شاهه عنايت شهيد: ”جو کيڙي سو کائي“ جو نعرو ھڻندڙ سنڌ جو پهريون سوشلسٽ صوفي

صوفي شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ صرف هڪ مذهبي ويڙهه نه هئي، پر اها پورهيت طبقي جي بقا ۽ انساني وقار جي جنگ هئي. اڄ جيڪڏهن اسان سنڌ کي هڪ خوشحال ۽ برابري واري رياست ڏسڻ چاهيون ٿا، ته اسان کي شاهه عنايت جي ان “کيڙي سو کائي” واري فلسفي کي جديد تناظر ۾ سمجهڻو پوندو

قاضي ساگر

صوفي شاهه عنايت شهيد سنڌ جي تاريخ جو اهو روشن ستارو آهي، جنهن نه صرف روحانيت جو گس ڏيکاريو پر سماجي انصاف ۽ معاشي برابريءَ جو عملي علم پڻ بلند ڪيو.

سنڌ جي تاريخ جتي پيرن، فقيرن ۽ درويشن جي رواداريءَ سان ڀريل آهي، اتي صوفي شاهه عنايت شهيد جو نالو هڪ اهڙي انقلابي ڪردار طور اڀري ٿو، جنهن “تصوف” کي خانقاهن مان ڪڍي کيتن ۽ سماجي عدالت جي ميدان ۾ آندو. پاڻ صرف هڪ روحاني پيشوا نه هئا، پر سنڌ جا پهريان عظيم “سوشلسٽ وطن پرست” هئا، جنهن جو نعرو هو: “جيڪو کيڙي سو کائي”.

​​سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾، جڏهن مغليه سلطنت جي زوال دوران سنڌ ۾ جاگيرداري نظام عروج تي هو، تڏهن صوفي شاهه عنايت جهوڪ ۾ پنهنجو ديرو ڄمايو. هن مدي خارج نظام ۾ هاري ميزبان نه پر غلام هئا. شاهه عنايت محسوس ڪيو ته روحاني آزادي تڏهن ممڪن آهي جڏهن انسان معاشي غلامي ۽ بک کان آزاد هجي. هن پنهنجي مريدن ۽ هارين کي گڏ ڪري هڪ اهڙي گڏيل زرعي نظام (Commune) جو بنياد وڌو، جتي زمين ڪنهن هڪ جي ملڪيت نه هئي، پر پورهيتن جي گڏيل محنت جو ثمر هئي.

​شاهه عنايت جو فلسفو اڄوڪي جديد سوشلزم کان ٻه صديون اڳ جو آهي. هن وٽ مالڪ ۽ نوڪر جو فرق ختم ٿيل هو. جڏهن جهوڪ جي کيتن مان لڻيل فصل سڀني ۾ برابريءَ جي بنياد تي ورهايو ويو، ته ان سان تر جي ظالم جاگيردارن ۽ مغليه درٻار جي نمائندن ۾ ٿرٿلو مچي ويو. کين پنهنجي لٽ مار واري نظام جو خاتمو نظر آيو. اها ئي اها “وطن پرستي” هئي، جنهن ۾ سنڌ جي مٽيءَ مان پيدا ٿيندڙ اناج تي سنڌ جي پورهيت جو حق تسليم ڪيو ويو.

​​شاهه عنايت جي وڌندڙ مقبوليت کان ڊڄي، وقت جي حاڪمن مٿس ڪفر ۽ بغاوت جا الزام لڳائي وڏو لشڪر چاڙهي موڪليو. ڪيترن ئي مهينن جي گهيري کانپوءِ، جڏهن جنگ ذريعي کيس شڪست نه ڏئي سگهيا، ته قرآن شريف کي وچ ۾ آڻي صلح جي بهاني کيس گرفتار ڪيو ويو. 1718ع ۾ هن عظيم انسان کي شهيد ڪيو ويو، پر سندس آخري لفظ: “سر در قدمِ يار فدا شد چه بجا شد” (يار جي قدمن ۾ سر فدا ٿي ويو، جيڪو ٿيڻو هو سو ٿيو)، اڄ به سنڌ جي شعور ۾ گونجن ٿا.

​​صوفي شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ صرف هڪ مذهبي ويڙهه نه هئي، پر اها پورهيت طبقي جي بقا ۽ انساني وقار جي جنگ هئي. اڄ جيڪڏهن اسان سنڌ کي هڪ خوشحال ۽ برابري واري رياست ڏسڻ چاهيون ٿا، ته اسان کي شاهه عنايت جي ان “کيڙي سو کائي” واري فلسفي کي جديد تناظر ۾ سمجهڻو پوندو. هو سنڌ جو اهو صوفي هو جنهن تڪرار بدران تقسيم (پورهيي جي ورهاست) جو درس ڏنو۔۔

______________

قاضي ساگر صحافي آھي ۽ نوشھري فيروز ۾ رھي ٿو.