سُر ڪاموڏ جا روحاني راز: بيچين انسان کي منزل ڏانهن وڃڻ جو رستو ڏيکاريندڙ سُر
ڀٽائيءَ وٽ ڪاموڏ فقط هڪ داستان ناهي، بلڪہ اها هڪ علامت آهي، انسان جي بي چين روح جي، جيڪو پنهنجي اصل سان ملڻ لاءِ تڙپي ٿو. انسان جي اندر ئي اُن جو رب لڪل آهي، پر ان تائين پهچڻ لاءِ انا، غرور ۽ دنياوي خواهشن جا پردا هٽائڻا پون ٿا
حڪيم پريم چاندواڻي
سنڌي تصوف جي عظيم روايت ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام هڪ اهڙو سمنڊ آهي، جنهن جي لهرن ۾ ظاهر کان وڌيڪ باطن جا راز لڪل آهن۔ سندس هر سر زندگيءَ جي ڪنهن نه ڪنهن ڳوڙهي سچ کي اجاگر ڪري ٿو، ۽ انهن سرن مان سر ڪاموڏ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿو، اهو سر جيڪو صرف محبت جي ڪهاڻي ناهي، پر روح جو سڏ، اندر جي جاڳ ۽ حقيقت جي تلاش جو هڪ عظيم استعارو آهي۔
سر ڪاموڏ ۾ شاهه صاحب انساني دل جي اُن حالت کي بيان ڪري ٿو، جتي ٻاهرين دنيا جا رنگ ڦڪا ٿي وڃن ٿا ۽ اندر جي سچائي پنهنجي روشنيء سان چمڪڻ لڳي ٿي۔ هي سر ٻڌائي ٿو ته اصل سفر پيرن سان نه، پر دل سان طئي ٿيندو آهي۔ اهو سفر جيڪو انسان کي پاڻ کان کڻي پاڻ تائين وٺي اچي ٿو، جتي مان جو پردو هٽي وڃي ٿو ۽ تون جو جلوو ظاهر ٿئي ٿو۔
ڀٽائيءَ وٽ ڪاموڏ فقط هڪ داستان ناهي، بلڪہ اها هڪ علامت آهي، انسان جي بي چين روح جي، جيڪو پنهنجي اصل سان ملڻ لاءِ تڙپي ٿو۔ اها تڙپ ئي حقيقت ۾ عشق جو پهريون قدم آهي۔ عشق جيڪو ڪنهن ظاهري صورت جو محتاج ناهي، پر هڪ اهڙو باطني تجربو آهي جيڪو انسان کي پنهنجي وجود جي گهرائين ۾ وٺي وڃي ٿو۔
سر ڪاموڏ جو سڀ کان وڏو روحاني راز اهو آهي ته انسان جي اندر ئي اُن جو رب لڪل آهي، پر ان تائين پهچڻ لاءِ انا، غرور ۽ دنياوي خواهشن جا پردا هٽائڻا پون ٿا۔ شاهه لطيف ان ڳالهہ کي انتهائي سادي، پر اثرائتي انداز ۾ پيش ڪري ٿو تہ جيڪو پنهنجي اندر کي صاف ڪري ٿو، سو ئي اصل حقيقت کي ماڻي ٿو۔
هي سر اسان کي اهو بہ سيکاري ٿو تہ جدائي صرف جسماني ناهي، پر روحاني بہ آهي۔ جڏهن انسان پنهنجي اصل کان پري ٿي وڃي ٿو، تڏهن سندس دل ۾ هڪ خال پيدا ٿئي ٿو، اهو خال ئي بيچيني، اداسي ۽ تلاش جي صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿو۔ سر ڪاموڏ ان بيچيني کي منزل ڏانهن وٺي وڃڻ جو رستو ڏيکاري ٿو۔
شاهہ صاحب جو پيغام صاف آهي:
جيستائين انسان پاڻ کي نہ ٿو سڃاڻي، تيستائين هو پنهنجي رب کي به نٿو سڃاڻي سگهي۔
۽ پاڻ کي سڃاڻڻ جو رستو عشق مان گذري ٿو، اهو عشق جيڪو انسان کي پنهنجي نفس سان جنگ ڪرڻ سيکاري ٿو، جيڪو ان کي عاجزي، صبر ۽ سچائيءَ ڏانهن وٺي وڃي ٿو۔
سر ڪاموڏ ۾ فطرت جا منظر به صرف منظر ناهن، پر اهي به روحاني استعارا آهن۔ درياهه، ٻيڙا، هوائون، اهي سڀ انساني زندگيءَ جي سفر جا نشان آهن۔ درياهه زندگيءَ جي وهڪري کي ظاهر ڪري ٿو، ٻيڙو انسان جي وجود کي، ۽ هوائون انهن حالتن کي، جيڪي انسان کي آزمائين ٿيون۔ جيڪڏهن انسان جو اندر مضبوط هجي ٿو ته هو انهن سڀني حالتن مان پار ٿي سگهي ٿو۔
اڄ جي دؤر ۾، جتي انسان ظاهري ڪاميابين جي پٺيان ڊوڙي رهيو آهي، سر ڪاموڏ اسان کي ياد ڏياري ٿو ته اصل ڪاميابي اندر جي سڪون ۾ آهي۔ اهو سڪون جيڪو دولت، طاقت يا شهرت سان نٿو ملي، پر صرف سچائي، محبت ۽ روحانيت سان حاصل ٿئي ٿو۔
هي سر هڪ اهڙو سڏ آهي، جيڪو هر دل کي مخاطب ڪري ٿو:
پنهنجي اندر ڏسو، پنهنجي سچ کي سڃاڻو، ۽ پنهنجي رب سان پنهنجو ناتو مضبوط ڪريو.
آخر ۾ چئي سگهجي ٿو ته سر ڪاموڏ صرف هڪ ادبي شاهڪار ناهي، پر هڪ روحاني رهنمائي آهي، اهڙو ڏيئو، جيڪو اونداهين ۾ بہ راهه ڏيکاري ٿو۔ اهو اسان کي سيکاري ٿو تہ زندگيءَ جو اصل مقصد ٻاهر ڪجهہ حاصل ڪرڻ نہ، پر اندر ڪجهہ ڳولڻ سان حاصل ٿيندو آهي۔
جڏهن انسان پنهنجي اندر جي سچ کي ڳولي لهي ٿو، تڏهن ئي هن جي زندگيءَ جا سڀ راز کلن ٿا، ۽ اهو ئي سر ڪاموڏ جو سڀ کان وڏو روحاني راز آهي۔
سر ڪاموڏ ۾ ڀٽائي سرڪار فرمائي ٿو ته:
تون سمون مان گندري، مون ۾ عيبن جوءِ
پسي راڻين روء، متان ماڱر مٽيين۔
تون سمون آئون گندري، مون ۾ عيب اپار،
پسي ليء لغار، متان ماڱر مٽيين۔
تون سمون آئون گندري، مون ۾ عيبن لک،
هن منهنجي حال جي، توکي سڀ پرک،
ڪارڻ رب الک، متان ماڱر مٽيين۔
گند جنين جي گوڏ ۾، پاٻوڙا پوشاڪ،
انين جي اوطاق، راجا ريجهي آئيو۔
مهاڻيء جي من ۾، نه گيرب نه گاء،
نيڻن سين ناز ڪري، ريجهايائين راءٌ،
سمون سڀن ملاءٌ، هيريائين حِرفت سين۔
_____________________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو لاڙڪاڻي ضلعي جي شھر ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو
