عالمي موسمياتي بحران رڳو تڏهن حل ٿي سگهي ٿو جڏهن ”گدلاڻ ڪندڙ ئي ڏنڊُ ڀري“ واري اصول کي مڃيو وڃي. صنعتي ملڪ پابند آهن ته ترقي پذير ملڪن (گلوبل سائوٿ) کي واعدو ڪيل اربين ڊالرن جي امداد بنا رڪاوٽ فراهم ڪن. هيءَ رقم ڪا ترقياتي امداد ناهي؛ اھو هڪ ازالو آهي ته جيئن ترقي پذير ملڪ اتر وارن ملڪن سبب پيدا ٿيندڙ سخت موسمي اثرن جو مقابلو ڪري سگهن.
ڊاڪٽر حسن حميده لکي ٿو
ڪيل، جرمني: گلوبل وارمنگ جي طبعي حقيقت اٽل آهي: فضا ۾ خارج ٿيندڙ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ (CO2) جو هر هڪ ٽن عالمي موسمياتي نظام کي وڌيڪ بگاڙي ٿو ۽ سخت موسمي واقعن کي هٿي ڏئي ٿو. ان هوندي به، طبعي نتيجا جيترا سڀني لاءِ ساڳيا آهن، تن جي سببن بابت عالمي تفاوت به اوترو ئي گهرو آهي.
صنعتي ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ ڀيٽ تاريخي ڏوهه، موجوده واهپي جي نمونن، ۽ مستقبل جي ذميوارين ۾ هڪ وڏي اڻبرابريءَ کي وائکو ڪري ٿي.
تاريخي بمقابله موجوده اخراج: CO2 جي اخراج بابت بحث ۾ ٻن رخن کي سمجهڻ ضروري آهي: تاريخي ۽ موجوده ساليانو اخراج.
تاريخي ڏوهه: صنعتي ملڪ (سڀ کان وڌيڪ آمريڪا ۽ يورپي ملڪ) 150 سالن کان وڌيڪ عرصي جي صنعتي ترقيءَ سبب اڄوڪي موسمياتي تبديليءَ جا تاريخي ذميوار آهن. انهن عالمي اثاثي واري فضا جو سڀ کان وڌيڪ استحصال ڪيو آهي.
موجوده حقيقت: اڄڪلهه ڪل سالياني اخراج کي ڏسندي صورتحال بدلجي رهي آهي. چين يا ڀارت جهڙيون اڀرندڙ معيشتون تيز معاشي واڌ سبب اخراج ۾ وڏو اضافو رڪارڊ ڪرائي رهيون آهن. تنهن هوندي به، جڏهن في ماڻهو اخراج کي ڏٺو وڃي، ته هڪ صنعتي ملڪ جي شهريءَ جو اخراج اڪثر ترقي پذير ملڪن، خاص ڪري سب سحارا آفريڪا جي رهواسين جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ آهي.
پيداوار بمقابله واهپيدار وارو ورتاءُ: عالمي موسمياتي حساب ڪتاب ۾ هڪ اهم بنيادي نقص پيداوار تي ٻڌل ۽ واهپي تي ٻڌل اخراج جي فرق ۾ آهي.
گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران، صنعتي ملڪن پنهنجي توانائيءَ سان ڀرپور پيداوار جو وڏو حصو ترقي پذير ملڪن ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ڏکڻ اوڀر ايشيا جهڙن علائقن ۾ فيڪٽرين مان نڪرندڙ اخراج جو هڪ وڏو حصو انهن شين مان پيدا ٿئي ٿو جيڪي آخرڪار يورپ يا اتر آمريڪا ۾ استعمال ٿين ٿيون.
ترقي پذير ملڪ پنهنجي پيداوار ۾ CO2 جو بار کڻن ٿا، جڏهن ته اصل محرڪ مغربي دنيا جو واهپيدار ورتاءُ آهي. تنهن ڪري، صنعتي ملڪن ۾ پائيدار واهپي لاءِ پوري عالمي سپلائي چين مان درآمد ٿيندڙ اخراج جو ايمانداراڻو حساب ڪتاب انتهائي ضروري آهي.
صنعتي ملڪن جي ذميواري: تاريخي ڏوهه ۽ معاشي سگهه سبب صنعتي ملڪن مٿان هڪ قانوني ۽ اخلاقي ذميواري عائد ٿئي ٿي. پئرس ڪلائميٽ معاهدي ۾ شامل ”گڏيل پر جدا جدا ذميوارين“ وارو اصول صنعتي ملڪن کي جوابده بڻائي ٿو:
تيزيءَ سان ڪاربان جي خاتمي وارو عمل (Decarbonization): صنعتي ملڪن کي سڀ کان وڌيڪ تيزيءَ ۽ تسلسل سان پنهنجو اخراج ٻڙي (Zero) تي آڻڻو پوندو، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ ٽيڪنالاجي ۽ مالي وسيلا موجود آهن.
موسمياتي ماليات: اهي پابند آهن ته ترقي پذير ملڪن (گلوبل سائوٿ) کي واعدو ڪيل اربين ڊالرن جي امداد بنا رڪاوٽ فراهم ڪن. هي رقم ڪا ترقياتي امداد ناهي؛ هي هڪ ازالو آهي ته جيئن ترقي پذير ملڪ اتر وارن ملڪن سبب پيدا ٿيندڙ سخت موسمي اثرن جو مقابلو ڪري سگهن.
ترقي پذير ملڪن جو ڪردار: ڇا ان جو مطلب اهو آهي ته ترقي پذير ملڪن جي ڪا ذميواري ناهي؟ بلڪل نه، پر انهن جو ڪردار مختلف آهي.
ترقي پذير ملڪ مغرب واري تاريخي غلطي، يعني فوسل فيول (تيل، گئس، ڪوئلي) تي ٻڌل معاشي نظام جوڙڻ کان پاسو ڪري سگهن ٿا ۽ کين ايئن ڪرڻ گهرجي. انهن جو بنيادي ڪردار ترقيءَ جي مرحلن کي ٽپي اڳتي وڌڻ ۾ آهي.
ڪوئلي سان هلندڙ بجلي گهر لڳائڻ بدران، ڪيترائي آفريڪي ۽ ايشيائي ملڪ سڌي ريت شمسي ۽ هوائي توانائيءَ جا غير مرڪزي گرڊ قائم ڪري رهيا آهن. ان کان علاوه، اهي پنهنجي برساتي ٻيلن جي حفاظت ۽ CO2 جذب ڪندڙ قدرتي وسيلن کي بچائي عالمي نظام ۾ بي بها ڪردار ادا ڪري رهيا آهن.
عالمي موسمياتي بحران رڳو تڏهن حل ٿي سگهي ٿو جڏهن ”گدلاڻ ڪندڙ ئي ڏنڊُ ڀري“ واري اصول کي مڃيو وڃي. صنعتي ملڪن کي اڳواڻي ڪرڻ گهرجي، پنهنجي واهپي جي طريقن کي بدلائڻ گهرجي، ۽ ترقي پذير ملڪن کي مالي طور بااختيار بڻائڻ گهرجي ته جيئن اهي سڌو سنئون سرسبز مستقبل ڏانهن وڌي سگهن. بار جي هن منصفاڻي ورهاست ذريعي ئي فضا ۾ CO2 جي اخراج کي ايترو گهٽائي سگهجي ٿو جنهن سان مستقبل جي خطرناڪ موسمي تباهين کي روڪڻ ممڪن ٿي سگهي.
__________
ڊاڪٽر حسن حُميدھ، جرمني
ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري دِي ايشيا اين جي انگريزي سروس جي ٿورن سان
