تاريخ جو سڀ کان وڏو تضاد: فرعون محلن ۾ کيڏندا رهيا ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ماڻهو گهٽين ۾!

THE AsiaN جو ايڊيٽر (Editor)20-07-2026

پڙھڻ جي لاءِ 9 منٽ

سنڌو سڀيتا جي رانديڪن تي ڪنهن به خوفناڪ ديوتا، جادوئي ڪلمن يا آخرت جي خوف جو ڪو نشان نٿو ملي. هتان جا ماڻهو جديد، منطقي ۽ سيڪيولر سوچ جا مالڪ هئا. راند جو مقصد خالص تفريحي، سماجي رابطو ۽ ذهني ورزش هو. حقيقي انساني عظمت، پائيدار تمدن ۽ اصل ڪلچر سون جي بورڊن يا غلامن جي هڏن تي بيٺل اهرامن ۾ ناهي، پر سماجي امن، معشي انصاف ۽ انساني برابريءَ ۾ آهي. سنڌو ماٿريءَ جا مٽيءَ جا سادا رانديڪا اڪيڊمڪ سطح تي اهو ابدي سبق ڏين ٿا ته هڪ مثالي سماج اهو ناهي جتي ڪجهه فرعون سون جي بورڊن تي پنهنجي انا جي راند کيڏن، پر عظيم سماج اهو آهي جتي گهٽيءَ جي موڙ تي، مٽيءَ جا سادا پاسا اڇلائيندڙ رياست جا سڀ انسان برابر نظر اچن. هي سنڌو سڀيتا جو اهو جوهر آهي جيڪو ساڍا چار هزار سال مٽيءَ هيٺ دٻجڻ کانپوءِ به اڄ تائين زنده ۽ تابنده آهي.

هڪ جيو-آرڪيالاجيڪل ۽ ثقافتي ڀيٽ (مصر، ميسوپوٽيميا ۽ سنڌو سڀيتا) تاريخ کي حڪمرانن جي محلن مان ڪڍي، مٽيءَ جي رانديڪن ۽ گهٽين جي ريتن رسمن سان سمجهڻ ئي اصل علمِ آثارِ قديمه آهي.

تحرير: ابراهيم صالح محمد

تفريحي نوادرات ۽ انساني تمدن جي ارتقا

جڏهن آثارِ قديمه (Archaeological Studies) جو ڪو شاگرد ڪنجھي واري دور (Bronze Age) جي عظيم شهري سماجن جي مادي ثقافت (Material Culture) جو مطالعو ڪري ٿو، ته هو رڳو انهن جي قلعن، گودامن يا نيڪال جي نظام تي غور ناهي ڪندو، پر انهن نوادرات (Artifacts) کي به ڳوليندو آهي جيڪي انسان جي تفريح ۽ ذهني نفسيات کي ظاهر ڪن. اڄ کان ساڍا چار هزار سال اڳ، جڏهن مصر، ميسوپوٽيميا ۽ سنڌو ماٿريءَ (سنڌو سڀيتا) جا تمدن عروج تي هئا، ته رانديون ۽ رانديڪا سماجي زندگيءَ جو لازمي حصو بڻجي چڪا هئا.

پر هڪ آرڪيالاجسٽ لاءِ سڀ کان وڏو تضاد انهن راندين جي نوعيت ۽ مادي (Material) ۾ پوشيده آهي. مصر ۽ ميسوپوٽيميا جون رانديون جتي شاهي انا، طبقاتي برتري ۽ مذهبي خوف جو عڪس هيون، اتي سنڌو ماٿريءَ جي مٽيءَ مان نڪرندڙ رانديڪا سادگي، برابري ۽ خالص انساني خوشيءَ جو مظهر آهن.

قديم دنيا جي طبقاتي ورهاست کي سمجهڻ لاءِ رانديڪن جي خام مال جو جائزو وٺڻ گهرجي. فرعون توتنخامون (Tutankhamun) جي مقبري جي کوٽائيءَ مان هاٿيءَ جي ڏند (Ivory)، سونن پتن ۽ لاجورد سان جڙيل سينيٽ (Senet) راند جا شاندار بورڊ مليا. ايئن ئي عراق ۾ ‘اُر جي شاهي مقبرن’ مان قيمتي پٿرن ۽ صدف سان تيار ڪيل اُر جي شاهي راند (Royal Game of Ur) برآمد ٿي. اهي نوادرات ثابت ڪن ٿا ته اتي تفريح رڳو حڪمران طبقي جي دولت ۽ طاقت جي نمائش هئي، جيڪا عام ماڻهو جي پهچ کان پري هئي.

ان جي ابتڙ، جڏهن هڙپا، موهن جي دڙي، چانھونءَ جي دڙي يا لوٿل جي کوٽائي ڪئي وئي، ته اتان ڪو به سون يا چانديءَ جو شاهي بورڊ نه مليو. اتان جي گهٽين ۽ گهرن مان وڏي انگ ۾ مٽيءَ جا سادا رانديڪا، مهرا ۽ چؤڪنڊا پاسا مليا، جن کي آثارِ قديمه جي ٻوليءَ ۾ ٽيراڪوٽا نوادرات (Terracotta Artifacts) چئجي ٿو.

ڊاڪٽر جوناٿن مارڪ ڪينوائر جي تحقيق (Terracotta Technology of Harappa) موجب، اهي رانديڪا ظاهر ڪن ٿا ته تفريح ڪنهن هڪ شاهي يا مذهبي طبقي جي جاگير نه هئي. اها سادگي معاشي غربت جي ڪري نه هئي (ڇو ته هيءَ ميسوپوٽيميا تائين واپار ڪندڙ وسندڙ سڀيتا هئي)، پر اها هن معاشري جي ‘جمهوري ۽ اشتراڪي مزاج’ جو واضح اعلان هئي.

عمرانياتي آثارِ قديمه (Sociological Archaeology) جي اصولن موجب، راندين جي جاگرافيائي ورهاست مان سماجي ڍانچي جي خبر پوي ٿي. قديم مصر ۽ بابل ۾ رانديون رڳو محلن يا مقبرن مان ملن ٿيون، جتي غريب عوام جي پهچ نه هئي.

پر سنڌو ماٿريءَ ۾ منظر مڪمل طور مختلف هو. سر جان مارشل جي ڪتاب “Mohenjo-daro and the Indus Civilization” جي رڪارڊز موجب، مٽيءَ جا پاسا ۽ راندين جا خانا ڪنهن شاهي قلعي مان نه، پر لوئر ٽائون (Lower Town) جي عام گهرن جي اڱڻن، دڪانن جي چبوترن ۽ گهٽين مان مليا آهن. هي اها سماجي يڪجهتي (Social Cohesion) هئي جتي هڪ امير واپاري ۽ عام مزدور گڏ ويهي راند کيڏي سگهيا ٿي. تفريح تي رياست جي هر شهريءءَ جو برابر حق تسليم ٿيل هو.

برٽش ميوزيم جي ماهر ڊاڪٽر ارونگ فنڪل (Dr. Irving Finkel) جي تحقيق موجب، مصر جي راند “سينرٽ” مذهبي وهم پرستي ۽ مرڻ کان پوءِ جي زندگيءَ جي خوف سان جڙيل هئي، جنهن ۾ روح جي بقا جو فيصلو راند جي جيت هار تي هوندو هو. ايئن ئي ميسوپوٽيميا جا ماڻهو به راند جي چالن مان قسمت جي پيشگوئي ڪندا هئا.

ان جي ابتڙ، سنڌو سڀيتا جي رانديڪن يا پاسن تي ڪنهن به خوفناڪ ديوتا، جادوئي ڪلمن يا آخرت جي خوف جو ڪو نشان نٿو ملي. هتان جا ماڻهو جديد، منطقي ۽ سيڪيولر سوچ جا مالڪ هئا. راند جو مقصد خالص تفريحي، سماجي رابطو ۽ ذهني ورزش هو.

هڙپا مان ملندڙ پاسا (Cubic Dice) جن تي اڄ جي لُوڊو وانگر 1 کان 6 تائين جا نشان (Dots) جاميٽرڪ ترتيب سان اڪريل آهن، ثابت ڪن ٿا ته هو رياضي (Mathematics) جا ماهر هئا. ٻارن جي رانديڪن مان معلوم ٿئي ٿو ته هو ‘چائلڊ سائڪالاجي’ (Child Psychology) کان واقف هئا؛ جهڙوڪ رسي ڇڪڻ تي مٿي چڙهندڙ مٽيءَ جا باندر يا سيٽي وڄائيندڙ پکي. اهي رانديڪا ٻارن جي ذهني نشونما، تجسس ۽ ميڪانڪي حرڪتن کي اڀارڻ لاءِ هئا.

برٽش ميوزيم (لنڊن) ۽ نيشنل ميوزيم آف انڊيا (نئين دهلي) جي رڪارڊز موجب، سنڌو ماٿريءَ مان هٿيارن جي ڀيٽ ۾ رانديڪا ۽ پاسا هزاروڻ تي وڌيڪ مليا آهن. ٽامي يا ڪنجھي جون تلوارون ۽ ڍالون نه هجڻ جي برابر آهن. هيءُ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته هيءَ هڪ پرامن تهذيب (Peace-loving Civilization) هئي، جنهن جنگين تي بجيٽ ضائع ڪرڻ بدران شهرين جي طرزِ زندگي ۽ تفريح کي بهتر بڻائڻ تي ڌيان ڏنو.

حقيقي انساني عظمت، پائيدار تمدن ۽ اصل ڪلچر سون جي بورڊن يا غلامن جي هڏن تي بيٺل اهرامن ۾ ناهي، پر سماجي امن، معشي انصاف ۽ انساني برابريءَ ۾ آهي.

سنڌو ماٿريءَ جا مٽيءَ جا سادا رانديڪا اڪيڊمڪ سطح تي اهو ابدي سبق ڏين ٿا ته هڪ مثالي سماج اهو ناهي جتي ڪجهه فرعون سون جي بورڊن تي پنهنجي انا جي راند کيڏن، پر عظيم سماج اهو آهي جتي گهٽيءَ جي موڙ تي، مٽيءَ جا سادا پاسا اڇلائيندڙ رياست جا سڀ انسان برابر نظر اچن. هي سنڌو سڀيتا جو اهو جوهر آهي جيڪو ساڍا چار هزار سال مٽيءَ هيٺ دٻجڻ کانپوءِ به اڄ تائين زنده ۽ تابنده آهي.

_______________