا جي معيشت غير يقيني صورتحال ۾ داخل ٿي وڃي ٿي، جنهن سان پري ويٺل ملڪن جا عام ماڻهو به متاثر ٿين ٿا. جديد ٽيڪنالاجي انسان کي بي مثال طاقت ضرور ڏني آهي، پر ساڳئي وقت ذميواري به وڌائي آهي، ڇو ته طاقت بغير اخلاقي شعور جي تباهي جو سبب بڻجي سگهي ٿي. فلسفياتي طور ڏسجي ته اصل سوال اهو ناهي ته انسان ڪيترو طاقتور ٿيو آهي پر اهو آهي ته ڇا انسان پنهنجي طاقت کي سنڀالڻ جيترو عقلمند به ٿيو آهي يا نه. جڏهن سائنس زندگي آسان بڻائڻ لاءِ پيدا ٿي هئي ته پوءِ اها موت کي وڌيڪ تيز ڇو بڻائي رهي آهي، اهو سوال هر باشعور ذهن کي سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو. تاريخ ٻڌائي ٿي ته هر جنگ کان پوءِ ماڻهو ٻيهر زندگي ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تباهه شهر ٻيهر آباد ٿيندا آهن، ٻار ٻيهر اسڪول ويندا آهن ۽ بازارن ۾ زندگي موٽي ايندي آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته امن انسان جي فطرت جو حصو آهي ۽ تباهي عارضي آهي. شايد جديد جنگي ٽيڪنالاجي انسان کي اهو سبق ڏئي رهي آهي ته جنگ جي حد هاڻي ايتري خطرناڪ ٿي چڪي آهي جو ڪنهن جي به حقيقي فتح ممڪن ناهي، ڇو ته جديد هٿيارن جي دنيا ۾ نقصان گڏيل هوندو آهي.
انسانيت جي بقا شايد هٿيارن جي مقابلي ۾ نه پر سمجهه، برداشت، ڳالهه ٻولهه ۽ گڏيل ذميواري ۾ لڪل آهي، ڇاڪاڻتہ تاريخ آخرڪار انهن قومن کي ياد رکندي آهي جيڪي تباهي نه پر امن جو رستو چونڊينديون آهن، ۽ شايد مستقبل جو سڀ کان وڏو سوال اهو ئي رهندو ته انسان پنهنجي ايجادن جو غلام بڻجندو يا انهن کي انسانيت جي خدمت لاءِ استعمال ڪندي امن ۽ ترقي جو نئون دور شروع ڪندو.جڏهن انسان پنهنجي تاريخ ڏانهن موٽي ڏسي ٿو ته کيس اهو احساس ٿيندو آهي ته هر دور ۾ جنگ کي جواز ڏيڻ لاءِ مختلف سبب پيش ڪيا ويا، ڪڏهن زمين لاءِ، ڪڏهن عقيدي لاءِ، ڪڏهن طاقت لاءِ ۽ ڪڏهن تحفظ جي نالي تي، پر نتيجو هميشه ساڳيو رهيو آهي، يعني انساني تڪليف، بي گهر ٿيڻ ۽ مستقبل بابت خوف. جديد دور ۾ جڏهن ميزائل، ڊرون ۽ سائبر ٽيڪنالاجي جنگ جو بنيادي حصو بڻجي چڪا آهن ته جنگ جي رفتار ايتري وڌي وئي آهي جو سوچڻ لاءِ وقت گهٽجي ويو آهي، ۽ شايد اهو ئي جديد دنيا جو سڀ کان وڏو خطرو آهي، ڇو ته جڏهن فيصلا جذبات يا غلط معلومات جي بنياد تي سيڪنڊن ۾ ڪيا وڃن ته انهن جا اثر نسلن تائين جاري رهي سگهن ٿا. ايران ۽ اسرائيل جهڙن تڪرارن دنيا کي اهو سيکاري ڇڏيو آهي ته هاڻي سرحدون صرف نقشا ناهن پر حساس لڪيرون بڻجي ويون آهن جتي هر حرڪت عالمي ردعمل پيدا ڪري سگهي ٿي، ۽ هڪ ننڍڙو واقعو به عالمي بحران جو سبب بڻجي سگهي ٿو. جديد ميزائل نظامن ۽ رفتار جنگ کي اهڙو روپ ڏئي ڇڏيو آهي جتي شهر پاڻ محاذ بڻجي ويا آهن، ۽ عام ماڻهو بنا چاهڻ جي جنگ جو حصو بڻجي وڃن ٿا، جنهن سان امن ۽ جنگ وچ جو فرق آهستي آهستي ختم ٿيندو پيو وڃي. ڊرون ٽيڪنالاجي نگراني کي آسان بڻائي ڇڏيو آهي پر ساڳئي وقت انسان جي آزادي ۽ رازداري بابت سوال به پيدا ڪيا آهن، ڇو ته جڏهن آسمان هميشه نظر رکڻ لڳي ته خوف مستقل احساس بڻجي وڃي ٿو.
جديد جنگ جو هڪ اهم پاسو اهو به آهي ته معلومات پاڻ هٿيار بڻجي وئي آهي، خبرن جي رفتار سچ کان تيز ٿي وئي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪوڙ سچ کان اڳ ماڻهن جي ذهنن تائين پهچي سماج کي ورهائي ڇڏيندو آهي، جنهن سان جنگ صرف فوجي نه پر سماجي به بڻجي وڃي ٿي. سائبر دنيا ۾ ٿيندڙ خاموش مقابلا اهو ظاهر ڪن ٿا ته مستقبل ۾ شايد جنگ جا ميدان ڪمپيوٽر سرور هوندا جتي ڪوڊ جون لائينون ميزائلن کان وڌيڪ طاقتور ثابت ٿينديون. اهڙي دنيا ۾ امن جو مطلب صرف جنگ جو نه هجڻ نه پر اعتماد جو وجود به هوندو، ڇو ته بغير اعتماد جي ٽيڪنالاجي خوف پيدا ڪندي رهندي. انسان جڏهن پنهنجي ايجادن تي فخر ڪري ٿو ته کيس اهو به ياد رکڻ گهرجي ته هر ايجاد ذميواري به گڏ کڻي اچي ٿي، ۽ جيڪڏهن اخلاقي شعور ساڳي رفتار سان ترقي نه ڪري ته سائنس تباهي جو سبب بڻجي سگهي ٿي. جديد جنگي دور انسان کي فلسفياتي سطح تي سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو ته اصل طاقت ڇا آهي، ڇا دشمن کي ڪمزور ڪرڻ طاقت آهي يا دنيا کي محفوظ بڻائڻ طاقت آهي. جڏهن ٻار جنگي خبرون ٻڌي سوال ڪن ٿا ته ماڻهو ڇو وڙهن ٿا ته شايد دنيا وٽ اڃا به ان جو مڪمل جواب موجود ناهي، ۽ اهو ئي سوال انسانيت لاءِ سڀ کان وڏو امتحان آهي. جنگ انسان کي عارضي فتح ڏئي سگهي ٿي پر مستقل امن صرف سمجهه، برداشت ۽ ڳالهه ٻولهه سان ئي ممڪن آهي. تاريخ ۾ اهي قومون ياد رکيون ويون آهن جن علم، ادب ۽ انسانيت کي وڌايو، اهي نہ جيڪي صرف هٿيارن ۾ طاقتور هيون. جديد ٽيڪنالاجي انسان کي اهو موقعو به ڏئي ٿي ته هو عالمي تعاون ذريعي مسئلا حل ڪري، ڇو ته ساڳي ٽيڪنالاجي جيڪا جنگ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي اها تعليم، صحت ۽ ترقي لاءِ به استعمال ٿي سگهي ٿي. جيڪڏهن دنيا پنهنجي ذهانت کي تباهي بدران تعمير لاءِ استعمال ڪري ته شايد ايندڙ نسل جنگ کي صرف تاريخي ڪتابن ۾ پڙهن.
انسانيت جو اصل امتحان هاڻي اهو آهي ته ڇا هو پنهنجي خوف تي قابو پائي امن جو رستو چونڊي سگهي ٿو يا نه، ڇو ته جديد هٿيارن جي موجودگي ۾ جنگ جو مطلب صرف هڪ علائقي جي تباهي نه پر پوري انسانيت لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. مستقبل شايد انهن فيصلن تي دارومدار رکي ٿو جيڪي اڄ ڪيا پيا وڃن، ۽ هر قوم، هر اڳواڻ ۽ هر باشعور انسان تي اها ذميواري آهي ته هو نفرت بدران سمجھداري کي چونڊي، ڇو ته آخرڪار دنيا کي هٿيار نه پر انسانيت بچائيندي. جڏهن تاريخ ايندڙ صدين ۾ هن دور ڏانهن نهاريندي ته شايد اهو سوال ڪندي ته ڇا انسان پنهنجي علم کي تباهي لاءِ استعمال ڪيو يا امن لاءِ، ۽ اهو جواب اڄ جي عملن ۾ لڪل آهي. امن شايد ڪمزورين جو نشان نه پر سڀ کان وڏي بهادري هجي، ڇو ته جنگ شروع ڪرڻ آسان آهي پر امن قائم رکڻ لاءِ صبر، دانائي ۽ انسانيت جي ضرورت هوندي آهي، ۽ شايد اهو ئي سبق جديد جنگي ٽيڪنالاجي انسان کي سيکارڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ته حقيقي فتح دشمن کي ختم ڪرڻ ۾ نه پر خوف کي ختم ڪرڻ ۾ آهي.
_______________
لال جان مينگهواڙ اصل ٽنڊي باگي جو آھي ء اسلام آباد جي ھڪ تعليمي اداري ۾ پڙھي ٿو
