ڳاڙهو سمنڊ هاڻي صرف يورپ ۽ ايشيا وچ ۾ جهازرانيءَ جو هڪ عام رستو ناهي رهيو. اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري ۽ اهم اسٽريٽجڪ راهدارين مان هڪ بڻجي چڪو آهي ۽ جتي برطانوي سامراج جا اثر اڃا تائين موجود آهن. ايران جنگ جي ڪري ڳاڙهي سمنڊ جي اهميت وڌي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو خليجي تيل جي نڪرڻ جو متبادل رستو بڻجي ويو آهي. ڳاڙهي سمنڊ جي هن صورتحال ۾ صرف سعودي ۽ حوثي اڪيلا رانديگر ناهن. باب المندب جي بالڪل سامهون اڳوڻي فرانسيسي ڪالوني جبوتي آهي، جتي فرانس، آمريڪا، چين، جپان ۽ اٽليءَ جا فوجي اڏا موجود آهن. انهن مان آمريڪي ۽ چيني اڏا سڀ کان وڌيڪ اهم آهن.
لنڊن مان ٽام آرمز لکي ٿو
اهي به ڇا ڏينهن هئا جڏهن برطانوي سامراج جو دور هو! مصر ۽ سوڊان ۾ برطانوي سرپرستي هئي. ڳاڙهي سمنڊ جي ٻنهي طرفن — اولهه ۾ مصر ۽ سويز، جڏهن ته اوڀر ۾ عدن ۽ سومالي لينڊ ۾ برطانوي فوجون موجود هيون. يورپ ۽ ايشيا وچ ۾ واپار بنان ڪنهن رڪاوٽ جي روان دوان هو.
اڄ جي صورتحال اها ناهي، بلڪه وڌيڪ منجھيل آهي.
ھن وقت هڪ طرف ايران جي حمايت يافته حوثي آهن ۽ ٻئي طرف يمن جي حڪومت ۽ ان جا سعودي اتحادي آهن.
پر معاملو صرف ايستائين محدود ناهي، بلڪه وڌيڪ الجھيل آهي. ايران جنگ جي ڪري ڳاڙهي سمنڊ جي اهميت وڌي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو خليجي تيل جي نڪرڻ جو متبادل رستو بڻجي ويو آهي. سعودي عرب پنهنجو تيل پائپ لائنن ذريعي ڳاڙهي سمنڊ جي بندرگاهه “ينبع” تائين پهچائي ٿو، جتان اهو اتر طرف سويز ۽ ڏکڻ ۾ باب المندب کان ٿيندي ھندي سمنڊ ۽ ايشيا ڏانهن موڪليو وڃي ٿو.
پر ڳاڙهي سمنڊ جي هن صورتحال ۾ صرف سعودي ۽ حوثي اڪيلا رانديگر ناهن.
باب المندب جي بالڪل سامهون اڳوڻي فرانسيسي ڪالوني جبوتي آهي، جتي فرانس، آمريڪا، چين، جپان ۽ اٽليءَ جا فوجي اڏا موجود آهن. انهن مان آمريڪي ۽ چيني اڏا سڀ کان وڌيڪ اهم آهن.
آمريڪين وٽ “ڪئمپ ليمونير” ۾ لڳ ڀڳ 4,000 اهلڪار آهن، جيڪا 600 ايڪڙن تي پکڙيل آهي. جڏهن ته چيني 90 ايڪڙن ۾ 1,000 اهلڪارن سان موجود آهن، پر رپورٽن موجب ان سهولت ۾ 23,000 چورس ميٽر جي زيرِ زمين جاءِ پڻ شامل آهي. چيني اڏي وٽ هڪ وسيع بحري پيئر (pier) پڻ آهي ۽ اها عدن جي خليج ۾ ڪاررواين لاءِ تمام بهترين جڳهه تي واقع آهي. هي چين جو پهريون پرڏيهي فوجي امدادي اڏو آهي.
معاملي کي وڌيڪ پيچيده ڪندي، ٻيا ڪيترائي ملڪ به ڳاڙهي سمنڊ جي انهن پرتشدد پاڻين ۾ پنهنجي مداخلت ڪري رهيا آهن.
اسرائيل صومالي لينڊ سان سفارتي تعلقات قائم ڪيا آهن، جڏهن ته گڏيل عرب امارات (UAE) صومالي لينڊ سان وڏا تجارتي ۽ سيڪيورٽي تعلقات قائم ڪيا آهن ۽ “بربيرا” جي بندرگاهه ۾ وڏي سيڙپ ڪئي آهي. عرب امارات اڳ ۾ يمن ۾ پنهنجي ڪاررواين جي حصي طور هن علائقي ۾ فوجي اڏا پڻ قائم ڪيا هئا.
برطانيه جو جبوتي ۾ ڪو وڏو مستقل فوجي اڏو ناهي، پر برطانوي فوجون آمريڪي ۽ ٻين مغربي فوجن سان گڏجي علائقي ۾ ڪم ڪن ٿيون. ترڪي ۽ قطر پڻ ڳاڙهي سمنڊ ۽ آفريقا جي شاخ (Horn of Africa) جي آس پاس پنهنجا سياسي، اقتصادي ۽ سيڪيورٽي مفاد وڌايا آهن.
ان کان پوءِ اٿوپيا آهي، جنهن کي اريٽريا سان نئين سر وڌندڙ تڪرارن ۽ ٽيگري علائقي ۾ جاري اڻڄاتل صورتحال جو سامھون آهي. اٿوپيا خشڪي سان گھيريل (landlocked) ملڪ آهي ۽ هُو گهڻي وقت کان ڳاڙهي سمنڊ تائين پهچ چاهي ٿو، جنهن ڪري اريٽريا سان ان جا تعلقات تمام حساس آهن.
اٿوپيا کي پاڙيسري ملڪ ۾ جاري گهرو ويڙهه کان پناهه وٺندڙ اٽڪل 76,000 سوڊاني پناهگيرن جو مسئلو به پيش آهي. سوڊاني هٿياربند فوج ۽ ريپڊ سپورٽ فورسز (RSF) وچ ۾ جنگ جي نتيجي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 150,000 ماڻهو مارجي چڪا آهن ۽ 14 ملين کان وڌيڪ بي گھر ٿيا آهن. سودان پاڻ ڳاڙهي سمنڊ جو هڪ ملڪ آهي ۽ جنگ کان اڳ بندرگاهه سوڊان (Port Sudan) جي ٽرمينل تان روزانو لڳ ڀڳ 180,000 بيرل تيل گذري رهيو هو.
سودان جي اسٽريٽجڪ جڳهه جي ڪري، هن گهرو ويڙهه ۾ مصر، ايران، ترڪي، پاڪستان، يو اي اي، چاڊ، لبيا ۽ روس سميت مختلف پرڏيهي رانديگر شامل ٿي چڪا آهن. يوڪرين به ان ۾ شامل ٿي ويو آهي، جتي يوڪريني اسپيشل فورسز سوڊاني آرمي جي مدد ڪري رهيون آهن.
ڳاڙهي سمنڊ جي ٻنهي طرفن جاري جنگ جو جهازرانيءَ تي سڌو اثر پيو آهي.
تازي تڪرار وڌڻ کان اڳ، ڳاڙهي سمنڊ مان گذرندڙ جهازن لاءِ جنگي خطري جي انشورنس (war-risk insurance) جهاز جي قيمت جو تقريبن 0.3 سيڪڙو هئي. حوثين پاران بحري ناڪابندي جي اعلان کانپوءِ اها وڌي 0.75 سيڪڙو ٿي وئي. هن هفتي، جهاز، منزل ۽ يمن سان ويجهڙائيءَ جي بنياد تي، اهي پريميم جهاز جي قيمت جو 3 کان 7 سيڪڙو تائين ٻڌايا وڃن ٿا.
هرمز واري سامونڊي گهٽي (Strait of Hormuz) جي بندش پڻ سعودي عرب جي ينبع واري ڳاڙهي سمنڊ جي تيل ٽرمينل جي اهميت وڌائي ڇڏي آهي. تازو تڪرار کان اڳ، دنيا جي تيل جي سپلاءِ جو 5 سيڪڙو باب المندب مان گذرندو هو. هن سال هڪ موقعي تي اهو انگ وڌي تقريبن 8 سيڪڙو تائين پهچي ويو. پر سعودي تيل جي بنيادي ڍانچي تي حملن ۽ رڪاوٽن کانپوءِ، ڳاڙهي سمنڊ مان تيل جي رواني تيزيءَ سان گھٽجي وئي آهي.
تيل صرف اها اڪيلي جنس ناهي جيڪا ڳاڙهي سمنڊ مان گذري ٿي. دنيا جو تقريبن 22 سيڪڙو ڪنٽينرائزڊ واپار عام طور تي سويز ڪينال مان گذري ٿو.
انشورنس جي وڌندڙ قيمتن کان علاوه ٻيا به ڪيترائي عوامل آهن. جنگي علائقن مان گذرندڙ جهازن جا عملدار ظاهر آهي وڌيڪ پگهار جي گُھر ڪن ٿا. انشورنس جي خرچن، ٻارڻ جي وڌيڪ استعمال ۽ حملي جي خطري سان گڏوگڏ، جهازن جا مالڪ پنهنجا جهاز ڏکڻ آفريڪا جي “ڪيپ آف گڊ هوپ” (Cape of Good Hope) واري رستي موڪلي رهيا آهن.
اهو ڊگهو رستو سفر ۾ ٻن کان ٽن هفتن جو اضافو ڪري ٿو. ان جو نتيجو بلڪل ظاهر آهي: وڌيڪ ڀاڙو (freight costs)، وڌيڪ انشورنس پريميم، مهانگيون جنسون ۽ آخرڪار عام واپرائيندڙن لاءِ وڏيون قيمتون.
ان ڪري ڳاڙهو سمنڊ هاڻي صرف يورپ ۽ ايشيا وچ ۾ جهازرانيءَ جو رستو ناهي رهيو. اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري اسٽريٽجڪ راهدارين مان هڪ بڻجي چڪو آهي — جتي برطانوي سامراج جا آثار اڃا تائين زنده آهن.
___________
ٽام آرمز “لبرل ڊيموڪريٽ وائيس” جو فارن ايڊيٽر آهي. هُو “دي نيو ورلڊ” جو باقاعده وائس پڻ آهي ۽ عالمي معاملن تي ليڪچر ڏيندو آهي. هو “دي انسائيڪلوپيڊيا آف دي ڪولڊ وار” جي ٻن ايڊيشنز، “ورلڊ اليڪشنز آن فائل”، “امريڪا ميڊ ان برٽين” ۽ “دي فاڪلينڊز ڪرائسز” جو مصنف آهي.
