ايشيا، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ براعظم آهي، اڄ مڇرن، مکين ۽ ٻين جيتن جڻين مان وچڙندڙ بيمارين جو مرڪز بڻجي چڪو آهي. ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ڪجهه وچ ايشيائي ملڪ هن بحران ۾ سڀ کان وڌيڪ ڦاٿل آهن.
سنڌ جي ڳوٺن ۾ جيڪڏهن غور سان ڏٺو وڃي ته هر گهر، هر گهٽي ۽ هر پاڙو هڪ ننڍڙو ماحولياتي يونٽ آهي. جيڪڏهن هتي نيڪال جو نظام ڪمزور هجي، کليل ناليون هجن، يا برسات جو پاڻي بيهي وڃي، ته اهو سڌو سنئون مڇرن جو نسل وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.
علي نواز راهمون
دنيا جي تاريخ ۾ بيماريون هميشه انساني تهذيب سان گڏ هلنديون آيون آهن. قديم زماني کان وٺي جديد سائنسي دور تائين انسان مختلف وبائن سان وڙهندو رهيو آهي، پر ڪجهه بيماريون اهڙيون آهن جيڪي وقت گذرڻ سان ختم ٿيڻ بدران وڌيڪ مضبوط، وڌيڪ وسيع ۽ وڌيڪ خطرناڪ ٿينديون ويون آهن
ايشيا، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ براعظم آهي، اڄ مڇرن، مکين ۽ ٻين جيتن جڻين مان وچڙندڙ بيمارين جو مرڪزي خطو بڻجي چڪو آهي. ڏکڻ ايشيا، ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ڪجهه وچ ايشيائي ملڪ هن بحران سان سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن.
ڀارت ۾ مليريا ۽ ڊينگي گڏجي هڪ مستقل عوامي صحت چئلينج بڻجي چڪا آهن. پاڪستان ۾ صورتحال وڌيڪ پيچيده آهي، جتي ڳوٺن ۾ مليريا ۽ شهرن ۾ ڊينگي گڏ موجود آهن. بنگلاديش ۾ ڊينگي هر سال وڏي وبا بڻجي ٿو، جڏهن ته انڊونيشيا ۽ فلپائن جهڙن ملڪن ۾ اهي بيماريون سڄو سال سرگرم رهن ٿيون
دنيا ۾ ويڪٽر-بورن بيمارين جو بار هڪجهڙو ناهي.
آفريڪا دنيا جو سڀ کان وڏو مليريا مرڪز آهي، جتي لکين ڪيس هر سال رپورٽ ٿين ٿا. ڏکڻ ايشيا ۾ مليريا ۽ ڊينگي گڏجي وڏي آبادي کي متاثر ڪن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا ڊينگي جو مرڪز آهي، جڏهن ته لاطيني آمريڪا ۾ ڊينگي ۽ زيڪا وڌي رهيا آهن. يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ ٽِڪ ۽ لائم بيماريون آهستي آهستي وڌي رهيون آهن.
انهن مان سڀ کان اهم ۽ تيزي سان پکڙجندڙ بيماريون ويڪٽر-بورن بيماريون (Vector-Borne Diseases) آهن، جيڪي مڇرن، ٽڪن، سينڊ فلائيز ۽ ٻين ننڍڙن حشرات ذريعي انسانن تائين پهچن ٿيون.
اڄ جي دور ۾ اهي بيماريون صرف طبي مسئلو نه رهيون آهن، پر هڪ اهڙو گهاٽو سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي بحران بڻجي چڪيون آهن، جيڪو ايشيا کان وٺي آفريڪا، لاطيني آمريڪا ۽ ٻين ترقي پذير علائقن تائين انساني زندگين کي متاثر ڪري رهيو آهي.
انهن بيمارين ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم بيماريون هي آهن: مليريا، ڊينگي بخار، چِڪنگونيا، لِشمانياسز ۽ ٻيون ڪيتريون ئي خطرناڪ بيماريون.
ڪميونٽي: بيماري ۽ ماحول جو گڏيل نظام
مڇرن ۽ مکين مان لڳندڙ بيمارين کي سمجهڻ لاءِ سڀ کان اهم ڳالهه ڪميونٽي جو تصور آهي. ڪميونٽي صرف ماڻهن جو گڏ رهڻ نه آهي، پر اهو هڪ زنده ماحولياتي نظام آهي، جتي انسان، پاڻي، زمين، هوا، رهڻي ڪهڻي ۽ سماجي رويا گڏجي هڪ ٻئي تي اثرانداز ٿين ٿا.
سنڌ جي ڳوٺن ۾ جيڪڏهن غور سان ڏٺو وڃي ته هر گهر، هر گهٽي ۽ هر پاڙو هڪ ننڍڙو ماحولياتي يونٽ آهي. جيڪڏهن هتي نيڪال جو نظام ڪمزور هجي، کليل ناليون هجن، يا برسات جو پاڻي بيهي وڃي، ته اهو سڌو سنئون مڇرن جو نسل وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿو.
اهڙي طرح هڪ گهر ۾ پيدا ٿيندڙ مسئلو آهستي آهستي سڄي پاڙي، پوءِ سڄي شهر ۽ پوءِ سڄي خطي تائين پکڙجي سگهي ٿو. اهو ئي سبب آهي ته اهي بيماريون ڪميونٽي بيماريون سڏجن ٿيون.
خاموش وبا: هڪ معمولي بخار کان وڏي ايمرجنسي تائين
ويڪٽر-بورن بيمارين جي سڀ کان خطرناڪ خاصيت انهن جو خاموش آغاز آهي. عام طور تي هڪ معمولي بخار، جسم ۾ ٿڪاوٽ يا مٿي جي سُور سان شروع ٿئي ٿو. ماڻهو ان کي موسمي بيماري سمجهي نظرانداز ڪن ٿا. پر ڪجهه ڏينهن اندر ساڳي علامتون ڪيترن ماڻهن ۾ ظاهر ٿيڻ لڳن ٿيون.
هڪ ٻار اسڪول وڃڻ بند ڪري ٿو، هڪ مزدور ڪم تي نٿو وڃي سگهي، هڪ ماءُ اسپتالن جا چڪر هڻي ٿڪجي پوي ٿي، ۽ آهستي آهستي سڄو سماج متاثر ٿيڻ شروع ٿي وڃي ٿو.
خاص طور تي ڊينگي جي وبا هڪ اهڙي ايمرجنسي پيدا ڪري ٿي، جتي اسپتالون ڀرجي وڃن ٿيون ۽ صحت جو نظام دٻاءُ هيٺ اچي وڃي ٿو.
ويڪٽر-بورن بيماريون هڪ مسلسل عوامي صحت چئلينج جي صورت اختيار ڪري چڪيون آهن. ڳوٺاڻن علائقن ۾ کليل ناليون، بيٺل پاڻي ۽ صفائي جي کوٽ مليريا کي وڌائين ٿا. شهري علائقن، خاص طور ڪراچي جهڙن وڏن شهرن ۾ غير منصوبابندي شهري واڌ، گندگي ۽ پاڻي جو گڏ ٿيڻ جي هر سال ڊينگي وبا جو سبب بڻجي ٿو. هر چوماسي جي برساتن کان پوءِ اسپتالن ۾ مريضن جي وڏي رش ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جنھن سان صحت جو نظام مڪمل دٻاءُ هيٺ اچي وڃي ٿو.
معاشي اثر: غربت جو وڌندڙ دائرو
ويڪٽر-بورن بيماريون صرف جسماني صحت جو مسئلو نه آهن، پر اهي معاشي تباهيءَ جو به وڏو سبب آهن. هڪ غريب خاندان لاءِ جيڪڏهن ڪو فرد بيمار ٿي وڃي ته: روزاني آمدني بند ٿي وڃي ٿي، علاج جا خرچ وڌي وڃن ٿا، قرض وٺڻو پوي ٿو ۽ غربت جو دائرو وڌيڪ ٿي وڃي ٿو
مليريا ڪيترن خاندانن کي معاشي طور ڪمزور ڪري ڇڏي ٿي. ايشيا جي ڪيترن ملڪن ۾ صحت جو نظام اڳ ئي محدود وسيلن سان هلندڙ آهي.
جڏهن ويڪٽر-بورن بيمارين جون وبائون اچن ٿيون ته صورتحال وڌيڪ خراب ٿي وڃي ٿي: اسپتالن ۾ بسترن جي کوٽ، دوائن جي گهٽتائي، ٽيسٽنگ ۾ دير، ڊاڪٽرن تي ڪم جو وڌندڙ بار. ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت مرڪز به محدود آهن، جنهن سبب مريض دير سان علاج حاصل ڪن ٿا.
موسمي تبديلي: سڀ کان وڏو محرڪ
موسمي تبديلي اڄ ويڪٽر-بورن بيمارين جي وڌڻ جو سڀ کان اهم سبب بڻجي چڪي آهي.
گرمي پد وڌڻ سان مڇرن جي حياتي جو چڪر تيز ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته غير متوقع برساتون ۽ ٻوڏون بيٺل پاڻي پيدا ڪن ٿيون. نتيجي ۾ اهي بيماريون نون علائقن تائين پهچي رهيون آهن، جتي اڳ انهن جو وجود به نه هو.چِڪنگونيا به هاڻي اهڙن علائقن ۾ ظاهر ٿي رهي آهي، جتي اڳ ڪڏهن نه هئي.
روڪٿام: علاج کان وڌيڪ اهم حڪمت عملي
ويڪٽر-بورن بيمارين جو حل صرف علاج نه، پر روڪٿام آهي: بيٺل پاڻي ختم ڪرڻ، صفائي بهتر ڪرڻ، مڇر داني جو استعمال، اسپري مهمون ۽ ڪميونٽي سطح تي آگاهي. اهي قدم بيمارين جي ڦهلاءَ کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهن ٿا.
مختلف عالمي ادارا هن عالمي بحران خلاف اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. ھر سال عالمي آگاهي جا ڏينهن بہ ملھايا وڃن ٿا جيڪي دنيا کي ياد ڏيارين ٿا ته هي جنگ اڃا ختم ناهي ٿي. ويڪٽر-بورن بيماريون صرف طبي مسئلو نه آهن، پر اهي سماج جي ڪمزورين، ماحولياتي تبديلي، شهري بي ترتيبي ۽ معاشي ناانصافين جو نتيجو آهن.
ڊينگي ۽ مليريا جهڙيون بيماريون اڄ لکين ماڻهن کي متاثر ڪري رهيون آهن. جيڪڏهن حڪومتون، ادارا ۽ ڪميونٽيون گڏجي ڪم ڪن ته هن خاموش بحران تي ڪنٽرول ممڪن آهي. ٻي صورت ۾ هي مسئلو ايندڙ سالن ۾ وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. هي ڪهاڻي اڃا ختم ناهي ٿي پر ان جو نتيجو اسان جي گڏيل فيصلن تي دارومدار رکي ٿو۔
_______________
ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي.
anrahimoo@gmail.com
