1889۾، فريڊرڪ بريمنر ڪراچيءَ ۾ پنهنجو اسٽوڊيو قائم ڪيو، ۽ بعد ۾ ڪوئٽا، لاهور ۽ راولپنڊي ۾ پڻ اسٽوڊيوز کوليائين. هن اسڪاٽ فوٽوگرافر هندستان ۾ بيٺڪي آفيسرن جي زندگيءَ کي تصويرن ۾ محفوظ ڪندي 40 سالن کان وڌيڪ عرصو گذاريو. هن پنهنجي يادگيرين تي ٻڌل ڪتاب ’ماءِ فورٽي يئرز اِن انڊيا‘ (هندستان ۾ منهنجا چاليهه سال) پڻ لکيو.
نصير اعجاز
فريڊتڪ بريمنر 1863 ۾ اسڪاٽلينڊ جي ابرچرڊر (جنهن کي فوگيلون پڻ چيو ويندو آهي) علائقي ۾ پيدا ٿيو هو. هو هڪ فوٽوگرافر جي ڪيترن ئي پٽن مان هڪ هو. هن تيرهن سالن جي عمر ۾ اسڪول ڇڏي پنهنجي پيءُ جي اسٽوڊيو ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ اتي ڇهه سال ڪم ڪيائين. 1882 ۾، بريمنر پنهنجي ڀيڻويي جي. ڊبليو. لاريG. W. Lawrie جي ڪم جي آڇ کي قبول ڪيو، جيڪو لکنؤ، هندستان ۾ فوٽوگرافيءَ جو هڪ ڪامياب ڪاروبار هلائي رهيو هو. کيس سڄي اتر هندستان (موجوده هندستان ۽ پاڪستان) ۾ ڪم سونپيو ويو. ان وقت سندس عمر 20 سال هئي.
شروعاتي ٻن سالن تائين ڀرپاسي جي شهرن جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، کيس ايندڙ اسائنمينٽ لاءِ 1500 ميل پري ڪراچيءَ ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو، جتي هو 1885 جي اونهاري ۾ لاهور رستي پهتو. انگريزن 1839 ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، جڏهن ان جي آبادي صرف ڏهه هزار هئي. پر، هن جي پهچڻ وقت، ڪراچي سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب صوبن جي غير ملڪي واپار لاءِ هڪ اهم سامونڊي بندرگاهه بڻجي چڪي هئي ۽ ان جي آبادي وڌي هڪ لک پنجاهه هزار ٿي چڪي هئي.
1889 ۾، بريمنر ڪراچيءَ ۾ پنهنجو فوٽوگرافي اسٽوڊيو قائم ڪيو، ۽ ان کان پوءِ ڪوئٽا، لاهور ۽ راولپنڊي ۾ پڻ ڪاميابيءَ سان اسٽوڊيوز کوليائين. هن انهن علائقن جو وڏو سفر ڪيو جن جي اڳ ۾ ڪڏهن فوٽوگرافي نه ڪئي وئي هئي، ۽ ان ڪري سندس ڪم 19هين صدي جي آخر ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾ (1882 کان 1922 تائين) هندستان جي ٻهراڙيءَ جي زندگي، نظارن ۽ ماڻهن جو هڪ ناياب رڪارڊ پيش ڪري ٿو.
جيتوڻيڪ ڪراچيءَ پهچڻ کان اڳ اتي سندس ڪا خاص سڃاڻپ نه هئي، پر ڪراچيءَ ۾ هڪ اسڪاٽ رجمينٽ سان سندس رابطن کيس وڏو سهارو ڏنو. هو جلد ئي هڪ بئرڪ ماسٽر رچرڊسن سان ملڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جيڪو اسڪاٽ لاج آف فريميسنز سان تعلق رکندو هو، جنهن تنظيم سان بريمنر اڳ ۾ ڪاروبار ڪري ڪيو هو. رچرڊسن کيس پنهنجي گهر ۾ پئسا وٺي مهمان (Paying Guest) طور رکيو ۽ کيس پنهنجي هڪ ڪيمسٽ دوست سان پڻ ملايو، جنهن نوجوان فوٽوگرافر کي پنهنجي اڱڻ ۾ اسٽوڊيو جو تنبو لڳائڻ جي اجازت ڏني.
بريمنر ايندڙ پنجن مهينن تائين ان ئي سيٽ اپ ۾ ڪم ڪيو. ان دوران هن ٻه مقامي مددگار پڻ رکيا، جيڪي فوٽوز جي ريٽچنگ، پرنٽنگ، فنشنگ ۽ هٿ سان رنگ ڀرڻ ۾ سندس مدد ڪندا هئا. پنهنجو ڪم پورو ڪرڻ کان پوءِ هن 1886 ۾ ڪراچي ڇڏي ۽ ايندڙ ٻن سالن تائين شهر واپس نه آيو. اپريل 1888 ۾ لاريءَ سان سندس معاهدو ختم ٿي ويو، سندس ڀيڻ لاڏاڻو ڪري وئي هئي ۽ هُو گهر واپس وڃڻ چاهيندو هو. ان ڪري هو برطانيه وڃڻ لاءِ سامان کڻڻ ٻيهر ڪراچي آيو.
1889 ۾ انگلينڊ مان واپسيءَ تي، بريمنر سنڌ جي اڀرندڙ گاديءَ واري شهر، ڪراچيءَ ۾ پنهنجو اسٽوڊيو کولڻ جو فيصلو ڪيو. پنهنجي بچت مان هن گلاسگو مان ڪجهه سامان خريد ڪيو ۽ پنهنجو توڙي پنهنجي هڪ اسسٽنٽ جو ڀاڙو ڀريو، جنهن کي هو پاڻ سان گڏ ڪراچي کڻي آيو هو. پر، انهن سڀني خرچن کان پوءِ، هن وٽ ڪاروبار هلائڻ لاءِ تمام گهٽ پئسا بچيا هئا. خوشقسمتيءَ سان، 25 مارچ 1889 تي بمبئي صوبي جي گورنر لارڊ ري (Lord Reay) ھٿان سنڌو نديءَ تي سکر بئرج (لينسڊائون پل) جي افتتاح کيس فوٽوگرافي جا اهڙا ڪم ڏنا، جنهن سان سندس ڪاروبار هلي پيو.
ان کان پوءِ مختلف وقتن تي بلوچستان جي شهر ڪوئٽا، ۽ پنجاب جي لاهور ۽ راولپنڊي ۾ وڌيڪ اسٽوڊيوز کوليا ويا. تصويري پوسٽ ڪارڊن تي انهن شهرن جا نالا لکيل هوندا هئا، جتي بريمنر جا اسٽوڊيو انهن کي جاري ڪرڻ وقت موجود هئا. 1910 ۾، بريمنر شملا ۾ هڪ اونهاري جو اسٽوڊيو کوليو، جيڪو برطانوي راڄ جي اونهاري جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن ايندڙ سال شادي ڪئي ۽ ڪم ۾ سندس زال سندس مدد ڪندي هئي، جنهن جو ذڪر اخبارن جي اشتهارن ۾ “پردي جي پابند عورتن لاءِ خاص طور تي مددگار” طور ڪيو ويندو هو.
هندستان ۾ پنهنجي رھائش وارن سالن دوران بريمنر جن نمايان ۽ معزز شخصيتن جا فوٽو ‘شوٽ’ ڪيا، تن ۾ وائسراءِ لارڊ منٽو، لارڊ هارينج، لارڊ چيلمسفورڊ، ۽ لارڊ ريڊنگ؛ لارڊ رابرٽس آف قندهار، لارڊ ڪچنر، ۽ پنجاب جو گورنر سر مائيڪل اوڊوائر شامل هئا. هن 1922 ۾ هندستان جي دوري دوران پرنس آف ويلز (جيڪو بعد ۾ ڪنگ ايڊورڊ اٺون بڻيو) جي پڻ فوٽوگرافي ڪئي. هندستاني اميرن ۽ نوابن ۾، هن مهاراجا آف جند، نواب آف ملير ڪوٽلا، ۽ مهاراجا آف ڪپورٿلا لاءِ ڪم ڪيو. هو اڪثر بلوچستان جي خان آف قلات جي به فوٽوگرافي ڪندو هو.
برطانوي هندستاني فوج سان گڏ ڪم ڪرڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن برطانوي ۽ هندستاني اشرافيا جي ميمبرن لاءِ ڪم ڪرڻ سندس ڪاروبار جو بنيادي ذريعو هو، جنهن سان گڏ ريٽيل دڪان مان به آمدني ٿيندي هئي. جيئن ته 1910 کان اڳ اولهه جي اخبارن ۾ به تمام گهٽ تصويرون شايع ٿينديون هيون، تنهنڪري هندستان ۾ صورتحال ان کان بهتر نه هئي. بريمنر جهڙن بيٺڪي فوٽوگرافرن پرڏيهي ملڪن، جيڪي اڪثر ڪري غلاماڻا علائقا هئا، جي تصويري پوسٽ ڪارڊن ۾ سامراجي خواهشن سان ڀرپور يورپي دلچسپيءَ جو بهترين فائدو ورتو.
1900 ۾، هن هڪ فوٽوگرافڪ البم شايع ڪيو جنهن جو عنوان ‘بلوچستان السٽريٽڊ’ (Baluchistan Illustrated) هو، جنهن ۾ 1931 جي زلزلي ۾ تباھ ٿيڻ کان اڳ واري ڪوئٽا جو واحد بچيل فوٽوگرافڪ رڪارڊ موجود آهي. لاهور جي اڏاوتي يادگارن جا فوٽو ۽ تصويرون پڻ پوسٽ ڪارڊ پبلشرن لاءِ ماضيءَ جي روايتي ثقافت جي قدامت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ پسنديده موضوع هئا. تصويري پوسٽ ڪارڊ جي اشاعت لاءِ فوٽوگرافي جي سرگرمين جا اهم مرڪز مغل دور جا يادگار جهڙوڪ مسجد وزير خان ۽ لاهور جو قلعو هئا. لاهور جا دروازا، خاص ڪري دهلي گيٽ ۽ لاهوري گيٽ، وڏي پيماني تي فوٽوگرافي ڪري پوسٽ ڪارڊن تي تيار ڪيا ويا. انهن تصويرن جي جمالياتي انداز، جنهن طريقي سان اهي تيار ڪيون ويون ۽ جنهن انداز ۾ انهن کي فريم ڪيو ويو، ماضيءَ کي حال کان الڳ ڪرڻ جو ڪم ڪيو.
راولپنڊي ۾ فوجي اختيارين جي فوٽوگرافي ڪندي هن مختلف عهدن جي خاصيتن جو مشاهدو ڪيو ۽ هڪ فوٽوگرافڪ سيريز تيار ڪرڻ لاءِ ٽن مهينن جي دوري جو فيصلو ڪيو. انڊين آرمي جي مارشل ريسز (جنگجو نسلن) تي ٻڌل البم جو مقصد فوجي ڀرتي جي مينوئل جي مددگار طور استعمال ٿيڻ هو ۽ ان ۾ 60 ڪولوٽائپ (Collotype) پرنٽ شامل هئا، جن ۾ سکن جي ڀرپور نمائندگي هئي. گروپ فوٽوز ۾ يونيفارم پهريل سپاهين کي اڳيان ۽ پاسي کان، بيٺل ۽ گهرن تي ويٺل عجائب گهر جهڙن پوزن ۾ ڏيکاريو ويو هو، جيڪي هڪ ٻئي جي حوالي سان انهن جي لباس جي ترتيب کي ظاهر ڪندا هئا.
ريلوي سرنگھ، پنجاب – نيشنل گيلريز آف اسڪاٽلينڊ
فريد بريمنر پنهنجي پبليڪيشنز لاءِ ڪولوٽائپ پروسيس استعمال ڪيو جيڪو 1900 جي شروعات ۾ مشهور هو. هن ڪيترا ئي ڪتاب شايع ڪيا.
آزاد طور تي پنهنجو پاڻ کي قائم ڪرڻ کان پوءِ به، ڪيترن ئي سالن تائين سندس آمدني جو وڏو ذريعو فوجي تصويرون ئي هيون. پر 1902 تائين، هو ٻين منصوبن ڏانهن وڌي ويو، جنهن ۾ دهلي درٻار به شامل هئي. دهلي درٻار، جيڪا هندستان جي شهنشاهه يا مهاراڻي جي تخت نشيني جي موقعي تي هڪ وڏو اجتماع هوندو هو، برطانوي راڄ تحت ٽي ڀيرا منعقد ٿي: 1877، 1903 ۽ 1911 ۾. هن ڪافي سفر ڪيو ۽ کيس وائسراءِ، مهاراجائن، نوابن ۽ ايستائين جو پرنس آف ويلز جا پورٽريٽ ٺاهڻ جا آرڊر مليا.
بريمنر 1923 ۾ هندستان ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪاروبار ذري گھٽ 1932 تائين جاري رهيو. هن صديءَ جي شروعات ۾ ڪولوٽائپ ۾ تصويرن سان سجيل ڪيترا ئي ڪتاب تيار ڪيا. هن پنهنجي زندگيءَ جي يادگيرين تي ٻڌل هڪ ڪتاب ’ماءِ فورٽي يئرز اِن انڊيا‘ پڻ لکيو، جيڪو خانگي طور تي 1940 ۾ شايع ڪيو ويو.
هڪ آزاد فوٽوگرافر جي حيثيت ۾، جنهن گهڻو ڪري برطانوي راڄ جي ڏورانهن علائقن جهڙوڪ بلوچستان ۽ سنڌ ۾ ڪم ڪيو، بريمنر کي وسارڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. سندس يادگيريون My Forty Years in India, (1883-1923)، جيڪي سندس ڪم جي 21 آٽوٽائپ نقلن سان مڪمل آهن ۽ جيڪي بريمنر ريٽائر ٿيڻ کان ويهه سال پوءِ انگلينڊ ۾ خانگي طور تي جاري ڪيون هيون، شايد اتر-مغربي هندستان ۾ پوسٽ ڪارڊ جي شروعاتي پبلشر جو واحد رڪارڊ آهي.
اسڪاٽلينڊ جي نيشنل پورٽريٽ گيلري ۾ سندس تصويرن جي هڪ نمائش بہ 2013 ۾ ٿي ھئي، جنھن ۾ برطانوي راڄ دوران هندستان جي زندگيءَ جو جائزو ورتو ويو. اها نمائش، جنهن جو عنوان ”لکنؤ ٽو لاهور: فريڊ بريمنر جو انڊيا جو ويزن“ هو، ان ۾ 1882 ۽ 1922 جي وچ ۾ ان وقت جي هندوستاني برصغير ۾ ورتل تصويرون ڏيکاريون ويون هيون. بريمنر جي مجموعي ۾ ڪاريگرن کي ڪم ڪندي، هندستان جي روزاني زندگي ۽ مقامي ثقافت کي ڏيکاريو ويو آهي. اهي تصويرون واضح طور تي هندستان کي هڪ امير ملڪ طور پيش ڪن ٿيون.
ڪيترين ئي تصويرن ۾، بريمنر ڪشمير ۽ سوئٽزرلينڊ جي ڀيٽ ڪندي لکيو هو ته، ”سوئٽزرلينڊ ۾ مشرقي زندگيءَ جي ڪشش، ماڻهن جا اخلاق ۽ رسم و رواج اھڙا ناهن جھڙا ڪشمير جي واديءَ جي سفر جي ڪشش ۾ اضافو ڪن ٿا،“
بريمنر 1941 ۾ وفات ڪري ويو.
_______________
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
