وڌندڙ گرمي پد جي پاڇي ۾ هڪ وڌيڪ خطرناڪ تبديلي اچي رهي آهي: موسمياتي تبديلي ”نئين“، غير معمولي، ۽ گهڻي وقت کان وساريل بيمارين لاءِ هڪ عالمي تيز ڪندڙ مُحرڪ طور ڪم ڪري رهي آهي. جتي آبهوا گرم ٿئي ٿي، اتي ماحولياتي نظام جراثيم جي پرورش لاءِ بهترين جاءِ بڻجي وڃن ٿا.
ليکڪ: ڊاڪٽر حسن حميده
ڪِيل، جرمني: اسان جي گرهه جو گرم ٿيڻ رڳو موسم کي تبديل نٿو ڪري، پر زندگيءَ جي حياتياتي اصولن کي به بدلائي رهيو آهي. جيتوڻيڪ سخت گرميءَ جون لهرون اڪثر خبرن جي زينت بڻيل هونديون آهن، پر وڌندڙ گرمي پد جي پاڇي ۾ هڪ وڌيڪ خطرناڪ تبديلي اچي رهي آهي: موسمياتي تبديلي ”نئين“، غير معمولي، ۽ گهڻي وقت کان وساريل بيمارين لاءِ هڪ عالمي تيز ڪندڙ مُحرڪ طور ڪم ڪري رهي آهي. جتي آبهوا گرم ٿئي ٿي، اتي ماحولياتي نظام جراثيم جي پرورش لاءِ بهترين جاءِ بڻجي وڃن ٿا.
يورپ ۾، ”نئين بيمارين“ مان مراد شايد ڪنهن ليبارٽري ۾ تيار ڪيل وائرس هوندا آهن، پر بنيادي طور تياھي اهڙا جراثيم هوندا آهن جيڪي اڳي اسان جي علائقن جي موسم ۾ حياتياتي طور تي ناممڪن هئا. معتدل سياري ۽ اونهاري جي ڊگهين گرم لهرن جي ڪري، نقصانڪار حشرات تيزيءَ سان پکڙجي رهيا آهن، جيڪي خطرناڪ وائرسز لاءِ حياتياتي ٽيڪسين جو ڪم ڪن ٿا.
سڀ کان وڌيڪ نمايان مثال ايشيائي ٽائيگر مڇر (Aedes albopictus) آهي. اصل ۾ ڏکڻ-اوڀر ايشيا جي گرم ۽ گهميل علائقن جو رهواسي هي مڇر، هاڻي سراسري گرمي پد وڌڻ سبب ڏاکڻي يورپ ۽ جرمني جي وڏن حصن ۾ مستقل رهائش اختيار ڪري چڪو آهي. ان سان گڏ اهڙيون بيماريون به اچي رهيون آهن، جيڪي مقامي ڊاڪٽرن کي اڳي رڳو سفري طب (ٽريول ميڊيسن) ۾ ئي ملنديون هيون.
ڊينگي بخار: جيڪو شديد هڏيون ڀڃيندڙ درد ۽ سخت بخار جو سبب بڻجي ٿو. يورپ ۾ ٻاهرئين ملڪ جي سفر کان سواءِ به مقامي طور تي ان جي انفيڪشن جا واقعا تيزيءَ سان وڌي رهيا آهن.
ويسٽ نيل وائرس: هي وائرس هاڻي مقامي مڇرن ذريعي تيزيءَ سان پکڙجي رهيو آهي، جيڪي گرم اونهاري ۾ وڏي انگ ۾ پيدا ٿين ٿا. اهو سخت اعصابي نقصان ۽ گردن ٽوڙ بخار (meningitis) جو سبب بڻجي سگهي ٿو.
برف مان ”زومبي وائرسز“ جو جاڳڻ
هڪ مڪمل طور تي مختلف ۽ تباهي ڪندڙ خطرو آرڪٽڪ جي دائمي ڄميل برف (پرمافروسٽ) ۾ سمهيل آهي. قطبي علائقن ۾ سخت گرميءَ جي ڪري، هيءَ صدين کان ڄميل برف تيزيءَ سان ڳري رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هزارين سالن کان دٻيل حياتياتي تهه ظاهر ٿي رهيا آهن.
سائنسدانن نام نهاد ”ميٿوسلا پيٿوجنز“ يا ”زومبي وائرسز“ جي باري ۾ خبردار ڪيو آهي. اھي هزارين سال پراڻا بيڪٽيريا ۽ وائرس ٻيهر سرگرم ٿي سگهن ٿا. سائبيريا ۾ هڪ حقيقي واقعو اڳ ئي ٿي چڪو آهي: اتي اونهاري جي موسم ۾ گرميءَ سبب هڪ ڏهاڪو اڳ مري ويل رينڊيئر (برفاني هرڻ) جو لاش ڳري ويو جيڪو اينٿريڪس (anthrax) جي بيماريءَ ۾ مئل هو.
ان مان نڪتل جراثيمن آس پاس جي جانورن ۽ انسانن کي متاثر ڪيو. هڪ اهڙي بيماري جنهن کي گهڻو وقت اڳ ختم ٿيل سمجهيو ويندو هو، اها اوچتو موٽي آئي. محقق خاص طور تي قبل از تاريخ دور جي وڏن وائرسن بابت پريشان آهن، جن جي خلاف انساني مدافعتي نظام وٽ ڪو به دفاع ناهي.
گرميءَ سان مطابقت پيدا ڪرڻ
موسمياتي تبديلي خوردبيني جاندارن کي به ارتقا تي مجبور ڪري رهي آهي. عام طور تي اسان جي جسم جو اٽڪل 37°C گرمي پد اسان کي اڪثر فنگل انفيڪشن کان بچائيندو آهي، ڇاڪاڻ ته ڪيتريون ئي فنگس ان سطح جي گرمي کي برداشت نٿيون ڪري سگهن. پر مسلسل وڌندڙ گرمي پد ۽ سخت گرمي جي لهرن جي ڪري، فنگس پاڻ کي گرم ماحول سان هم آهنگ ڪري رهيو آهي.
هن نئين خطري جو هڪ وڏو مثال انتهائي مزاحمتي خمير فنگس ڪينڊيڊا اوريس (Candida auris) آهي. هي تازن سالن ۾ سڄي دنيا جي اسپتالن ۾ تيزيءَ سان پکڙجي چڪو آهي. ڇاڪاڻ ته هي عام دوائن (اينٽي فنگل) خلاف وڏي مدافعت رکي ٿو ۽ گرم سطحن تي به زنده رهي سگهي ٿو، ان ڪري صحت جو عالمي ادارو ان کي اسپتالن جي سڀ کان خطرناڪ نون خطرن ۾ شمار ڪري ٿو.
حياتيات خلاف هڪ ڊوڙ
جيڪڏهن عالمي گرمي پد اهڙي ريت بنا رڪاوٽ جي وڌندو رهيو، ته مستقبل جو طبي نظام مڪمل طور تي تبديل ڪرڻو پوندو. بيمارين جون طبي حالتون وڌيڪ غير متوقع ٿي وينديون، ۽ وبا جا مرڪز مستقل طور تي اتر ڏانهن منتقل ٿي ويندا.
هن طبي مستقبل کي منهن ڏيڻ لاءِ رڳو عالمي سطح تي اڳواٽ احتياطي تدبيرون ئي مدد ڪري سگهن ٿيون. جنهن ۾ ڊجيٽل اڳواٽ خبردار ڪندڙ نظام، سرحد تي مڇرن ۽ جراثيم پکيڙيندڙ حشرات (vectors) جي آباديءَ جي مسلسل نگراني، ۽ وسيع اثر رکندڙ ويڪسينز تي تحقيق کي تيز ڪرڻ شامل آهي. موسمياتي تبديليءَ خلاف جنگ هاڻي اڻ سڌي طرح جديد وبائي بيمارين جي علاج لاءِ سڀ کان اهم ڪردار بڻجي وئي آهي.
________________
حسن حُميدہ، جرمني
ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي سروس جي ٿورن سان
