بيروزگار هجڻ ۽ واندو هجڻ ۾ زمين آسمان جو فرق آهي. هزارين نوجوان اهڙا آهن، جن کي نوڪري نٿي ملي، پر هو پنهنجي وقت کي وڃائن نٿا. هو نيون ٻوليون سکندا آهن، ڪمپيوٽر جون مهارتون حاصل ڪندا آهن، ڪتاب پڙهندا آهن، آن لائين ڪورس ڪندا آهن، رضاڪارانه خدمتون انجام ڏيندا آهن يا ننڍن ڪاروبارن جا خواب ڏسندا آهن. اهي ماڻهو فارغ ضرور آهن، پر واندا ناهن، ڇو ته سندن ذهن هر وقت ڪجهه سوچڻ ۽ تعمير ۾ مصروف آهي. ان جي ابتڙ ڪي ماڻهو اهڙا به آهن، جن وٽ روزگار به آهي، وسيلو به آهي، پر سندن سڄي زندگي رڳو ڏيکاءَ، ملاقاتن ۽ پنهنجو قد وڏو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ۾ گذري ٿي.
واندو ماڻهو اڪثر ٻين جي زندگيءَ ۾ غير ضروري مداخلت ڪرڻ لڳندو آهي. هُو افواهه ڦهلائيندو، غيبت ڪندو، ماڻهن کي هڪ ٻئي خلاف ڀڙڪائيندو، بي بنياد تجزيا ڪندو ۽ پنهنجي فارغ وقت کي ٻين جو سڪون برباد ڪرڻ ۾ خرچ ڪندو آهي. ڪيترن خاندانن جا تڪرار، ڪيترن دوستن جون ناراضگيون ۽ ڪيترين برادرين جا اختلاف اهڙن ئي واندن ماڻهن جي پيداوار هوندا آهن، جن وٽ پنهنجو ڪو تعميري ڪم نه هوندو آهي.
سئيڊن مان عبدالله عثمان مورائي لکي ٿو
سنڌي ٻوليءَ ۾ “واندو” هڪ تمام عام لفظ آهي، جنهن جو مطلب خالي، فارغ يا بيڪار هجڻ آهي، پر جيڪڏهن هن لفظ جي سماجي معنيٰ تي غور ڪجي ته محسوس ٿيندو ته “واندو” رڳو اهو ماڻهو ناهي، جنهن وٽ روزگار نه هجي، بلڪه اهو به واندو آهي، جنهن وٽ زندگيءَ جو ڪو مقصد نه هجي، جنهن جو ڏينهن بي معنيٰ مصروفيتن ۾ گذري، جنهن جي موجودگيءَ مان نه پاڻ کي فائدو پهچي ۽ نه ئي سماج کي.
اسان جي معاشري ۾ اهڙا ڪيترائي ماڻهو ملندا، جيڪي ظاهر ۾ انتهائي مصروف نظر ايندا آهن. صبح کان شام تائين ڪنهن نه ڪنهن سان گڏ ويٺل، ڪنهن آفيس ۾، ڪنهن هوٽل تي، ڪنهن سياسي اوطاق تي، ڪنهن تقريب ۾ يا ڪنهن دوست جي محفل ۾ موجود هوندا. سوشل ميڊيا تي سندن موجودگيء جي قطار لڳل هوندي، اڪثر ڪري ڪنهن آفيسر سان، ڪڏهن ڪنهن واپاري سان ۽ ڪڏهن ڪنهن مشهور شخصيت سان. ڏسندڙ کي لڳندو ته شايد هي شخص تمام وڏو اثر رسوخ رکي ٿو ۽ سماج جو انتهائي اهم فرد آهي، پر جيڪڏهن سندس حقيقي ڪارڪردگي بابت سوال ڪجي ته خبر پوندي ته سالن کان هن نه ڪا نئين مهارت حاصل ڪئي، نڪو ڪو معاشري جي ڀلائيء لاء ڪم ڪيو، نه ڪو ڪاروبار شروع ڪيو، نه ڪا تحقيق ڪئي، نه ڪنهن شاگرد جي رهنمائي ڪئي ۽ نه ئي سماج لاءِ ڪو اهڙو ڪم ڪيو، جيڪو وقت جي آزمائش تي پورو لهي سگهي.
بيروزگار هجڻ ۽ واندو هجڻ ۾ زمين آسمان جو فرق آهي. هزارين نوجوان اهڙا آهن، جن کي نوڪري نٿي ملي، پر هو پنهنجي وقت کي وڃائن نٿا. هو نيون ٻوليون سکندا آهن، ڪمپيوٽر جون مهارتون حاصل ڪندا آهن، ڪتاب پڙهندا آهن، آن لائين ڪورس ڪندا آهن، رضاڪارانه خدمتون انجام ڏيندا آهن يا ننڍن ڪاروبارن جا خواب ڏسندا آهن. اهي ماڻهو فارغ ضرور آهن، پر واندا ناهن، ڇو ته سندن ذهن هر وقت ڪجهه سوچڻ ۽ تعمير ۾ مصروف آهي. ان جي ابتڙ ڪي ماڻهو اهڙا به آهن، جن وٽ روزگار به آهي، وسيلو به آهي، پر سندن سڄي زندگي رڳو ڏيکاءَ، ملاقاتن ۽ پنهنجو قد وڏو ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ۾ گذري ٿي.
اسان جي سماج ۾ هڪ نئين بيماري جنم ورتو آهي، جنهن کي “مصروفيت جو ناٽڪ” چئي سگهجي ٿو. ڪجهه ماڻهو هر وقت اهو ظاهر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ته هو انتهائي اهم آهن، کين هر هنڌ سڏيو وڃي ٿو، هر ماڻهو سندن انتظار ۾ آهي، هر مسئلي جو حل سندن هٿ ۾ آهي ۽ هر فيصلي ۾ سندن راءِ ضروري آهي. حقيقت ۾ ڪيترن ئي حالتن ۾ اهو سڀ ڪجهه رڳو هڪ تاثر هوندو آهي، جيڪو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ لاءِ پيدا ڪيو ويندو آهي.
نفسيات جي دنيا ٻڌائي ٿي ته ڪيترائي ماڻهو پنهنجي اندر جي خال کي ٻاهرين نمائش سان لڪائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. جڏهن انسان وٽ پنهنجي شخصيت، علم يا صلاحيت جي بنياد تي عزت حاصل ڪرڻ جو ڪو ذريعو نه رهي ته هو تعلقات، تصويرن، وڏين ڳالهين ۽ ظاهري مصروفيتن ذريعي پنهنجي اهميت ثابت ڪرڻ چاهيندو آهي. اهڙي روئي ۾ ڪڏهن ڪڏهن نرگسيت يا خودپسندي جا عنصر به شامل هوندا آهن، جتي انسان کي مسلسل ٻين جي توجهه، تعريف ۽ قبوليت جي ضرورت محسوس ٿيندي آهي. البت هر ڏيکاءُ ڪندڙ شخص کي نفسياتي بيماري ۾ مبتلا چوڻ درست نه هوندو، پر جڏهن ڪنهن جي سڄي سڃاڻپ ئي نمائش تي بيٺل هجي ته پوءِ اهو رويو ضرور سوال پيدا ڪري ٿو.
سوشل ميڊيا هن رجحان کي وڌيڪ هٿي ڏني آهي. هاڻي ڪيترن ماڻهن جي ڪاميابي سندن ڪم سان نه پر سندن تصويرن سان ماپي وڃي ٿي. جيڪو جيتريون وڌيڪ تصويرون مشهور ماڻهن سان شيئر ڪري ٿو، اهو پاڻ کي اوترو ئي بااثر ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. افسوس جي ڳالهه اها آهي ته نوجوان به انهن ظاهري شين کان متاثر ٿين ٿا. هو سمجهن ٿا ته شايد زندگيءَ ۾ اڳتي وڌڻ لاءِ علم، محنت ۽ صلاحيت کان وڌيڪ ضروري وڏن ماڻهن سان تصويرون ڪڍرائڻ، محفلن ۾ ويهڻ ۽ هر هنڌ موجود رهڻ آهي.
اهو رجحان انتهائي خطرناڪ آهي، ڇاڪاڻ ته هر نوجوان اهڙي بي مقصد زندگي برداشت نٿو ڪري سگهي. گهڻا نوجوان وچولي يا غريب خاندانن سان واسطو رکن ٿا، جتي سندن هر ڪلاڪ جي محنت سندن مستقبل سان ڳنڍيل هوندي آهي. جيڪڏهن اهي به رڳو ڏيکاءَ جي دنيا ۾ گم ٿي وڃن ته پوءِ نه سندن تعليم بچندي، نه سندن ڪيريئر ۽ نه ئي سندن خواب.
سماج ۾ واندائپ جو هڪ ٻيو نقصان به آهي، جيڪو گهٽ بحث هيٺ اچي ٿو. واندو ماڻهو اڪثر ٻين جي زندگيءَ ۾ غير ضروري مداخلت ڪرڻ لڳندو آهي. هُو افواهه ڦهلائيندو، غيبت ڪندو، ماڻهن کي هڪ ٻئي خلاف ڀڙڪائيندو، بي بنياد تجزيا ڪندو ۽ پنهنجي فارغ وقت کي ٻين جو سڪون برباد ڪرڻ ۾ خرچ ڪندو آهي. ڪيترن خاندانن جا تڪرار، ڪيترن دوستن جون ناراضگيون ۽ ڪيترين برادرين جا اختلاف اهڙن ئي واندن ماڻهن جي پيداوار هوندا آهن، جن وٽ پنهنجو ڪو تعميري ڪم نه هوندو آهي.
وقت دنيا جي سڀ کان قيمتي دولت آهي. جيڪو ماڻهو پنهنجو وقت وڃائي ٿو، اهو اصل ۾ پنهنجي زندگي وڃائي ٿو. ترقي يافته قومن ۾ ماڻهو پنهنجي فارغ وقت کي به سکيا، تحقيق، ورزش، خاندان يا سماجي خدمت لاءِ استعمال ڪندا آهن، جڏهن ته اسان وٽ ڪيترائي ماڻهو اهو فخر سان چوندا آهن ته “اسان ته سڄو ڏينهن دوستن سان ويٺا هئاسين.” سوال اهو آهي ته ڇا اهو وقت وري ڪڏهن واپس ايندو؟
اسان کي پنهنجي ٻارن ۽ نوجوانن کي اهو سيکارڻ گهرجي ته اصل وڏائي خاموش محنت ۾ آهي، نه ڪي هر تصوير ۾ نظر اچڻ ۾. اصل عزت اهو استاد ڪمائي ٿو، جيڪو شاگردن جي زندگي بدلائي، اهو ڊاڪٽر جيڪو ڪنهن جي جان بچائي، اهو مزدور جيڪو ايمانداريءَ سان پنهنجي خاندان جو پيٽ پالي، اهو هاري جيڪو زمين آباد ڪري ۽ اهو نوجوان جيڪو پنهنجي علم ۽ قابليت سان ملڪ جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي. رڳو محفلن ۾ ويهڻ، وڏن ماڻهن سان تصويرون ڪڍرائڻ ۽ هر هنڌ پنهنجي موجودگي جو احساس ڏيارڻ انسان کي وڏو نٿو بڻائي.
هڪ دلچسپ ڳالهه اها به آهي ته واقعي وڏا ماڻهو اڪثر پنهنجي ڪم ۾ ايترا مصروف هوندا آهن جو کين پنهنجي عظمت جو اعلان ڪرڻ جي ضرورت ئي محسوس نه ٿيندي آهي. ميويدار وڻ جهڪي هلندو آهي، جڏهن ته خالي ٽاريون هوا سان گهڻو گوڙ ڪنديون آهن. انسان به ڪجهه اهڙو ئي آهي، جنهن وٽ علم، ڪردار ۽ صلاحيت هوندي آهي، اهو گهٽ ڳالهائيندو ۽ وڌيڪ ڪم ڪندو آهي، جڏهن ته جيڪو اندر کان خالي هوندو آهي، اهو پنهنجي آواز، تصويرن ۽ نمائش سان اهو خال ڀرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.
زندگيءَ جي آخر ۾ ڪنهن کان اهو نه پڇيو ويندو ته هن ڪيتريون دعوتون کاڌيون، ڪيترين تقريبن ۾ شرڪت ڪئي يا ڪيترا مشهور ماڻهو سڃاڻيندو هو يا کيس اهي سڃاڻيندا هئا. اصل سوال اهو هوندو ته هن پنهنجي وقت سان ڇا ڪيو، پنهنجي صلاحيتن کي ڪهڙي ريت استعمال ڪيو ۽ پنهنجي موجودگي سان ٻين جي زندگيءَ ۾ ڪهڙو فرق آندو.
“واندو” هجڻ ڪو عيب ناهي جيڪڏهن انسان ان وقت کي سکڻ، سوچڻ ۽ پنهنجي تعمير لاءِ استعمال ڪري، پر مقصد کان خالي، بي معنيٰ ۽ ڏيکاءَ واري زندگي يقيناً هڪ اهڙو نقصان آهي، جنهن جو احساس گهڻو ڪري تڏهن ٿيندو آهي، جڏهن زندگيءَ جو بهترين وقت هٿن مان نڪري چڪو هوندو آهي. تنهن ڪري هر نوجوان کي پاڻ کان روز هڪ سوال ضرور پڇڻ گهرجي: ته”مان واقعي مصروف آهيان يا صرف مصروف نظر اچڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهيان؟” انهيءَ سوال جو ايماندار جواب ئي سندس مستقبل جو رخ طئہ ڪندو.
________________
سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو. soomro.sweden@gmail.com
