جنگ جي ميدان کان ٻاهر: هرمز لنگهه جي بندش ۽ عالمي توانائي سياست جي نئين شڪل

گذريل 16 ڏينهن کان جاري لاڳيتو فضائي حملن ۽ ميزائلن جي وسڪاري 21 هين صدي جي سڀ کان اهم جيو پوليٽيڪل تبديليءَ جو اشارو ڏنو آهي. وچ اوڀر تڪرار هاڻي صرف روايتي حريفن جي وچ ۾ مقامي جنگ ناهي رهي؛ هي عالمي سپر پاورز، معاشي نظامن ۽ علائقائي نظريات جو ٽڪراءُ بڻجي چڪو آهي

ليکڪ: ليو نرشا درشن

ڪولمبو: 2026ع جي شروعات تائين، وچ اوڀر مڪمل طور تي هڪ وڏي ۽ سرگرم جنگ جي ميدان ۾ تبديل ٿي چڪو آهي. علائقائي طاقتن جي وچ ۾ ڊگهي عرصي کان جاري “پڙڇائي واري جنگ” (Shadow War) ۽ “سرد جنگ” واري صورتحال بالآخر سڌي سنئين فوجي مقابلي ۾ تبديل ٿي وئي آهي.

گذريل 16 ڏينهن کان جاري لاڳيتو فضائي حملن ۽ ميزائلن جي وسڪاري 21 هين صدي جي سڀ کان اهم جيو پوليٽيڪل تبديليءَ جو اشارو ڏنو آهي. جيتوڻيڪ آمريڪا، اسرائيل ۽ ايران هن جنگ جا بنيادي ڪردار آهن، پر ان جي جهٽڪن عالمي معيشت کي مفلوج ڪري ڇڏيو آهي، خاص طور تي عالمي توانائي جي ورڇ واري شاهراهه کي نشانو بڻايو ويو آهي.

ٽرمپ جا گهڻ-پاساوان جنگي مقصد

هن تڪرار ۾ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي پرڏيهي پاليسي انتهائي پيچيده نظر اچي رهي آهي. جيتوڻيڪ هو ڪنهن ڊگهي ويڙهه کان بچڻ لاءِ جنگ جي تيزيءَ سان خاتمي جا اشارا ڏئي رهيو آهي، پر هو ايران کي آمريڪي ۽ اسرائيلي مطالبن اڳيان مڪمل طور تي جهڪائڻ تي پڻ اصرار ڪري رهيو آهي. سندس اسٽريٽجڪ مقصد ٽن مختلف نقطن تي ٻڌل نظر اچن ٿا: ايران جي ايٽمي پروگرام جو مڪمل خاتمو، تهران کي علائقائي طور تي ذلت آميز شرطن کي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ، ۽ موجوده اسلامي جمهوريه جي قيادت جو مڪمل خاتمو.

سفارتڪاريءَ جي ناڪامي ۽ تهران جي مزاحمت

گذريل 16 ڏينهن جي لاڳيتو حملن، جن ايران جي روايتي فوجي طاقت کي ڪافي حد تائين ڪمزور ڪيو آهي، ان جي باوجود ملڪ جي قيادت اڃا تائين جهڪڻ لاءِ تيار ناهي. هن سال جي شروعات ۾ جنيوا ۾ عمان جي ثالثي ۾ ٿيندڙ ڳالهين جي ناڪامي هن باهه کي وڌيڪ ڀڙڪايو. جيتوڻيڪ رپورٽن مطابق ايران ايٽمي پروگرام جي حدن بابت ڳالهين لاءِ تيار هو، پر هن پنهنجي بيلسٽڪ ميزائل پروگرام يا لبنان ۽ يمن ۾ پنهنجن علائقائي اتحادين جي حمايت تان دستبردار ٿيڻ کان صاف انڪار ڪري ڇڏيو.

ايران جي “سفارتي صبر” واري حڪمت عملي

تهران هن وقت آمريڪا جي برتر فوجي طاقت جو مقابلو ڪرڻ لاءِ “سفارتي صبر” (Diplomatic Patience) جي حڪمت عملي اپنائي رهيو آهي. تڪرار کي طول ڏئي ۽ جلدي تسليم ٿيڻ کان انڪار ڪري، ايران جو مقصد آمريڪا ۾ اندروني سياسي بي چيني پيدا ڪرڻ ۽ عالمي تيل جي قيمتن کي ناقابل برداشت حد تائين پهچائڻ آهي.

جاگرافيائي طور تي، ايران کي “هرمز جي لنگهه” (Strait of Hormuz) جي ڪري هڪ وڏي اسٽريٽجڪ برتري حاصل آهي. دنيا جي تيل جي فراهمي جو 20 سيڪڙو هن تنگ لنگهه مان گذري ٿو، تنهنڪري ان جي ڪنهن به قسم جي بندش عالمي برادري تي سڌو سنئون معاشي حملو آهي.

قيادت ۾ سخت گير تبديلي

مرحوم آيت الله علي خامنه اي جي پٽ مجتبى خامنه اي جو بطور نئون سپريم ليڊر طور اڀرڻ ايراني موقف ۾ وڌيڪ سختي جي نشاندهي ڪري ٿو. هو پنهنجي سخت مغربي مخالف خيالن ۽ سيڪيورٽي ادارن سان گهري لاڳاپن سبب ڄاتو وڃي ٿو. سندس قيادت مان لڳي ٿو ته اسلامي جمهوريه ڪنهن به اهڙي سمجهوتي جي تلاش ۾ ناهي جنهن ۾ مغربي مفادن اڳيان مڪمل سر تسليم خم ڪرڻو پوي.

اسرائيل جي وجودي خطرن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش

جتي آمريڪا شايد سياسي گهڙي (اليڪشن يا ووٽ) کي ڏسي رهيو آهي، اتي اسرائيل جو مڪمل ڌيان علائقائي نقشي تي آهي. نتنياهو حڪومت لاءِ ايران هڪ اهڙو وجودي خطرو آهي جنهن کي فوري طور تي ختم ڪرڻ ضروري آهي. اسرائيل جا فوجي مقصد تمام واضح آهن: بيلسٽڪ ميزائلن جي ذخيرن جي مڪمل تباهي، ايٽمي مرڪزن کي بيڪار ڪرڻ، ۽ پاسدارانِ انقلاب (IRGC) جي ڪمانڊ سينٽرن جو خاتمو.

خليجي ملڪن ۾ اعتماد جي کوٽ

سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، عمان ۽ قطر سميت خليجي عرب ملڪ هن خطرناڪ صورتحال جي ور چڙهيل آهن. جيتوڻيڪ انهن ملڪن سڌي سنئين جنگ ۾ حصو وٺڻ کان انڪار ڪيو آهي، پر اهي پنهنجي فضائي حدن ۾ ايراني ميزائلن جي مداخلت تي سخت ڪاوڙيل آهن. مارچ جي وچ تائين، سعودي دفاعي نظام ڪيترن ئي ميزائلن کي ناڪاره بڻايو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ايران ۽ ان جي پاڙيسري ملڪن جي وچ ۾ اعتماد مڪمل طور تي ختم ٿي ويو آهي.

عالمي معاشي جنگ جو آغاز

هي تڪرار فوجي حدن کان نڪري هاڻي هڪ مڪمل معاشي جنگ جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي. خام تيل جون قيمتون، جيڪي جنگ کان اڳ مستحڪم هيون، هاڻي خطرناڪ حد تائين وڌي رهيون آهن. ايل اين جي (LNG) جي فراهمي ۾ وڏي گهٽتائي آئي آهي، جنهن جو سڌو اثر چين ۽ هندستان جهڙين وڏين معيشتن تي پيو آهي. ان کان علاوه، عالمي شپنگ جي خرچن ۾ 300 سيڪڙو اضافو ٿيو آهي، جنهن سڄي دنيا ۾ کاڌ خوراڪ ۽ ٻين شين جون قيمتون وڌائي عالمي مهانگائي جو بحران پيدا ڪري ڇڏيو آهي.

نتيجو: هڪ نئون جيو پوليٽيڪل نقشو

2026ع جو وچ اوڀر تڪرار هاڻي صرف روايتي حريفن جي وچ ۾ مقامي جنگ ناهي رهي؛ هي عالمي سپر پاورز، معاشي نظامن ۽ علائقائي نظريات جو ٽڪراءُ بڻجي چڪو آهي. جيتوڻيڪ عالمي ادارا جنگ بندي لاءِ دعاگو آهن، پر اسرائيل ۽ ايران ٻئي هن کي ڏهاڪن پراڻي دشمني جو فيصلو ڪرڻ جي آخري موقعي طور ڏسي رهيا آهن. فوجي حملن جو نتيجو جيڪو به نڪري، وچ اوڀر جو نقشو ۽ عالمي توانائي سياست جا اصول هميشه لاءِ تبديل ٿي چڪا آهن.

_____________________

ليو نرشا درشن، نيوز ايڊيٽر، ايسپريس نيوز پيپرز، سري لنڪا / وائيس پريزيڊنٽ AJA