شاھوڪار سنڌ جا غريب ماڻھو: انگريزن کان اڳ عام ماڻھوءَ جي معاشي حالتن جي ڇنڊڇاڻ   

انگريزن کان اڳ واري سنڌ جو عوام بہ اڄ جيان مسلسل غير يقيني صورتحال، جاگيرداري نظام جي ڦرلٽ، ٻوڏن جي خوف ۽ بيگر واري زندگي گذاري رهيو هو. تنهنڪري، نہ وٽن پڪا گهر اڏڻ جي مالي سگهه هئي، نه سياسي تحفظ هو ۽ نه ئي اهڙي گهر کي بچائڻ جي ڪا اميد هئي.

نصير اعجاز

سنڌ ۾ ڪلھوڙا ۽ ٽالپر حڪمرانن جي زماني جا محل ۽ مقبرا، ڪوٽ ۽ قلعا، مسجدون ۽ مندر، ايتريقدر جو شاھي قبرستان ۽ قبرون، يا انھيءَ کان اڃان بہ اڳي واري ڪنھن تُغلق، ارغون، تُرخان دور جون اڏاوتون ڏسي اڪثر سوچيندو آھيان تہ ھتي ڪنھن عام ماڻھوءَ جو ڪو قديم گھر (موھن جي دڙي يا اھڙي ڪنھن ٻئي قديم ماڳ کانسواءِ) ڇو ڪٿي نظر ڪونہ آيو آھي. ڇا انھيءَ دور جا عام ماڻھو ايترا غريب ھئا جو ھُو ڪي مضبوط پڪا گھر ٺھرائي نہ سگھندا ھئا؟ سنڌ تہ شاھوڪار مُلڪ طور مشھور ھئي، پوءِ انھيءَ جا ماڻھو ايترا غريب ڪيئن ھئا؟ ھن وقت بہ پُراڻي زماني جا جيڪي گھر نظر اچن ٿا، اُھي سڀ انگريزن جي زماني جا ٺھيل آھن، جيڪي تاريخ جي سمورين ڏاڍاين جي باوجود پنھنجي وجود جواحساس ڏياري رھيا آھن. منھنجي ذھن ۾ سوال گھمندو رھيو آھي تہ انگريزن کان اڳ سنڌ جي عام ماڻھن جا گھر ڪيئن ھئا؟ ڇو اُھي پنھنجي وجود کي سلامت نہ رکي سگھيا؟     

عام ماڻهن جي گهرن مان ڪا مڪمل عمارت سلامت نه بچڻ جا ڪجهه اهم تاريخي، جاگرافيائي ۽ سماجي ڪارڻ ڪھڙا ٿي سگھن ٿا، انھيءَ تي سوچڻ سان ڪي ڳالھيون ذھن ۾ آيون.

حڪمران ۽ امير ماڻهو پنهنجي محلن، قلعن ۽ مقبرن لاءِ پڪيون سرون، پٿر، چُن ۽ خوبصورتيءَ لاءِ ڪاشيءَ جون ٽائيلون استعمال ڪندا هئا، جيڪي صدين تائين موسم جي سختين کي برداشت ڪري سگهن ٿيون. انھيءَ جي ڀيٽ ۾ سنڌ جا عام ماڻهو پورهيت، هاري ۽ مالوند، مُھاڻا پنهنجا گهر مٽيءَ، ڪچين سرن، ڪاٺ ۽ ڪانن مان ٺاهيندا هئا. اهڙو مواد وقت گذرڻ سان گڏ ۽ موسم جي تبديلين سبب ميسارجي ويندو آهي. اھڙا گھر اڄ بہ سنڌ ۾ نظر اچن ٿا.

مڃجي کڻي تہ سنڌو نديءَ جي ٻوڏن ۽ رخ مٽائڻ يا طوفاني برساتن ڪچين سِرُن ۽ ڪاٺ ڪانن مان ٺھيل عام ماڻهن جا گهر لوڙهي ڇڏيا ھوندا. پر عام ماڻهن جي روايتي گهرن جهڙوڪ چوئرن، لانڍين يا ڪچن گهرن جي نوعيت اهڙي هوندي هئي جو اهي ڪجهه سالن کان پوءِ مرمت ڪيا ويندا هئا يا نئين سر اڏيا ويندا هئا. ان ڪري گهر ٺاهڻ جو اهو انداز ته نسل در نسل هليو، پر اصل پراڻي اڏاوت پاڻ برقرار نه رهي سگهي. جڏهن ته پٿر ۽ پڪين سرن سان ٻڌل مضبوط شاهي اڏاوتون ٻوڏن جو مقابلو ڪري بيهي رهيون.

جيڪڏهن اسان مڪمل سلامت بيهڪ واري گهر جي ڳالهه ڪريون، ته انگريزن کان اڳ جو ڪو به عام گهر پنهنجي اصل حالت ۾ سلامت ناهي.

موهن جو دڙو، آمري، ۽ ڀنڀور جي کوٽائيءَ مان عام ماڻهن جي گهرن جا پڪين ۽ ڪچين سرن وارا بنياد، گهٽيون ۽ گندي پاڻي جي نيڪال جو نظام ملي ٿو. جيتوڻيڪ اهي صرف ڊهي ويل ديوارن جي شڪل ۾ آهن، پر اھڙو ثبوت آھن جيڪو ٻُڌائي ٿو تہ قديم زماني جي سنڌ جو عام ماڻھو بہ پڪن گھرن ۾ رھندو ھو. تہ پوءِ انگريزن کان اڳ وارين انھن صدين ۾ عام سنڌي ڪھڙي حالت ۾ ھوندو ھو؟

ٺٽي، سيوھڻ ۽ شڪارپور جھڙن تاريخي شھرن جي ڪجهه قديم پاڙن ۾ ٽالپرن جي آخري دور (جيڪو انگريزن جي آمد کان ٿورو اڳ جو آهي) جا ڪجهه رهائشي گهر يا انهن جا حصا ملن ٿا، پر اهي به اڪثر امير واپارين، ميرن جي عزيزن يا مذهبي اڳواڻن جا هئا، نه ڪي صفا عام پورهيت طبقي جا.

تاريخ جي هن بي انصافيءَ جو وڏو سبب اھو آھي ته تاريخ صرف پٿرن ۽ پڪين سرن جي ٻولي ياد رکندي آهي، ۽ عام ماڻهوءَ جي مٽيءَ جي گهر ۾ پٿر جهڙي عمر نه هوندي هئي.

ايئن چئي سگھجي ٿو ته سنڌ ۾ ان وقت به عام ماڻھو غريب ھو جنھن ۾ پنھنجو پڪو گھر ٺاھڻ جي سگھ به ڪانه ھئي. هيءَ اهڙي سچائي آهي جنهن کي عام طور تي سرڪاري يا درباري تاريخن ۾ لڪايو ويندو آهي. جڏهن اسان شاهي محلن، مقبرن ۽ ڪوٽ قلعن جي عاليشان اڏاوتن کي ڏسندا آهيون، ته اڪثر ان دور کي سنڌ جو سونهري دور سمجهي وٺندا آهيون. پر انهن شاهي محلن ۽ مقبرن جي پٺيان اصل حقيقت ڇا هئي؟

ان حوالي سان تاريخي ۽ معاشي تحقيق جي روشنيءَ ۾ جيڪڏهن انگريزن کان اڳ واري دور (خاص طور تي ارغون، ترخان، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور) جي سنڌ جو جائزو وٺجي، ته حقيقت مختلف نظر اچي ٿي.

تاريخ ٻڌائي ٿي سنڌ جي زمين زرخيز هئي ۽ هتي ٻاهرين ملڪن سان وڏو واپار ٿيندو هئي. پر سوال اهو آهي ته ان دولت جو رخ ڪهڙي طرف هو؟

منھنجي اڀياس موجب انگريزن کان اڳ واري دور ۾ سڄي زمين ۽ ان جي پيداوار تي حڪمران خاندان، جاگيردارن، پيرن ۽ ميرن جو مڪمل قبضو هو. سنڌ جا هندو واپاري (لوهاڻا ۽ ڀاٽيا) وڏا مالدار هئا، پر اهي پڻ پنهنجي حفاظت ۽ حڪمرانن جي خوف کان پنهنجي اميريءَ کي لڪائي رکندا هئا. عام ماڻهو هاري، ملاح ۽ پورهيت بيحد غريب هو. هو سڄو سال تمام گهڻي محنت ڪندو هو، پر فصل لهڻ کان پوءِ هڪ وڏو حصو ڍل يا بٽئيءَ جي شڪل ۾ حڪمرانن ۽ جاگيردارن جي کيسن ۾ هليو ويندو هو. وٽن صرف ايترو بچندو هو جو هُو پنهنجو ۽ پنهنجي ٻارن جو پيٽ پالي سگهن. پڪو گهر ٺاهڻ ته پري جي ڳالهه آهي، وٽن ڪڏهن ايترو پئسو گڏ ئي نه ٿيندو هو جو پنهنجي زندگيءَ جي معيار کي تبديل ڪري سگهن.

ڪجهه تاريخي حوالن مان اهو به اندازو ٿئي ٿو ٿو ته عام ماڻهوءَ پاران پڪو گهر نه ٺاهڻ صرف معاشي تنگدستي نه، پر هڪ وڏو سياسي خوف پڻ هو. ان دور ۾ جيڪڏهن ڪو عام ماڻهو پڪو گهر يا خوبصورت اڏاوت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪندو هو، ته حڪمرانن کي اهو گمان ٿيندو هو ته هن وٽ ڪا وڏي دولت آهي، يا هو حڪمران طبقي ۽ جاگيردارن جي برابري ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. اهڙي صورت ۾ مٿس وڏا محصول مڙھيا يا سندس دولت تي قبضو ڪيو ويندو هو.

سنڌ جي تاريخ ۾ سياسي عدم استحڪام گهڻو رهيو آهي. جڏهن به تخت تبديل ٿيندو هو، ته نوان حاڪم يا ڌاڙيل عوام کي ڦريندا هئا. پڪو گهر ان ڳالهه جي نشاني هوندو هو ته هتي مالدار ماڻهو رهي ٿو، جڏهن ته ڪچو گهر جهڙوڪ لانڍي يا چوئرو حملي آورن جي ڌيان کان بچيل رهندو هو.

سنڌ جي تاريخ جو ھڪ ٻيو اونداھو پاسو بہ آھي. انهن عاليشان محلن، مقبرن ۽ قلعن جي تعمير جو هڪ ٻيو اونداھو پهلو بيگر جو رواج هو. تاريخ جو جائزو وٺبو ته ڪيتريون ئي وڏيون اڏاوتون، قلعا ۽ مقبرا عام ماڻهن کان زبردستي ورتل پورهئي (بيگار) ذريعي ٺهرايا ويا، جنھن کي لڪائڻ لاءِ ونگار جو نالو ڏنو ويو.

غريب پورهيتن کي پنهنجي گهرن مان گهرائي مهينن تائين شاهي اڏاوتن تي بنا ڪنهن معاوضي جي ڪم ڪرايو ويندو هو، کين صرف ماني ڏني ويندي هئي. جڏهن سنڌ جو عام ماڻهو پنهنجي سموري توانائي شاهي مقبرن جون ديوارون بلند ڪرڻ تي ضايع ڪرڻ تي مجبور هوندو هو، ته ان وٽ پنهنجي گهر کي پڪو ڪرڻ جو وقت ۽ سگهه ڪٿان اچي ها؟

سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ جيڪي يورپي سياح جهڙوڪ سترھين صديءَ جو اطالوي سياح نڪولائو منوچي  Niccolao Manucci ، اليگزينڊر هئملٽن، ۽ بعد ۾ هينري پاٽنجر، سنڌ مان گذريا، انهن پنهنجي سفرنامن ۾ سنڌ جي ڪچن گهرن ۽ غربت بابت لکيو آهي:

”سنڌ جا عام ماڻهو ڪاٺ، ڪانن ۽ ڪچين لانڍين ۾ رهن ٿا، جيڪي ٻوڏن دوران آسانيءَ سان لُڙهي سگهن ٿيون. ماڻهو انتهائي سادا آهن ۽ ميرن جي سخت ٽيڪسن ۽ ظلم هيٺ دٻيل آهن.“

اهي سياح لکن ٿا ته جڏهن نديءَ جو وهڪرو بدلبو هو يا مير پنهنجو تختگاهه بدلائيندا هئا (جيئن ڪلهوڙن خدا آباد ڇڏي حيدرآباد وسايو)، ته هزارين غريب ماڻهو پنهنجو سامان کڻي اتي هليا ويندا هئا ۽ ٻيهر نوان مٽيءَ جا گهر اڏيندا هئا.

انگريزن کان اڳ واري سنڌ جو عوام بہ اڄ جيان مسلسل غير يقيني صورتحال، جاگيرداري نظام جي ڦرلٽ، ٻوڏن جي خوف ۽ بيگر واري زندگي گذاري رهيو هو. تنهنڪري، انهن وٽ پڪا گهر اڏڻ جي نه مالي سگهه هئي، نه سياسي تحفظ هو ۽ نه ئي اهڙي گهر کي بچائڻ جي ڪا اميد هئي. اهي شاهي مقبرا ۽ محل اڄ به پنهنجي اڏيندڙن جي نالي کي زنده رکيو اچن، پر انهن جي پاڇي ۾ سنڌ جو عام ماڻهو هميشه ڪچن گهر ۾ ئي رهيو.

_______________

نصير اعجاز صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.