پاڪستان ۾ پنڻ جو ڪاروبار: خيرات جو وڏو حصو روڊن تي پنندڙن ڏي وڃي ٿو

 اسان جي همدردي ۽ حڪومت جي بي ڌيانيءَ جي ڪري ملڪ ۾ پنڻ جو ڪاروبار وڌي رھيو آھي. غير رسمي معيشت ۾ سڀ کان قيمتي شئي رقم نه، پر همدردي آهي. جيڪوشخص روڊ تي ڪجهه رپيا ڏئي ٿو، ان جو مقصد ڪنهن نيٽ ورڪ کي مالي مدد فراهم ڪرڻ نه هوندو آهي. هُو ٻار کي ڏسي ٿو ته کيس بک ياد اچي ٿي؛ پوڙهي کي ڏسي بي وسي محسوس ڪري ٿو؛ عورت کي ٻار سان ڏسي سندس هٿ پاڻمرادو کيسي ڏانهن وڌي وڃي ٿو. ان نيت تي سوال نٿو اٿاري سگهجي. پر معاشي نظام نيت کان وڌيڪ ترغيبن کي ڏسي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن سرگرميءَ مان مسلسل آمدني حاصل ٿيندي هجي ته ان سرگرمي جي برقرار رهڻ جو معاشي سبب به پيدا ٿئي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ وڌيڪ رقم ملي ٿي ته اهو هنڌ وڌيڪ پرڪشش ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن خاص عمر يا حالت وارن ماڻهن کي وڌيڪ عطيا ملن ٿا ته استحصال ڪندڙ ساڳئي ڪمزوريءَ کي وڌيڪ استعمال ڪري سگهن ٿا. اهو ئي هنڌ آهي جتي خيرات، جيڪڏهن غير شعوري طور ڪنهن منظم استحصالي نظام تائين پهچي رهي هجي، ته مسئلي جي حل بدران ان جي معاشي بنياد بڻجي سگهي ٿي.

ڪلاونتي راجا

ٽريفڪ سگنل تي ڳاڙهي بتي ٻرندي ئي شهر جو هڪ ٻيو منظر سامهون اچي ٿو. گاڏين جون قطارون بيهن ٿيون ۽ انهن جي وچ ۾ اوچتو ڪجهه هٿ ظاهر ٿين ٿا. ڪو ٻار شيشي تي ٺڪ ٺڪ ڪري ٿو، ڪا عورت هنج ۾ ٻار کڻي بيٺي آهي، ڪو پوڙهو پنهنجا ڏڪندڙ هٿ اڳتي وڌائي ٿو، ڪو مذهبي جملو پڙهي ٿو ۽ ڪو پنهنجي زخم يا معذوري ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ڪجهه لمحن لاءِ شهر جي تيز رفتار زندگي ڄڻ ڪنهن اڻ ڏٺل اخلاقي عدالت اڳيان بيهي رهي ٿي. پوءِ بتي سائي ٿئي ٿي، گاڏيون هلڻ لڳن ٿيون، هٿ غائب ٿي وڃن ٿا ۽ اسين به اڳتي وڌي وڃون ٿا، ڪڏهن ڪجهه سڪا ڏئي، ڪڏهن هڪ نوٽ، ۽ ڪڏهن رڳو هڪ نظر سان انڪار ڪري.

اسان عام طور هن منظر کي غربت جي هڪ سادي تصوير سمجهون ٿا: هڪ مجبور انسان، هڪ وس وارو انسان ۽ ٻنهي جي وچ ۾ مدد جو هڪ مختصر عمل. پر ڇا هر ڀيري تصوير واقعي ايتري سادي هوندي آهي؟ ڇا هر پکڙيل هٿ جي پٺيان رڳو بک، بيماري، بيروزگاري ۽ مجبوري هوندي آهي، يا ڪجهه هنڌن تي ان هٿ جي پٺيان اهڙو انتظام به موجود هوندو آهي، جيڪو انساني همدردي کي آمدني ۾ تبديل ڪري ٿو؟

هي سوال جذباتي الزام تراشيءَ جو نه، پر تحقيق جو سوال آهي. پاڪستان ۾ پنڻ جي مسئلي بابت سڀ کان پهرين احتياط اها هئڻ گهرجي ته غربت، انفرادي پنڻ ۽ منظم استحصال کي هڪ ئي شئي نه سمجهيو وڃي. ملڪ ۾ حقيقي غربت موجود آهي؛ بيروزگاري، معذوري، بي گهري، لڏپلاڻ، خانداني بحران ۽ سماجي تحفظ جي ڪمزوري اهڙا عنصر آهن جيڪي ماڻهن کي روڊن تائين آڻي سگهن ٿا. ٻئي طرف، ٻارن جي استحصال ۽ ڪجهه منظم طريقن سان پنائڻ بابت به دستاويزي ثبوت ۽ صحافتي رپورٽون موجود آهن. مسئلو اهو آهي ته پاڪستان۾ پنندڙ ماڻهن جي مجموعي تعداد بابت اڄ به اهڙو جامع ۽ قابلِ اعتماد قومي ڊيٽا موجود ناهي، جنهن جي بنياد تي سڄي ملڪ لاءِ ڪو قطعي تناسب بيان ڪري سگهجي. The State of Children in Pakistan 2024 پڻ ٻارن ۽ ڪمزور طبقن سان لاڳاپيل مسئلن بابت ثبوت فراهم ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت انگن اکرن جي کوٽ ۽ ڊيٽا جي معيار جون حدون به سامهون آڻي ٿي.

اهو ئي سبب آهي جو “پنڻ جي مافيا” جهڙا عام لفظ استعمال ڪندي صحافتي احتياط ضروري آهي. جيڪڏهن ڪنهن مخصوص گروهه خلاف تحقيقات، گرفتاري يا عدالتي ڪارروائي جو ثبوت موجود هجي ته ان کي نالي، هنڌ، تاريخ ۽ ماخذ سان بيان ڪرڻ گهرجي؛ پر هر فقير کي هڪ ئينيٽ ورڪ جو حصو قرار ڏيڻ نه تحقيقي طور درست آهي ۽ نه اخلاقي طور.

ان جي باوجود سوال پنهنجي جاءِ تي قائم آهي: ڇا ڪجهه هنڌن تي پنڻ هڪ منظم سرگرمي بڻجي چڪي آهي؟ پاڪستاني شهرن بابت مختلف وقتن تي شايع ٿيل رپورٽن ۾ اهڙن طريقن جو ذڪر ملندو رهيو آهي، جن ۾ ماڻهن کي مخصوص هنڌن تي آڻڻ، انهن کي اهڙن چوراهن ۽ بازارن ۾ ڇڏڻ، جتي عوام جي اچ وڃ ۽ عطيا وڌيڪ هجن، ۽ پوءِ کين واپس وٺي وڃڻ شامل آهي. ڪجهه رپورٽن ۾ ٻارن کي پنائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ ۽ انهن جي ڪمائي تي ٻين ماڻهن جي ڪنٽرول جو به ذڪر ٿيو آهي. انهن مشاهدن کي سڄي ملڪ جي هر فقير تي لاڳو نٿو ڪري سگهجي، پر اهي ضرور ظاهر ڪن ٿا ته مسئلي جو هڪ پاسو رڳو فرد جي غربت نه، پر استحصال جي ممڪن منظم ڍانچي سان پڻ لاڳاپيل آهي.

هتي “پنڻ جي صنعت” واري اصطلاح تي غور ڪرڻ ضروري ٿي وڃي ٿو. صنعت جي بنيادي جزن ۾ طلب، رسد، هنڌ، ورڇ ۽ آمدني شامل هونداآهن. جيڪڏهن ڪنهن مخصوص هنڌ تي ماڻهن جي سخاوت مسلسل آمدني پيدا ڪندي هجي ته اهو هنڌ معاشي قدر اختيار ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن مخصوص وقتن تي ماڻهو وڌيڪ عطيا ڏيندا هجن ته اهي وقت وڌيڪ پرڪشش ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن ڪجهه مذهبي موقعن تي خيرات ۾ اضافو ٿيندو هجي ته انهن ڏينهن ۾ روڊن تي پنڻ جو مقدار به وڌي سگهي ٿو.

اهو رڳو قياس ناهي ته پاڪستان ۾ رياست پاڻ به غربت، سماجي تحفظ ۽ زڪوات جي نظام کي باقاعده اداري جي سطح تي هلائي رهي آهي. وزارتِ غربت ۾ گهٽتائي ۽ سماجي تحفظ موجب، ان جي دائري۾ غريبن لاءِ خوراڪ، رهائش، محفوظ روزگار جا ذريعا، انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري ۽ زڪوات جي وصولي ۽ ورڇ شامل آهن. ان جي ماتحت BISP، پاڪستان بيت المال ۽ ٻيا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا.

هن پسمنظر ۾ هڪ بنيادي سوال پيدا ٿئي ٿو: جڏهن معاشري ۽ رياست وٽ مستحق ماڻهن تائين مدد پهچائڻ جا باقاعده رستا موجود آهن ته ڇااسان جي خيرات جو وڏو حصو رڳو ان ڪري روڊن تي هليو وڃي ٿو، جو اتي ضرورت سڀ کان وڌيڪ نظر اچي ٿي؟

هتي مسئلي جو انساني ۽ معاشي پاسو هڪ ٻئي سان ملي وڃي ٿو. پنندڙ ماڻهو وٽ عام طور وڪڻڻ لاءِ ڪا روايتي شئي نه هوندي آهي. هو پنهنجي مجبوري، ظاهري تڪليف، خاموشي، دعا، ڪهاڻي يا انساني جذبن کي سامهون رکي ٿو. ٻئي طرف ڏيڻ وارو شخص رڳو “گراهڪ” ناهي هوندو؛ هو پنهنجي ضمير، مذهبي احساس ۽ انساني همدرديءَ تحت فيصلو ڪري ٿو.

اهڙيءَ طرح هن غير رسمي معيشت ۾ شايد سڀ کان قيمتي شئي رقم نه، پر همدردي آهي، ۽ اهو ئي هنڌ آهي جتي مسئلو پيچيده ٿي وڃي ٿو. جيڪوشخص روڊ تي ڪجهه رپيا ڏئي ٿو، ان جو مقصد ڪنهن نيٽ ورڪ کي مالي مدد فراهم ڪرڻ نه هوندو آهي. هو ٻار کي ڏسي ٿو ته کيس بک ياد اچي ٿي؛ پوڙهي کي ڏسي بي وسي محسوس ڪري ٿو؛ عورت کي ٻار سان ڏسي سندس هٿ پاڻمرادو کيسي ڏانهن وڌي وڃي ٿو. ان نيت تي سوال نٿو اٿاري سگهجي.

پر معاشي نظام نيت کان وڌيڪ ترغيبن کي ڏسي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن سرگرمي مان مسلسل آمدني حاصل ٿيندي هجي ته ان سرگرمي جي برقرار رهڻ جو معاشي سبب به پيدا ٿئي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن هنڌ وڌيڪ رقم ملي ٿيته اهو هنڌ وڌيڪ پرڪشش ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن خاص عمر يا حالت وارن ماڻهن کي وڌيڪ عطيا ملن ٿا ته استحصال ڪندڙ ساڳئي ڪمزوريءَ کي وڌيڪ استعمال ڪري سگهن ٿا. اهو ئي هنڌ آهي جتي خيرات، جيڪڏهن غير شعوري طور ڪنهن منظم استحصالي نظام تائين پهچي رهي هجي، ته مسئلي جي حل بدران ان جي معاشي بنياد بڻجي سگهي ٿي.

ان جو هرگز اهو مطلب ناهي ته ڏنو ويندڙ هر سڪو نقصانڪار آهي. مطلب رڳو اهو آهي ته سٺي نيت ۽ سٺو نتيجو هميشه هڪ ئي شيءِ ناهن. پر هن بحث جي ٻئي طرف به ايتري ئي اهم حقيقت موجود آهي: هر فقير دوکيباز ناهي. غربتکي ڏوهه بڻائي ڇڏڻ ڪنهن به مهذب معاشري جو حل ناهي. هڪ شخص جيڪو واقعي بکيو آهي، هڪ بيواهه جيڪا گهر هلائڻ کان قاصر آهي، هڪ معذور فرد جيڪو روزگار کان محروم آهي، هڪ بي گهر خاندان يا ڪو اهڙو ٻار جنهن وٽ ڪو محفوظ متبادل ناهي. انهن سڀني جي حقيقت کي رڳو ان ڪري نظرانداز نٿو ڪري سگهجي ته ڪجهه ماڻهو منظم طريقي سان پنڻ کي استعمال ڪن ٿا.

تحقيق جو مقصد هر هٿ کي شڪي قرار ڏيڻ ناهي؛ تحقيق جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ آهي ته ڪهڙي هٿ جي پٺيان ضرورت آهي ۽ ڪهڙي هٿ جي پٺيان استحصال. اهو فرق خاص طور ٻارن جي معاملي ۾ فيصلائتو آهي. هڪ ٻار جو روڊ تي هجڻ رڳو غربت جي علامت ناهي؛ اهو سوال پڻ آهي ته سندس اسڪول ڪٿي آهي، سندس گهر ڪٿي آهي، سندس حفاظت ڪير ڪري رهيو آهي ۽ سندس ڪمائي ڪنهن وٽ وڃي رهي آهي. UNICEF ۽ NCRC جي قومي رپورٽ ٻارن جي حقن، تحفظ ۽ سماجي ڪمزورين جي وسيع پسمنظر ۾ اهڙي قسم جي مسئلن جي نشاندهي ڪري ٿي.

تنهن ڪري رياست جي ذميواري رڳو اها ناهي ته ٽريفڪ سگنل صاف ڪرائي. سگنل تان ڪنهن ٻار کي هٽائڻ آسان آهي؛ اهو معلوم ڪرڻ ڏکيو آهي ته اهو ٻار اتي پهتو ڪيئن. ڪنهن عورت کي روڊ تان هٽائڻ آسان آهي؛ سندس معاشي ۽ خانداني صورتحال کي سمجهڻ ڏکيو آهي. ڪنهن گروهه خلاف آپريشن ڪرڻ آسان آهي؛ اهڙا متبادل پيدا ڪرڻ ڏکيو آهي، جن سان استحصال جو شڪار شخص ٻيهر ساڳئي روڊ تي نه پهچي.

هڪ اثرائتي پاليسيءَ جا گهٽ ۾ گهٽ چار ٿنڀ هئڻ گهرجن: سڃاڻپ، تحفظ، بحالي ۽ احتساب. مستحق ۽ استحصال جو شڪار فرد جي سڃاڻپڪئي وڃي؛ ٻارن ۽ ڪمزور ماڻهن کي تحفظ ڏنو وڃي؛ کين تعليم، صحت، رهائش ۽ روزگار جا رستا فراهم ڪيا وڃن؛ ۽ جيڪڏهن ڪو منظم گروهه واقعي ماڻهن کي مجبور ڪري يا انهن جي ڪمائي تي قبضو ڪري پنائي ٿو ته قانون جي گرفت انهن اصل منتظمين تائين پهچڻ گهرجي.

هتي اسان جي خيرات جي طريقيڪار تي به نظرثاني ضروري آهي.

اسان اڪثر سڀ کان وڌيڪ نظر ايندڙ غربت کي سڀ کان وڌيڪ حقيقي غربت سمجهي وٺون ٿا. جيڪو شخص اسان جي شيشي تي ٺڪ ٺڪ ڪري ٿو، اهو اسان جي اکين اڳيان آهي؛ پر اسان جي پاڙي جو اهو خاندان، جنهن ڪيترن ئي مهينن کان ٻارن جي في ادا ناهي ڪئي، شايد اسان جي نظرن کان اوجهل آهي. اها بيواهه جيڪا خاموشيءَ سان راشن اوڌر وٺي ٿي، شايد ڪنهن سگنل تي هٿ نه ٿي ڦهلائي. اهو مزدور جيڪو بيماريءَ سبب ڪمکان محروم آهي، شايد ڪنهن چوراهي تي پنهنجي ضرورت جو اعلان نٿو ڪري.

نظر اچڻ ۽ ضرورت مند هجڻ هڪ ئي شئي ناهي. ان ڪري خيرات کي “فوري امداد” کان “مؤثر امداد” ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت آهي. کاڌو ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، پر روزگار جو ذريعو فراهم ڪرڻ وڌيڪ پائيدار مدد ٿي سگهي ٿي. ٻار کي ڪجهه رپيا ڏيڻ ان ڏينهن جي ضرورت پوري ڪري سگهي ٿو، پر سندس تعليم جاري رکڻ سندس سڄي زندگيءَ جو رخ بدلائي سگهي ٿو. ڪنهن بيمار شخص جي دوا خريد ڪري ڏيڻ هڪ فوري ضرورت آهي؛ ڪنهن معذور فرد کي روزگار جي قابل بڻائڻ ڊگهي مدي واري خود انحصاريءَ جو بنياد بڻجي سگهي ٿو.

زڪوات ۽ صدقو به ساڳئي وسيع سماجي ذميواريءَ جي تصور جو حصو آهن. پاڪستان ۾ زڪوات جي باقاعده سرڪاري وصولي ۽ ورڇ جو نظام موجود آهي، ۽ وزارتِ غربت ۾ گهٽتائي ۽ سماجي تحفظ ان نظام جي انتظامي ڍانچي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب زڪوات جي وصولي ۽ صوبن ۽ لاڳاپيل علائقن تائين ان جي منتقلي هڪ اداري واري نظام تحت ٿيندي آهي.

تنهن ڪري مذهبي خيرات بابت اصل سوال “ڏيڻو آهي يا نه؟” نه، پر اهو هجڻ گهرجي ته ڪنهن کي، ڪيئن ۽ ڪهڙي مقصد لاءِ ڏيڻ گهرجي؟

هتي “مؤثر خيرات” جو تصور اهم ٿي وڃي ٿو. خيرات جو مقصد رڳو ڏيڻ واري جي ضمير کي سڪون پهچائڻ نه هجڻ گهرجي؛ ان جو مقصد وٺندڙ جي حالت ۾ حقيقي بهتري پيدا ڪرڻ پڻ هجڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن شخص کي مستقل طور ڪجهه رپيا ڏئي ساڳئي حالت ۾ ڇڏي ڏنو وڃي، جنهن حالت ۾ هو ڪالهه به محتاج هو ۽ پرينهن به هوندو، ته شايد اسانهڪ ڏينهن جي ضرورت پوري ڪئي آهي، پر مسئلو حل نه ڪيو آهي.

خود انحصاري، تعليم، صحت، روزگار، هنر ۽ محفوظ رهائش اهي رستا آهن جيڪي انسان کي محتاجيءَ جي دائري کان ٻاهر ڪڍي سگهن ٿا. اهو ئي هنڌ آهي جتي رياست، معاشرو، مذهبي ادارا، فلاحي تنظيمون ۽ عام شهري هڪ گڏيل ذميواريءَ ۾ شريڪ ٿي وڃن ٿا. رياست کي سماجي تحفظ مضبوط ڪرڻو پوندو. فلاحي ادارن کي شفافيت ۽ جوابدهي بهتر بڻائڻي پوندي. مذهبي ادارن کي مستحق ماڻهن تائين پهچڻ جا مؤثر نظام پيدا ڪرڻا پوندا. ميڊيا کي سنسني بدران تحقيق ڪرڻي پوندي. ۽ عام شهري کي پنهنجي سخاوت کي ٿوري تحقيق سان ڳنڍڻو پوندو.

ڇو ته مسئلو رڳو اهو ناهي ته روڊ تي ڪيترا هٿ پکڙيل آهن.

اصل مسئلو اهو آهي ته اسان اهڙو معاشرو ڇو پيدا ڪيو آهي، جتي مدد گهرڻ ڪڏهن ڪڏهن روزگار جو متبادل بڻجي وڃي ٿو؟ ۽ ان کان به وڏو سوال اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو شخص واقعي مدد جو مستحق آهي ته کيس هميشه هٿ ڦهلائڻ جي ضرورت ڇو پيش ايندي رهي؟ هڪ مهذب معاشرو اهو ناهي، جيڪو غريب کي ڏسي گاڏيءَ جو شيشو بند ڪري ڇڏي. ۽ اهو معاشرو به مهذب ناهي، جيڪو هر اٿيل هٿ ۾ رقم رکي اهو سمجهي ته هن پنهنجو فرض ادا ڪري ڇڏيو. مهذب معاشرو اهو آهي، جيڪو غربت کي سمجهي، ضرورت مند کي عزت ڏئي، ٻار کي روڊ کان اسڪول تائين پهچائي، بيمار کي علاج فراهم ڪري، بيروزگار کي هنر ۽ روزگار ڏئي، ۽ جيڪڏهن ڪنهن جي مجبوريءَ مان ڪو ڪاروبار بڻجي رهيو هجي ته ان ڪاروبار جي اصل منتظم تائين پهچي.

آخرڪار، سوال پنڻ ڏيڻ يا نه ڏيڻ کان گهڻو وڏو آهي. سوال اهو آهي ته اسان جي همدرديءَ جو انجام ڇا آهي. ڇا اسان جي خيرات ڪنهن انسان کي هڪ ڏينهن لاءِ جيئرو رکي ٿي يا کيس هڪ بهتر زندگيءَ ڏانهن وٺي وڃي ٿي؟ ڇا اسان جو ڏنو سڪو ڪنهن ضرورت مند جي هٿ ۾ پهچي ٿو يا ڪنهن اهڙي نظام کي مضبوط ڪري ٿو، جيڪو ضرورت کي مستقل ڪاروبار بڻائي ڇڏي ٿو؟ ۽ ڇا اسان غربت جو علاج ڪري رهيا آهيون، يا رڳوان جي سامهون ڪجهه لمحن لاءِ پنهنجو ضمير مطمئن ڪري رهيا آهيون؟

شايد خيرات جي سڀ کان وڏي صورت اها ناهي ته اڄ ڪنهن هٿ ۾ ڪجهه رپيا رکي ڇڏجن. ان کان وڏي خيرات اها آهي ته اهڙو معاشرو جوڙيو وڃي، جتي سڀاڻي اهو هٿ ڪنهن کان گهرڻ لاءِ نه، پر پنهنجي محنت جو حق وٺڻ لاءِ اڳتي وڌي. تڏهن اسان جي شهرن جا ڳاڙها سگنل به شايد ڪجهه مختلف نظر اچن. اتي پکڙيل هٿ گهٽ هوندا—۽ محنت، خودداري ۽ اختيار لاءِ اٿيل هٿ وڌيڪ.

___________

ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو: kalavanti.raja@gmail.com