جڏهن جنگ جي تيز هوا هڪ پوري تهذيب کي پاڙان پٽي اڏائي ڇڏي، ته ان جي کنڊرن تي رڳو تباهي ناهي بچندي، پر انساني عزم، محبت ۽ تڪرارن جو هڪ نئون داستان جنم وٺندو آهي. مارگريٽ مچل جو 1936ع ۾ شايع ٿيل ڪلاسيڪل ناول ‘Gone with the Wind’ (هوائن ۾ اڏامي ويل) به هڪ اهڙو ئي شاهڪار آهي، جيڪو آمريڪي گهرو ويڙهه جي پسمنظر ۾ اڻيل آهي. هيءَ ڪهاڻي جتي اسڪارليٽ اوهارا جهڙي ضدي، خود غرض ۽ حالتن سان وڙهندڙ انقلابي عورت جي بقا جي جنگ آهي، اتي ئي هي ڪتاب جديد دور ۾ پنهنجي نسلي تعصب، غلاميءَ جي نظام کي خوبصورت بڻائي پيش ڪرڻ ۽ تاريخي هڪطرفائيءَ سبب سخت تنقيد جي گهيري ۾ پڻ آهي.
انگريزي ادب جو اڀياس
دنيا جي مشهور ترين ناولن مان هڪ “Gone with the Wind” (هوائن ۾ اڏامي ويل)، جنهن جي ليکڪا مارگريٽ مچل (Margaret Mitchell) آهي، پهريون ڀيرو 1936ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي ڪلاسيڪل ادب ۾ هڪ خاص مقام حاصل آهي.
هي ناول آمريڪي گهرو ويڙهه (American Civil War) ۽ ان کان پوءِ جي دور (Reconstruction Era) جي پسمنظر ۾ لکيو ويو آهي. ڪهاڻي جارجيا جي هڪ امير زميندار جي ضدي ۽ خوبصورت ڌيءَ اسڪارليٽ اوهارا (Scarlett O’Hara) جي چوڌاري گھمي ٿي. جڏهن جنگ شروع ٿئي ٿي، ته ڏکڻ آمريڪا جي اها اميراڻي ۽ پرآسائش زندگي مڪمل طور تي تباهه ٿي وڃي ٿي. اسڪارليٽ پنهنجي خانداني زمين تارا Tara کي بچائڻ ۽ بک بدحالي مان نڪرڻ لاءِ هر قسم جا صحيح ۽ غلط طريقا اختيار ڪري ٿي. اسڪارليٽ اوهارا، ناول جي هيروئن، روايتي هيروئنن وانگر معصوم ناهي. هوءَ خود غرض، مضبوط ارادن واري ۽ حالتن جو مقابلو ڪندڙ هڪ حقيقي عورت آهي.
ٻيو ڪردار ريٽ بٽلر Rhett Butler اهڙو شخص آھي جيڪو سماجي روايتن کي نٿو مڃي. سندس ۽ اسڪارليٽ جي وچ ۾ محبت ۽ نفرت جو پيچيده تعلق ناول جي جان آهي. ايشلي ولڪس Ashley Wilkes اسڪارليٽ جي پهرين محبت آھي جيڪو پراڻي دور جي روايتن جو اسير آهي ۽ بدلجندڙ دنيا سان گڏ هلي نٿو سگهي. ميلاني هملٽن Melanie Hamilton ايشلي جي گهرواري آھي جيڪا انتهائي نرم دل، وفادار ۽ نيڪ سيرت آهي. هوءَ اسڪارليٽ جي بلڪل ابتڙ ڪردار آهي.
ناول جو سڀ کان وڏو موضوع اهو آهي ته جڏهن هڪ پوري تهذيب تباهه ٿي وڃي ته انسان ڪيئن زنده رهي ٿو. اسڪارليٽ جو مشهور جملو ته “آءُ وري ڪڏهن به بک نه مرنديس” انسان جي اندروني طاقت کي ظاهر ڪري ٿو.
ھيءُ ناول ڏکڻ آمريڪا جي ان پراڻي دور جي خاتمي جو ماتم آهي جيڪو جنگ جي تيز هوا ۾ اڏامي ويو. ان ڪري ئي ڪتاب جو نالو ‘Gone with the Wind’ آهي.
اسڪارليٽ پوري زندگي ايشلي جي پٺيان ڊوڙندي رهي، پر آخر ۾ کيس احساس ٿيو ته سندس حقيقي محبت ريٽ بٽلر هو، پر تيسين تائين دير ٿي چڪي هئي.
مارگريٽ مچل جو لکڻ جو انداز تمام جاندار آهي. هوءَ پڙهندڙ کي ان دور جي ماحول، جنگ جي هولناڪي ۽ ڪردارن جي نفسيات ۾ مڪمل طور تي گم ڪري ڇڏي ٿي. اسڪارليٽ جو ڪردار زناني ادب ۾ هڪ انقلابي ڪردار مڃيو ويندو آهي. پر جديد دور ۾ هن ناول تي سخت تنقيد پڻ ٿيندي رھي آهي. ڪتاب ۾ آمريڪا جي ڪاري چمڙي وارن ماڻهن (غلامن) کي گهٽ درجي جو ڏيکاريو ويو آهي ۽ غلاميءَ واري دور کي تمام خوبصورت بڻائي پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو تاريخي طور تي نسلي تعصب جي عڪاسي ڪري ٿو.
ناول تي نسلي تعصب جي حوالي سان شروع کان وٺي اڄ تائين سخت تنقيد ٿيندي رهي آهي. هن ناول ۾ جنهن طريقي سان غلامي ۽ ڪاري چمڙيءَ جي ماڻهن کي پيش ڪيو ويو آهي، ان تي مختلف نقادن، سياسي تنظيمن ۽ اديبن پاران شديد اعتراض اٿاريا ويا آهن.
آفريقي-آمريڪي نقادن جو چوڻ آهي ته مارگريٽ مچل ڪاري چمڙي جي ڪردارن کي رڳو “ڪارٽون يا خاڪن” (Caricatures) جي روپ ۾ پيش ڪيو آهي. کين اهڙو ڏيکاريو ويو آهي جيڪي پنهنجي مالڪن جا وفادار آهن ۽ کين آزاديءَ جي ڪا پرواهه ناهي، جيڪا تاريخي حقيقتن جي بلڪل ابتڙ آهي. اديبن جو اعتراض آهي ته ناول غلامي جي نظام جي بربريت ۽ ظلم کي لڪائي، ان کي هڪ “خوبصورت ۽ پرامن دور” طور پيش ڪري ٿو.
ان دور جي ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي گروهن خط لکي اعتراض ڪيو ته هي ناول آمريڪا جي تاريخ کي غلط انداز ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ابراهام لنڪن سميت ڪاري چمڙي جي ماڻهن جي توهين آهي. هنن چيو ته هي ڪتاب نسلي تعصب ۽ نفرتن کي وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.
ڪو ڪلڪس جي حمايت تي تنقيد:
ناول تي سڀ کان وڏو ۽ سنگين اعتراض اهو آهي ته ان ۾ هڪ بدنام زمانه ۽ پرتشدد نسلي تنظيم “ڪو ڪلڪس ڪلان” (Ku Klux Klan) (جيڪا ڪاري چمڙي جي ماڻهن تي ظلم ڪندي هئي) کي هڪ “هيرو تنظيم” طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا اڇي چمڙي جي عورتن جي حفاظت ڪندي آهي.
جديد دور جي مشهور افريقي-آمريڪي ليکڪا ايليس رينڊل (Alice Randall)مچل جي ناول جي جواب ۾ پنهنجو ناول “The Wind Done Gone” لکيو. هن پنهنجي ناول ۾ ڪهاڻيءَ کي هڪ غلام عورت جي نقطه نگاهه کان پيش ڪيو، ته جيئن دنيا کي مچل جي ناول ۾ ڏيکاريل “غلامي جي ڪوڙي رومانوي عڪاسي” جو اصل چهرو ڏيکاري سگهجي.
ليکڪا مارگريٽ مچل جو پنهنجي ڪتاب جي دفاع ۾ موقف ان دور جي اڇي چمڙي جي ڏاکڻين (Southern) آمريڪي سوچ جو عڪاس هو. مارگريٽ مچل هميشه اهو چيو ته هن ناول لکڻ دوران تاريخي درستگي (Historical Accuracy) جو پورو خيال رکيو آهي. سندس چوڻ هو ته هن پنهنجي ننڍپڻ ۾ پنهنجي بزرگن ۽ ڏاکڻين خاندانن کان جيڪي ڪهاڻيون ٻڌيون هيون، هي ناول بلڪل ان ماحول جي سچي عڪاسي ڪري ٿو.
مچل جو خيال هو ته هن پنهنجي ناول ۾ ڪاري چمڙي جي ڪردارن جهڙوڪ Mammy کي تمام گهڻي عزت، وقار ۽ وفاداري سان پيش ڪيو آهي ۽ اهي گهر جا اهم رڪن هئا. هوءَ ان ڳالهه کي نسلي تعصب نه، پر ان دور جي گهريلو محبت ۽ ثقافت سمجهندي هئي.
جڏهن ناول جي شهرت کان پوءِ ان تي هالي ووڊ فلم ٺهي رهي هئي ۽ تنقيد وڌي وئي، ته مچل پروڊيوسر ڊيوڊ او سيلزنيڪ (David O. Selznick) کي لکيو ته هوءَ پنهنجي ڪتاب جي ڪري ڪنهن سياسي تڪرار يا احتجاج ۾ نٿي پوڻ چاهي. هوءَ چاهيندي هئي ته فلم ۾ ڏکڻ آمريڪا جي نقطه نگاهه کي ڪنهن به دٻاءُ کان سواءِ ائين ئي ڏيکاريو وڃي، جهڙو هن ڪتاب ۾ لکيو آهي.
نقادن جي نظر ۾ هي ناول آمريڪي تاريخ جو هڪطرفو ۽ نسلي تعصب تي ٻڌل رخ پيش ڪري ٿو، جڏهن ته مارگريٽ مچل ان کي پنهنجي اباڻي وطن (ڏکڻ آمريڪا) جي گم ٿيل تهذيب جي هڪ سچي ۽ جذباتي ڪهاڻي سمجهندي هئي.
سماجي تضادن جي باوجود، “Gone with the Wind” انساني جذبن، محبت، تباهي ۽ اميد جو هڪ عظيم داستان آهي. ان تي 1939ع ۾ تاريخي فلم پڻ ٺاهي وئي هئي، جنهن ڪيترائي آسڪر ايوارڊ کٽيا. هي ڪتاب اڄ به ادب جي شوقينن لاءِ هڪ شاهڪار جي حيثيت رکي ٿو.
__________________
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
