ڪاري پاڻيءَ جي سزا ڪاٽيندڙ حُرن  جيل جي ديوارن تي آزاد سنڌ جا نعرا لکي ڇڏيا ھئا

300 کان 500 حُرن کي خطرناڪ باغي قرار ڏئي ڪاري پاڻيءَ جي سزا ڏني وئي ھُئي

کين پٿر ڪٽڻ ۽ تيل ڪڍڻ جهڙا سخت پورهيا ڪرايا ويندا هئا. ڪيترائي حر مجاهد اتي ئي وفات ڪري ويا ۽ سندن ميتون به سنڌ واپس نه آيون. ڪاري پاڻيءَ واري سيلولر جيل ۾ سڀ کان سخت سزا تيل جو گهاڻي هلائڻ هئي. عام طور تي گهاڻي ڍڳا هلائيندا آهن، پر انڊمان ۾ قيدين، خاص طور تي هٺيلن حرن کي ان ۾ جوٽيو ويندو هو.

اتي ڪجهه ڪوٺڙين ۾ سنڌي اکرن ۾ يا علي، يا مدد، پير صاحب پاڳارو ۽ آزاد سنڌ جهڙا لفظ اڪريل هئا. اهي لکيتون اڪثر قيدين پنهنجي کاڌي واري ٿانوَ جي ڪنارن يا لوهه جي ڪوڪن سان اڪريون هيون.

نصير اعجاز

سنڌ ۾ حُر بغاوتن کي چيڀاٽڻ لاءَ انگريزن وحشياڻين ڪاررواين جي انتھا ڪري ڇڏي ھئي جنھن دوران اڻ ڳڻت حُرن کي ڦاھيون ڏنيون ويون، ڳوٺن تي بمباري ۽ باھين ذريعي بيگناھ مردن، عورتن ۽ ٻارن کي ماريو ويو، جنھن جا دردناڪ داستان عام آھن، پر سنڌ توڙي برطانيا جا تاريخي دستاويز ٻُڌائن ٿا تہ 1890 کان وٺي برطانوي راڄ جي خاتمي تائين حُر بغاوتن دوران 300 کان 500 حُرن کي ڪاري پاڻيءَ جي سزا ڏني وئي ھئي. اھڙي طرح سنڌ ۾ ھزارين حُرن کي سندن ڪُٽنبن سميت لوڙھن ۾ رکڻ سان گڏ 7000 کان 10 ھزار حُرن کي سنڌ کان ٻاھر انڊيا جي لوڙھن (ڪنسينٽريشن ڪئمپن) ۾ رکيو ويو ھو. 

اھي انگ اکر مشيني ڏاھپ واري ايپ جيمناءِ منھنجي سوالن جي جوابن ۾ ڏنا آھن. سندس جواب ھن ريت آھن: 

حُرن کي ”خطرناڪ باغي“ قرار ڏئي ڪاري پاڻيءَ جي سزا ھيٺ کين انڊمان ٻيٽ تي بدنام جيل موڪليو ويندو ھو، جيڪو سيلولر جيل  Cellular Jail سڏبو ھو.

جيمناءِ چيو تہ محققن موجب، مختلف دورن ۾ تقريبن 300 کان 500 تائين حرن کي ڪاري پاڻيءَ جي سزا ڏني وئي. اتي سندن زندگي انتهائي ڪٺن هئي، کين پٿر ڪٽڻ ۽ تيل ڪڍڻ جهڙا سخت پورهيا ڪرايا ويندا هئا. ڪيترائي حر مجاهد اتي ئي وفات ڪري ويا ۽ سندن ميتون به سنڌ واپس نه آيون.

انڊمان جي سيلولر جيل جي ڀتين تي سنڌي قيدين جا نشان اڄ به هڪ خاموش تاريخي گواهي طور موجود آهن. ان جا دستاويزي حوالا ۽ لکيل تحريرن جو تفصيل هيٺ ڏجي ٿو:

سيلولر جيل (پورٽ بليئر) جي رڪارڊ ۽ اتي قائم ڪيل ميوزيم جي کاتي موجب، 19هين صدي جي آخر ۽ 20هين صدي جي شروعات ۾ سنڌ مان وڏي انگ ۾ حرن ۽ ٻين سياسي قيدين کي اتي موڪليو ويو هو.

سنڌي ٻوليءَ جي محقق ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ پنهنجي تحقيق ۽ سفرنامي ۾ ذڪر ڪيو آهي ته انڊمان جيل جي ديوارن تي سنڌي قيدين جا نالا ۽ ڪجهه بيت اڪريل هئا. اھڙي طرح انڊمان نڪوبار جي آرڪائيوز (Archives) ۾ موجود List of Convicts ۾ ڪيترا ئي اهڙا نالا آهن جن جي اڳيان Sindh يا   Hyderabad/Tharparkar لکيل آهي.

جيل جي ڪوٺڙين (Cells) جي ديوارن تي قيدين اڪثر لوهه جي ڪوڪن يا پٿرن سان پنهنجي سڃاڻپ لکي هئي. اتي ملندڙ لکتن ۾ هيٺيون شيون نمايان آهن:

نالا ۽ پتا: قيدين پنهنجا نالا، پنهنجي ڳوٺ جو نالو (مثال طور: نارا، سانگهڙ، پير جو ڳوٺ) ۽ پنهنجي قيد جي تاريخ لکي هئي.

مذهبي ۽ انقلابي نعرا: ڪجهه ديوارن تي يا علي، يا مدد ۽ آزاد جهڙا لفظ اڪريل مليا آهن. حر مجاهدن اڪثر پنهنجي مرشد جي محبت ۾ نعرا لکيا هئا.

سنڌي بيت: ڪجهه ھنڌن تي سنڌي ٻوليءَ جا بيت يا سٽون به مليون آهن، جيڪي وطن جي ياد ۽ جدائيءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون. چيو وڃي ٿو ته اتي شاهه لطيف جا ڪجهه بيت به اڪريل هئا، جيڪي قيدي پاڻ کي حوصلو ڏيڻ لاءِ لکندا هئا.

سيلولر جيل جي هڪ حصي ۾ لوهه جا وڏا تختا لڳل آهن، جن تي انهن سڀني قيدين جا نالا درج آهن جن کي سخت پورهئي (Hard Labor) جي سزا ڏني وئي هئي. انهن تختن تي Sindh Division جي عنوان هيٺ سوين سنڌي نالا موجود آهن، جيڪي اڪثر حر تحريڪ سان لاڳاپيل هئا.

وقت گذرڻ سان گڏ ۽ جيل جي مرمت سبب ڪيتريون ئي تحريرون مٽجي ويون آهن، پر پورٽ بليئر ميوزيم جي آرڪائيوز ۾ انهن لکيتن جا فوٽو ۽ دستاويزي نقل اڃا به محفوظ آهن، جيڪي ثابت ڪن ٿا ته سنڌي مجاهدن انڊمان جي سخت جيلن ۾ به پنهنجي ٻولي ۽ سڃاڻپ کي زنده رکيو.

انڊمان (ڪاري پاڻي) جي سيلولر جيل ۾ حر مجاهدن سان جيڪو ورتاءُ ڪيو ويو، سو رڳو سزا نه پر انسانيت سوز تشدد هو. هيٺيان تفصيل برطانوي جيل رڪارڊ، گزيٽيئرز ۽ تاريخي حوالن سان پيش ڪجن ٿا:

سيلولر جيل ۾ سڀ کان سخت سزا تيل جو گهاڻي هلائڻ هئي. عام طور تي گهاڻي ڍڳا هلائيندا آهن، پر انڊمان ۾ قيدين، خاص طور تي هٺيلن حرن کي ان ۾ جوٽيو ويندو هو.

پورٽ بليئر جي جيل مينوئل ۽ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي تحقيق مطابق، هر قيديءَ کي روزانو 30 پائونڊ ناريل جو تيل ڪڍڻو پوندو هو. جيڪڏهن ڪو قيدي اهو مقدار پورو نه ڪري سگهندو هو ته کيس لوهي زنجيرن سان ٻڌي ڦٽڪا هنيا ويندا هئا. برطانوي آفيسر ڊيوڊ بيري (David Barry)، جيڪو جيل جو جيلر هو، پنهنجي رپورٽن ۾ لکي ٿو ته سنڌ جا اهي قيدي (حر) انتهائي سخت جان آهن ۽ کين جهڪائڻ لاءِ سخت جسماني مشقت ضروري آهي.

سيلولر جيل جي ديوارن تي سنڌي نشان

انڊمان جي جيل ۾ موجود بليڪ بي (Black Bay) واري حصي ۾، جتي خطرناڪ قيدين کي رکيو ويندو هو، اتي جي ديوارن تي اڪريل لکيتن جا حوالا موجود آهن.

انڊمان نڪوبار آرڪائيوز جي رڪارڊ نمبر (File No. 12/1942) ۾ سنڌي قيدين جي نالن جي فهرست موجود آهي.

ديوارن تي لکيل مواد: محققن تصديق ڪئي آهي ته اتي ڪجهه ڪوٺڙين ۾ سنڌي اکرن ۾ “پير صاحب پاڳارو” ۽ “آزاد سنڌ” جهڙا لفظ اڪريل هئا. اهي لکيتون اڪثر قيدين پنهنجي کاڌي واري ٿانوَ جي ڪنارن يا لوهه جي ڪوڪن سان اڪريون هيون.

لوهه جي تختن تي موجود سنڌي نالا

سيلولر جيل جي مرڪزي ٽاور جي ڀرسان لوهه جا وڏا تختا (Plates) نصب ٿيل آهن، جن تي قيدين جا نالا لکيل آهن. انهن تختن تي “List of Convicts from Sindh” جي فهرست ۾ ڪيترائي مشهور نالا آهن، جن ۾ حر مجاهدن جا نالا شامل آهن. مثال طور، 1890ع واري دور جا حر اڳواڻ جيڪي جلاوطن ڪيا ويا. مولاداد ولد الهه بچايو، بچل ولد خان ۽ ٻين جا نالا تاريخي رڪارڊ ۾ موجود آهن، جن کي ڪاري پاڻيءَ موڪليو ويو هو.

حرن کي ٻين قيدين کان الڳ رکڻ لاءِ کين Cross-Bar Fetters (لوهه جي سيخن واريون ٻيڙيون) پارايون وينديون هيون، جنهن ڪري هو پنهنجي ڄنگهه سڌي نه ڪري سگهندا هئا. برطانوي هوم ڊپارٽمينٽ جي 1943ع جي هڪ خفيه رپورٽ موجب، حر قيدين کي جيل ۾ به بغاوت ڪرڻ جي شڪ ۾ مسلسل زنجيرن ۾ رکڻ جي تجويز ڏني وئي هئي.

ڪاري پاڻي (سيلولر جيل) جو خاڪو

سيلولر جيل جو اڏواتي ڍانچو اهڙو هو جو هر قيديءَ جي ڪوٺڙي ٻئي قيديءَ کان مڪمل الڳ هئي، ته جيئن هو پاڻ ۾ ڳالهائي نه سگهن.

تيل ڪڍڻ وارو گهاڻو

هيءَ اها مشهور سزا هئي جنهن ۾ حر مجاهدن کي جوٽيو ويندو هو. ان جي هڪ تصوير پورٽ بليئر ميوزيم ۾ محفوظ آهي، جيڪا قيدين جي تڪليفن کي ظاهر ڪري ٿي.

نيشنل آرڪائيوز آف انڊيا، نئين دھيءَ جي انڊمان ۽ نڪوبار آئلينڊس سيڪشن ۾ سنڌي قيدين جون ڊيجٽل تصويرون موجود آهن. اھڙي طرح پورٽ بليئر (انڊمان) ميوزيم جي ويب سائيٽ تي سيلولر جيل جي انهن ڪوٺڙين جون تصويرون آهن جتي اھي قيدي رکيا ويا هئا. نيشنل آرڪائيوز آف انڊيا مان ئي ڪاري پاڻي جي جيل بابت ٻيا بہ تفصيل ملندا.

Home Department (Political) – File No. 22/10/1942: هن فائل ۾ انهن “خطرناڪ” قيدين جي لسٽ ۽ تصويرون آهن، جن کي سنڌ مان انڊمان منتقل ڪيو ويو هو.

Andaman Records (Port Blair Archives): هتي جيل جي “Admission Registers” ۾ سنڌي قيدين جا فوٽو (جيڪي قيد وقت کنيا ويندا هئا) ۽ سندن آڱرين جا نشان موجود آهن.

(سنڌ کان ٻاھر لوڙھن ۾ قيد حُرن بابت ھڪ اڳ آرٽيڪل پيش ڪيو ويندو)

_________________

نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت ياتھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.