جيسلمير: ٿر جي صحرا جو سونھري شهر جتي اڄ بہ سنڌ جا گيت گونجن ٿا
جيسلمير جو بنياد 1156ع ۾ ڀاٽي راجپوت حڪمران راول جيسل رکيو هو. جيسلمير کان اڳ هن خاندان جي گاديءَ جو هنڌ لوڊروا هو، جيڪو جيسلمير کان اٽڪل 15 ڪلوميٽر پري آهي. جيسل جي نالي پويان لفظ مير (Mir) نه، پر ميرُ (Mer) آهي، جيڪو سنسڪرت ٻوليءَ جي لفظ ميرُو Meru مان نڪتل آهي. قديم سنسڪرت ۾ ميرو جو مطلب آهي جبل يا اوچي چوٽي . جڏهن راول جيسل جبل تي شهر آباد ڪيو، ته ان جو نالو “جيسل جو جبل” يعني جيسلمير پئجي ويو
جيسلمير جي لوڪ سنگيت، لباس، رهڻي ڪهڻي ۽ خاص طور تي ٿري ٻولي سنڌ جي ٿر واري علائقي سان بلڪل هڪ جهڙي آهي. جيسلمير جا منگڻهار ۽ لنگها فنڪار اڄ به اهي ئي راڳ ڳائيندا آهن جيڪي سنڌ جي ٿر ۾ ڳايا ويندا آهن. جيسلمير جي سوڍن، ڀاٽين ۽ ٻين راجپوت قبيلن جون شاديون مراديون اڄ به سنڌ جي راجپوت خاندانن سان ٿينديون آهن
سنڌ جي مشهور لوڪ داستان “مومل راڻو” جو مرڪز لوڊروا (جيسلمير جي پراڻي گادي) آهي. راڻو ميرپور ماٿيلي جو هو ۽ مومل لوڊروا جي شهزادي هئي. هي داستان ٻنهي خطن جي روحاني ۽ رومانوي لاڳاپي جو وڏو ثبوت آهي. راول جيسل کي خالص “سنڌي” چوڻ کان وڌيڪ بهتر هي ٿيندو ته هُو ان “سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب” جو حصو هو، جنهن ۾ اڄوڪي سنڌ ۽ راجسٿان جو ريگستاني حصو هڪ ئي اڪائيءَ طور ڏٺو ويندو هو
اسان چئي سگھون ٿا تہ جيسلمير جو سنڌ سان مٽيءَ جو رشتو آهي. راول جيسل جنهن سماج ۽ ماحول ۾ وڌيو، اهو سنڌي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي تمام ويجهو هو. اڄ به جيسلمير جي پِيلن پٿرن مان سنڌ جي ٿر جي خوشبوءِ اچي ٿي.
نصير اعجاز
ڪجھ ڏينھن اڳ فيس بُڪ تي ھڪ محترم لکيو تہ جيسلمير اصل ۾ جيسل مھر آھي جيڪو پُراڻي وقت جي حڪمران جي نالي پُٺيان سڏجي ٿو. مون تازو آرٽيفيشل انٽيليجنس ايپ جيمناءِ کان ان ڏس ۾ ڪجھ سوال ڪيا، جن جي جواب ۾ تاريخي حوالا ڏيندي ھيٺيان تفصيل ٻُڌايا ويا. مان اھي تفصيل ڪنھن بہ تبديليءَ کانسواءِ جيئن جو تيئن پيش ڪريان ٿو.
جيسلمير، جنهن کي پنهنجي پيلي پٿر جي خوبصورت عمارتن ۽ قلعي جي ڪري “سونهري شهر” (Golden City) چيو ويندو آهي، هندستان جي رياست راجسٿان جي هڪ قديم ۽ تاريخي شهر طور سڃاتو وڃي ٿو. هي شهر نه صرف پنهنجي جادوئي فنِ تعمير، پر پنهنجي بيهڪ ۽ نالي جي پويان لڪيل دلچسپ تاريخ جي ڪري به عالمي شهرت رکي ٿو.
جيسلمير جو بنياد 1156ع ۾ ڀاٽي راجپوت حڪمران راول جيسل رکيو هو. جيسلمير کان اڳ هن خاندان جي گاديءَ جو هنڌ لوڊروا هو، جيڪو جيسلمير کان اٽڪل 15 ڪلوميٽر پري آهي. لوڊروا هڪ مالدار شهر ته هو، پر دفاعي لحاظ کان غير محفوظ هو، ڇاڪاڻ ته اهو پَٽَ تي آباد هو ۽ ٻاهران حملو ڪندڙن لاءِ اتي پهچڻ آسان هو.
روايتن موجب، راول جيسل هڪ محفوظ ھنڌ جي ڳولا ۾ هو، جڏهن سندس ملاقات ايسل نالي هڪ درويش سان ٿي. ان درويش کيس تريڪوٽا جبل (ٽن چوٽين وارو جبل) ڏانهن اشارو ڪندي ٻڌايو ته اهو ھنڌ هڪ وڏي قلعي لاءِ موزون آهي. اهڙي طرح راول جيسل اتي قلعي جو بنياد رکيو، جيڪو اڄ به “جيسلمير قلعي” جي نالي سان مشهور آهي.
گهڻو ڪري ماڻهو سوال ڪندا آهن ته جيسل جي نالي پويان “مير” ڇو لڳايو ويو؟ حقيقت ۾ هي لفظ “مير” (Mir) نه، پر “ميرُ” يا “ميرو” (Mer) آهي، جيڪو سنسڪرت ٻوليءَ جي لفظ ميرُو Meru مان نڪتل آهي. قديم سنسڪرت ۾ ميرو جو مطلب آهي جبل يا اوچي چوٽي . جڏهن راول جيسل جبل تي شهر آباد ڪيو، ته ان جو نالو “جيسل جو جبل” يعني جيسلمير پئجي ويو.
اهڙي طرح راجسٿان جا ٻيا شهر جهڙوڪ اجمير (اجي جو جبل) ۽ باڙمير (باڙهہ جو جبل) به ساڳي لسانياتي ترتيب سان رکيل آهن.
انگريزن جي دور ۾، جڏهن نقشه نويسي ٿي، ته اکرن جي مٽ سٽ ۽ مقامي لهجن جي ڪري ڪجهه هنڌن تي هن کي جيسلمير (Jaisalmir) طور لکيو ويو، جنهن ڪري عام ماڻهن ۾ اها غلط فهمي پيدا ٿي ته شايد هي ڪو اسلامي لقب “مير” آهي، پر اصل ۾ ان جو تعلق جبل جي بلنديءَ سان آهي.
جيسلمير صرف هڪ جنگي قلعو نه هو، پر قديم زماني ۾ هي شهر ريشمي شاهراهه (Silk Road) جو هڪ اهم ترين مرڪز هو. هندستان مان وچ ايشيا، مصر ۽ يورپ ڏانهن ويندڙ قافلا هتان گذرندا هئا. انهن قافلن کان جيڪو محصول (ٽيڪس) ورتو ويندو هو، ان شهر کي بيحد مالدار بڻائي ڇڏيو.
شهر جي سيٺين ۽ ديوانن پنهنجي دولت جي نمائش لاءِ وڏيون حويليون تعمير ڪرايون، جهڙوڪ “پٽون ڪي حويلي” ۽ “سالم سنگهه جي حويلي”، جيڪي اڄ به سياحن جي توجهه جو مرڪز آهن.
برطانوي دور ۾ جڏهن بمبئي (ممبئي) جهڙيون بندرگاهون آباد ٿيون ۽ ريلوي جو نظام آيو، ته ريگستاني رستي واري تجارت گهٽجي وئي. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کانپوءِ جڏهن سرحد تي تجارتي رستا بند ٿي ويا، ته جيسلمير جي رونق ڪجهه وقت لاءِ گهٽجي وئي. پر اڄ هي شهر پنهنجي ثقافت، لوڪ موسيقي، ريگستاني ميلن ۽ شاندار تاريخ جي ڪري سڄي دنيا جي سياحن لاءِ هڪ کليل عجائب گهر جي حيثيت رکي ٿو.
ھاڻي ھڪ سوال اھو بہ آھي تہ جيسلمير جو سنڌ سان ڪو لاڳاپو ھيو يا نہ. ٻيو ته ڇا راول جيسل سنڌي ذات جو ھو ۽ سنڌي ڳالھائيندڙ ماڻھو ھو،
جيسلمير ۽ سنڌ جو پاڻ ۾ تمام گهڻو ويجهو، تاريخي، لساني ۽ رت جو رشتو رهيو آهي. جيسلمير رڳو هڪ پاڙيسري رياست نه هئي، پر ثقافتي طور اها سنڌ جو ئي هڪ حصو لڳندي هئي. جيسلمير ۽ سنڌ جي وچ ۾ لاڳاپا صديون پراڻا آهن، جن جا ڪجهه اهم پهلو هي آهن:
جيسلمير جون حدون سنڌ جي ٿرپارڪر، سانگهڙ ۽ گهوٽڪي وارن ضلعن سان ملن ٿيون. قديم دور ۾ سرحد جون اهي لڪيرون نه هيون، جيڪي اڄ آهن، ان ڪري ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار تمام گهڻو هو.
جيسلمير جي لوڪ سنگيت، لباس، رهڻي ڪهڻي ۽ خاص طور تي ٿري ٻولي سنڌ جي ٿر واري علائقي سان بلڪل هڪ جهڙي آهي. جيسلمير جا منگڻهار ۽ لنگها فنڪار اڄ به اهي ئي راڳ ڳائيندا آهن جيڪي سنڌ جي ٿر ۾ ڳايا ويندا آهن. جيسلمير جي سوڍن، ڀاٽين ۽ ٻين راجپوت قبيلن جون شاديون مراديون اڄ به سنڌ جي راجپوت خاندانن سان ٿينديون آهن.
سنڌ جي مشهور لوڪ داستان “مومل راڻو” جو مرڪز لوڊروا (جيسلمير جي پراڻي گادي) آهي. راڻو ميرپور ماٿيلي جو هو ۽ مومل لوڊروا جي شهزادي هئي. هي داستان ٻنهي خطن جي روحاني ۽ رومانوي لاڳاپي جو وڏو ثبوت آهي.
ڇا راول جيسل سنڌي هو؟ هن سوال کي تاريخي تناظر ۾ سمجهڻ جي ضرورت آهي:
راول جيسل جو تعلق ڀاٽي راجپوت خاندان سان هو. ڀاٽي پاڻ کي “يادوشي” (سري ڪرشن جو نسل) سڏائيندا آهن. تاريخي طور تي ڀاٽي قبيلي جو سنڌ سان گهرو واسطو رهيو آهي. سنڌ جا ڪيترائي قبيلا (مثال طور سما) ۽ ڀاٽي راجپوت هڪ ئي نسل مان آهن.
راول جيسل جي دور ۾ اها ٻولي ڳالهائي ويندي هئي جنهن کي اسين اڄ “پراڻي سنڌي” يا “مرو-گُرجري” جو هڪ روپ چئي سگهون ٿا. جيسلمير جي مقامي ٻولي “ڍاٽڪي” يا “ٿري” آهي، جيڪا لسانياتي طور سنڌي ٻوليءَ جي هڪ شاخ (Dialect) آهي. ان ڪري، اهو چوڻ غلط نه ٿيندو ته هُو ان خطي جي ٻولي ڳالهائيندڙ هو جنهن جو سنڌي ٻوليءَ سان گهرو واسطو آهي.
ڀاٽي ذات اڄ به سنڌ ۾ وڏي تعداد ۾ موجود آهي، خاص طور تي اپر سنڌ ۽ ٿر ۾. راول جيسل کي خالص “سنڌي” چوڻ کان وڌيڪ بهتر هي ٿيندو ته هو ان “سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب” جو حصو هو، جنهن ۾ اڄوڪي سنڌ ۽ راجسٿان جو ريگستاني حصو هڪ ئي اڪائيءَ طور ڏٺو ويندو هو.
اسان چئي سگھون ٿا تہ جيسلمير جو سنڌ سان مٽيءَ جو رشتو آهي. راول جيسل جنهن سماج ۽ ماحول ۾ وڌيو، اهو سنڌي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي تمام ويجهو هو. اڄ به جيسلمير جي پِيلن پٿرن مان سنڌ جي ٿر جي خوشبوءِ اچي ٿي.
____________
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
