هي آرٽيڪل رياست جي ارتقا ۽ سياسي فلسفي جو جائزو وٺندي اهو واضح ڪري ٿو ته انساني آزادي، جمهوريت ۽ فلاحي سهولتون صرف تڏهن ئي قائم رهي سگهن ٿيون جڏهن ملڪ جو دفاع ۽ امن امان مضبوط هجي. تاريخي فلسفين ۽ سياسي حقيقت پسندي جي حوالن سان ثابت ڪيو ويو آهي ته تحفظ (سيڪيورٽي) ڪو آپشن ناهي، بلڪه اهو بنيادي پٿر آهي جنهن تي ڪنهن به تهذيب، قانون ۽ عوامي ڀلائيءَ جي نظام جو وجود ٻڌل هوندو آهي.
نور محمد مري ايڊووڪيٽ | اسلام آباد
رياست جي شروعات ڪيئن ٿي ۽ شهرين تي ان جا ڪهڙا حق آهن؟ اهو هڪ اهڙو سوال آهي جنهن تي صدين کان بحث هلي رهيو آهي. ان سڄي ارتقا جو جائزو وٺڻ سان هڪ سچائي سامهون اچي ٿي ته: انسان کي حاصل هر سياسي آزادي، جمهوري ووٽ ۽ فلاحي سهولت، مڪمل طور تي ملڪ جي مضبوط دفاع ۽ سيڪيورٽي تي ٻڌل هوندي آهي.
ان حقيقت کي سمجهڻ لاءِ اسان کي رياست جي بنياد کي ڏسڻو پوندو، جنهن جي شروعات فطرت جي صورتحال(State of Nature) جي نظرين سان ٿئي ٿي، يعني اهو دور جڏهن اڃا حڪومتون قائم نه ٿيون هيون.
ٿامس هوبز جو خيال هو ته جيڪڏهن ڪو مرڪزي اختيار يا حڪومت نه هجي، ته انساني زندگي انتهائي اڪيلي، مسڪين، ناپاڪ، وحشي ۽ مختصر هوندي، ڇاڪاڻ ته انسان بنيادي طور تي خوف ۽ مقابلي جي جذبي تحت هلي ٿو. ان ڪري، ان پرتشدد انتشار کان بچڻ لاءِ ماڻهن پاڻ ۾ معاهدو ڪيو ۽ پنهنجي مڪمل انفرادي آزادي هڪ طاقتور حڪمران (ليوايتھن) جي حوالي ڪري ڇڏي، ته جيئن بدلي ۾ کين جاني ۽ مالي تحفظ ملي سگهي. هوبز جي نظر ۾، سيڪيورٽي اها پهرين ضرورت آهي جنهن کان پوءِ ئي ڪنهن صنعت، ثقافت يا سماج جو تصور ڪري سگهجي ٿو.
جان لاڪ ان جي برعڪس ڪجهه نرم نظريو رکندو هو. سندس چوڻ هو ته انسان فطري طور تي عقل رکي ٿو، پر ان دور ۾ جهڳڙن جو فيصلو ڪرڻ لاءِ ڪو غير جانبدار جج موجود نه هو، جنهن ڪري ماڻهن جي زندگي ۽ ملڪيت هميشه خطري ۾ رهندي هئي. ان ڪري، ماڻهن گڏجي هڪ معاهدو ڪيو ۽ رياست جو بنياد وڌو، ته جيئن هو پنهنجي زندگي، آزادي ۽ ملڪيت جي فطري حقن کي محفوظ ڪري سگهن.
جين جيڪس روسو وري هڪ بلڪل مختلف رُخ اختيار ڪيو. سندس خيال هو ته انسان شروعات ۾ ڏاڍو پرامن ۽ معصوم هو، پر جڏهن کان ”نجي ملڪيت“ جو رواج پيو، تڏهن کان سماج ۾ لالچ، اڻبرابري ۽ تڪرار جنم ورتو. ان ڪري هن هڪ سماجي معاهدو (Social Contract) تجويز ڪيو، جنهن تحت فرد پنهنجا اختيار سماج جي حوالي ڪري هڪ اجتماعي مرضي (General Will) تشڪيل ڏين ٿا. روسو جو خيال هو ته جيڪڏهن سماج ۾ آزادي ۽ برابري قائم رکڻي آهي، ته رياست کي ايترو طاقتور ٿيڻو پوندو جو هو عوامي ڀلائيءَ جو انتظام ڪري سگهي، اميري ۽ غريبيءَ جي فرق کي گهٽائي سگهي، ۽ اندروني توڙي بيروني سازشن کان سماج جو دفاع ڪري سگهي.
لبرلزم ۽ ويلفيئر اسٽيٽ جو دوکو
ٻي عالمي جنگ کان پوءِ وڏي عرصي تائين ايئن پئي لڳو ڄڻ مغربي دنيا جديد لبرلزم، جمهوريت ۽ فلاحي رياست (Welfare State) جي اڀار ذريعي، طاقت جي پراڻي جنگ واري سياست مان جان ڇڏائي چڪي آهي. پر حقيقت ۾ اهو دور هڪ وڏو تاريخي دوکو ثابت ٿيو؛ ڇاڪاڻ ته انهن پرامن نظامن جي سڄي رونق مڪمل طور تي فوجي طاقت (Hard Power) جي هڪ مستقل ۽ وڏي نظام جي سهاري بيٺل هئي.
مغربي يورپ جون اهي رياستون، جيڪي پنهنجي شهرين کي پيدائش کان وٺي موت تائين صحت، پينشن ۽ تعليم جون شاندار سهولتون ڏيڻ تي پنهنجي بجيٽ خرچ ڪري رهيون هيون، اهي صرف هڪ ئي سبب جي ڪري ايئن ڪري سگهيون: ڇاڪاڻ ته آمريڪا کين نيٽو (NATO) جي شڪل ۾ هڪ مستقل فوجي تحفظ فراهم ڪيو هو. يورپي لبرلزم ان ڪري ناهي بچيو جو اهو اخلاقي طور تي ڪو ڏاڍو برتر هو، پر اهو ان ڪري بچي ويو جو اهو انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي ۽ خطرناڪ فوجي اتحاد جي ڇانوَ ۾ محفوظ هو.
تاريخ شاهد آهي ته دنيا ۾ ڪو به ملڪ مڪمل طور تي انساني همدرديءَ جي بنياد تي پرڏيهي پاليسي نٿو هلائي. عالمي سطح تي ڪا به اهڙي سپر پوليس يا عدالت ناهي جيڪا سڀني کي تحفظ ڏئي، ان ڪري هر ملڪ جي پرڏيهي پاليسي بنيادي طور تي پنهنجي سيڪيورٽيءَ جي چوڌاري گهمندي آهي. جديد تاريخ ۾ ڪنهن به جمهوري ملڪ ڪڏهن به جمهوريت جي نالي تي پنهنجي فوج ختم ناهي ڪئي ۽ نه ئي پنهنجا دفاعي خرچ بند ڪيا آهن، ڇاڪاڻ ته فلاح بهبود جو ميوو تڏهن ئي کائي سگهجي ٿو، جڏهن ملڪ جون بندوقون ان جي حفاظت لاءِ تيار هجن.
سياسي حقيقت پسندي (Political Realism)
شهري ۽ فلاحي نظام جو رياستي طاقت تي اهو انحصار ڪو نئون ناهي، تاريخ جي عظيم سياسي حقيقت پسندن صدين اڳ اها ڳالهه سمجهي ورتي هئي.
نيڪولو ميڪاولي چيو هو ته رياست جا قانون، فلاحي ڪم ۽ اخلاقي دعوائون ايستائين ڪنهن ڪم جون ناهن، جيستائين انهن کي طاقت جي زور تي لاڳو نه ڪيو وڃي. سندس مشهور قول آهي ته: ”سٺا قانون ۽ سٺا هٿيار ئي ڪنهن رياست جا اصل بنياد هوندا آهن، ۽ جتي سٺا هٿيار (طاقت) ناهن، اتي سٺا قانون ٿي ئي نٿا سگهن.“ هن خبردار ڪيو هو ته جيڪو حڪمران پاڻ کي ڏاڍو نرم، ٻانهن ٻيلي يا رڳو رحم دل ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو، اهو جلد ئي ملڪ جو خزانو خالي ڪري ويهندو، جنهن کان پوءِ ملڪ اندروني بدامني ۽ بيروني حملن جو شڪار ٿي برباد ٿي ويندو.
ان کان به صديون اڳ، چوڏهين صديءَ جي مشهور اتر آفريڪي دانشور ابن خلدون پنهنجي نظريي ”عصبيت“ (يعني سماجي ٻڌي ۽ جنگي جذبي) ذريعي اهو واضح ڪيو هو ته فلاحي نظام ڪيئن سيڪيورٽي سان جڙيل هوندو آهي. هن جو چوڻ هو ته جنهن گروهه ۾ مضبوط عصبيت (ٻڌي) هوندي آهي، اهو پنهنجي مخالفن کي هٽائي هڪ مضبوط رياست قائم ڪندو آهي. ان کان پوءِ اها رياست عيش و آرام، ترقي ۽ شهرين کي سهولتون ڏيڻ واري دور ۾ داخل ٿيندي آهي. پر، نسلن گذرڻ کان پوءِ، اهو عيش و آرام ۽ سهولتن جي عادت مقامي آباديءَ کي سست ۽ ڪمزور بڻائي ڇڏيندو آهي، ۽ هو تحفظ لاءِ مڪمل طور تي رياست جي پگهاردار فوج تي ڀاڙڻ لڳندا آهن. نتيجي طور، جڏهن عياشين کي برقرار رکڻ لاءِ فوجي تياري ۽ جنگي جذبي کي نظرانداز ڪيو ويندو آهي، ته ڪو به ٻاهريون طاقتور ۽ متحد گروهه حملو ڪري ان پوري تهذيب کي ميساري ڇڏيندو آهي.
ڪا به رياست چاهي مغربي لبرلزم جي دعويدار هجي، اسلامي فقه جي پوئواري ڪندڙ هجي، سوشل ڊيموڪريسي هجي يا آئين پسند، رڳو ”نظريو“ پاڻمرادو لاڳو نٿو ٿي سگهي.
جمهوريت کي به هڪ اهڙي مضبوط رياست جي ضرورت هوندي آهي جيڪا ووٽ کي تحفظ ڏئي سگهي، چونڊن جي نتيجن کي مڃائي سگهي ۽ پرڏيهي ايجنسين کي عوامي راءِ خراب ڪرڻ کان روڪي سگهي.
فلاحي رياست کي هڪ اهڙي طاقتور بيوروڪريسي ۽ قانوني نظام جي ضرورت هوندي آهي جيڪو سختيءَ سان ٽيڪس گڏ ڪري، مالي گھوٻين کي روڪي ۽ عوامي ملڪيت کي لٽجڻ کان بچائي.
انساني حق رڳو ڪاغذ جي مٿان لکيل خوبصورت لفظ آهن، ايستائين جيستائين هڪ مضبوط پوليس فورس ڪمزورن کي ڏاڍن کان بچائڻ لاءِ موجود نه هجي، ۽ رياست جي مڪمل طاقت جي پٺڀرائي سان هڪ ڪارآمد عدالتي نظام ڪم نه ڪندو هجي.
جيڪڏهن رياست پاڻ ڪمزور آهي، بيروني خطرن جي ور چڙهيل آهي يا اندروني بدامني کي ڪنٽرول ڪرڻ جي لائق ناهي، ته سڄو نظام تاش جي پتن وانگر ڊهي پوندو آهي، جنهن کان پوءِ عوام کان سندن حق، سهولتون ۽ سڀ کان وڌيڪ سندن امن امان کسجي ويندو آهي.
تاريخ، فلسفو ۽ اڄ جي عالمي سياست سڀ هڪ ئي ڳالهه تي اچي بيهن ٿا ته: تحفظ (سيڪيورٽي) ڪو اهڙو آپشن ناهي جنهن کي ڪا رياست مهذب ٿيڻ کان پوءِ پنهنجي سهولت لاءِ چونڊي؛ بلڪه سيڪيورٽي اهو بنيادي پٿر آهي، جنهن جي هجڻ سان ئي ڪا تهذيب جنم وٺي سگهي ٿي.
_____________
ايڊووڪيٽ نور محمد مري ثالث آھي ۽ اسلام آباد ۾ رھي ٿو
