وقت جي تقاضا آهي ته باهه تي تيل وجهڻ بدران ان کي وسائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي. ڇاڪاڻ ته پاڪستان جي مضبوطي صوبن جي نالن مٽائڻ ۽ انھن کي ڀاڱا ڪري انگ وڌائڻ ۾ نه، پر انهن جي حقن، اختيارن، اعتماد ۽ احترام ۾ لڪل آهي. وفاق کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته هر صوبو پاڻ کي محفوظ سمجهي. سنڌ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ وقت به هڪ تاريخي ۽ جاگرافيائي وحدت طور موجود هئي. سنڌي ٻولي، ثقافت، ادبي روايت، تاريخي يادگيريون ۽ اجتماعي شعور هن وحدت جا اهم بنياد آهن.
نسيم بخاري
جنگ اخبار گذريل ٻن ڏينھن کان لاڳيتو پھرين صفحي تي پاڪستان کي ٻارهن صوبن ۾ ورهائڻ ، 2029ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين انتظامي جوڙجڪ، 28هين آئيني ترميم ۽ ان کان اڳ ملڪ گير ريفرنڊم ڪرائڻ بابت خبرون هلائي ملڪ جي سياسي، آئيني ۽ قومي ماحول ۾ نوان ڦڏا پيدا ڪري ڇڏيا آهن جنھن سان وفاقي وحدت، صوبن جي آئيني حيثيت، تاريخي سڃاڻپ، وسيلن جي ورڇ ۽ عوامي اعتماد جا اهم مسئلا به ڳنڍيل آهن.
خاص طور اردو ميڊيا ۾ هن موضوع کي مسلسل نمايان جاءِ ملڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي، سماجي، ادبي ۽ دانشور حلقن ۾ خدشا وڌي ويا آهن. روزاني جنگ ۾ 8 نومبر 2026ع واري خبر ۾ ڄاڻايو ويو ته 28هين آئيني ترميم کان اڳ ملڪ گير ريفرنڊم ڪرائڻ تي غور ٿي رهيو آهي. رپورٽ موجب پنجاب کي چئن، خيبرپختونخوا کي ٽن، بلوچستان کي ٽن ۽ سنڌ کي ٻن صوبن ۾ ورهائڻ سان ملڪ ۾ صوبن جو مجموعي انگ ٻارهن ٿي ويندو. خبر ۾ اهو به چيو ويو ته 2027ع جي پهرين ڇهه ماهيءَ دوران آئيني ترميم بابت اڳڀرائي ۽ پهرين ٽه ماهيءَ ۾ ابتدائي قدم کنيا وڃڻ جو امڪان آهي.
صحافت جو ڪم رڳو ڪنهن تجويز کي وڏين سرخين ۾ پيش ڪرڻ نه، پر ان جي حقيقت، حمايت، مخالفت ۽ ممڪن نتيجن جا سڀ پاسا عوام آڏو رکڻ آهي. ڪنهن اڻپڪي تجويز کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪرڻ، ڄڻ ته اهو فيصلو ٿيڻ وارو هجي، عوام ۾ غير ضروري خدشا ۽ سياسي بيچيني پيدا ڪري ٿو.
هن بحث جي تازي صورتحال ۾ 9 نومبر 2026ع تي دفاع واري وفاقي وزير خواجا آصف جو بيان پڻ اهم آهي. هن چيو ته جيڪڏهن ٻارهن صوبن جي تجويز موجود آهي ته ان تي غور ٿي سگهي ٿو، پر نوان صوبا لساني، نسلي يا سياسي بنيادن بدران انتظامي ضرورتن جي بنياد تي ٺاهڻ گهرجن. سندس خيال ۾ وڌندڙ آبادي ۽ حڪومتي خدمتن جي فراهميءَ کي نظر ۾ رکندي اختيار ۽ وسيلا صوبائي گاديءَ وارن شهرن تائين محدود رکڻ بدران هيٺين انتظامي ادارن تائين منتقل ڪرڻ گهرجن.
ان کان اڳ 30 آڪٽوبر 2026ع تي وفاقي وزير احسن اقبال واضح ڪيو هو ته حڪومت نوان صوبا ٺاهڻ لاءِ 28هين آئيني ترميم جو مسودو تيار نه ڪري رهي آهي. هن بهتر انتظام لاءِ مقامي حڪومتن کي مضبوط ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو هو.
ٻئي طرف 9 نومبر تي شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ جي ايندڙ اجلاس جي ايجنڊا لاءِ وصول ٿيل تجويزن ۽ بلن ۾ نئين آئيني ترميم، ريفرنڊم يا چونڊ سڌارن بابت اهڙو ڪو بل شامل نه هو. پيپلز پارٽيءَ جي اڳواڻ قمر زمان ڪائره پڻ هن بحث کي في الحال ڪجهه ماڻهن جي وچ ۾ هلندڙ ڳالهه ٻولهه قرار ڏيندي چيو ته اڃا تائين ڪا شئي ڪاغذن تي موجود ناهي ۽ جڏهن حڪومت ڪو باقاعده مسودو آڻيندي ته ان تي تفصيلي راءِ ڏئي سگهبي. انهن بيانن مان واضح ٿئي ٿو ته 10 نومبر 2026ع تائين ٻارهن صوبن بابت ضد جاري آهي ۽ ڪجهه وفاقي وزير ان جي حمايت به ڪري رهيا آهن.
پاڪستان ۾ نون صوبن جي قيام جو بحث نئين ڳالهه ناهي. پنجاب اسيمبلي 9 مئي 2012ع تي ٻه اهم قراردادون منظور ڪيون هيون. هڪ ۾ بهاولپور جي صوبائي حيثيت بحال ڪرڻ ۽ ٻيءَ ۾ ڏکڻ پنجاب جو نئون صوبو ٺاهڻ جو مطالبو ڪيو ويو هو. اهي قراردادون اتفاق راءِ سان منظور ٿيون هيون.
اهڙيءَ طرح خيبرپختونخوا اسيمبليءَ ۾ هزارا صوبي جي قيام جي حمايت ۾ 25 مارچ 2014ع تي قرارداد منظور ٿيڻ جو حوالو پڻ بحث ھيٺ ايندو رهيو آهي.
جيڪڏهن انهن علائقن جا چونڊيل نمائندا پنهنجي انتظامي ضرورتن ۽ عوامي خواهشن کي نظر ۾ رکندي نون صوبن لاءِ قراردادون منظور ڪن ٿا ته پوءِ انهن تي سنجيدگيءَ سان عمل ٿيڻ گھرجي.
سنڌ جو معاملو مختلف تاريخي ۽ سياسي حساسيت رکي ٿو. سنڌ اسيمبلي مختلف وقتن تي صوبي جي ورهاست ۽ ان جي جاگرافيائي حدن ۾ تبديليءَ جي مخالفت ڪندي رهي آهي. ان حوالي سان مختلف سالن ۾ منظور ٿيل ڇهن ٺهرائن جو حوالو پڻ موجود آهي.
هتي بنيادي تضاد اهو آهي ته جن صوبن جون اسيمبليون نون صوبن جي حمايت ۾ قراردادون منظور ڪري چڪيون آهن، انهن جي مطالبن تي اڳڀرائيءَ بدران جنهن صوبي جي چونڊيل اسيمبلي پنهنجي وحدت بابت مسلسل اعتراض ظاهر ڪري رهي آهي، ان کي ورهائڻ جي ضد تي وڌيڪ زور ڏنو پيو وڃي. وفاقي نظام ۾ هڪ صوبي جي قرارداد کي جمهوري مطالبو ۽ ٻئي صوبي جي قرارداد کي رڳو جذباتي مخالفت سمجهڻ سان ٻٽي معيار جو تاثر پيدا ٿيندو. سنڌ اسيمبليءَ جو 3 سيپٽمبر 2026ع وارو ٺهراءُ، جيڪو نثار کهڙي پيش ڪيو هو. اسيمبليءَ ۾ موجود ميمبرن ان کي متفقه طور منظور ڪيو، جڏهن ته مخالف ڌر جي ڪجهه ميمبرن واڪ آئوٽ ڪيو.
ٺهراءَ ۾ سنڌ کي ورهائڻ، ان جون موجوده جاگرافيائي حدون تبديل ڪرڻ، سنڌ جي ڪنهن ضلعي، ڊويزن يا علائقي کي ڌار ڪرڻ يا ڪنهن حصي کي وفاقي انتظام هيٺ آڻڻ واري ڪنهن به تجويز کي رد ڪيو ويو. ان ۾ سنڌ جي تاريخي، آئيني ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ جي تحفظ تي زور ڏيندي واضح ڪيو ويو ته سنڌ هڪ آهي ۽ هڪ رهندي.
هن ٺهراءَ جي اهميت ان ڪري به آهي جو اهو رڳو ڪنهن سياسي جماعت جو بيان نه، پر سنڌ جي چونڊيل اسيمبليءَ جو باضابطه موقف آهي، جنهن کي صدر، وزيراعظم، سينيٽ جي چيئرمين ۽ قومي اسيمبليءَ جي اسپيڪر سميت لاڳاپيل ادارن ڏانهن موڪلڻ جي هدايت ڪئي وئي. ان ڪري سنڌ جي مخالفت کي رڳو جذباتي نعرو سمجهي نظرانداز ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. ڪنهن به وفاقي انتظامي تبديليءَ ۾ لاڳاپيل صوبائي اسيمبليءَ جي آئيني حيثيت ۽ عوامي نمائندگيءَ جو احترام بنيادي شرط آهي.
پاڪستان جي آئين جو آرٽيڪل 239 هن معاملي ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو. ان جي شق 4 موجب جيڪڏهن ڪنهن آئيني ترميم جو نتيجو ڪنهن صوبي جون حدون تبديل ڪرڻ هجي ته اها ترميم صدر جي منظوريءَ لاءِ ان وقت تائين پيش نٿي ڪري سگهجي، جيستائين لاڳاپيل صوبائي اسيمبليءَ جي ڪل ميمبرن جي گهٽ ۾ گهٽ ٻہ ڀاڱي ٽي اڪثريت ان کي منظور نه ڪري. ان کان اڳ آئيني ترميم لاءِ قومي اسيمبلي ۽ سينيٽ ۾ به آئين موجب ٻہ ڀاڱي ٽي اڪثريت جو شرط پورو ڪرڻو پوندو.
تنهنڪري ملڪ گير ريفرنڊم ڪرائڻ سان پاڻمرادو ڪنهن صوبي جون حدون تبديل نٿيون ٿي سگهن. ريفرنڊم عوامي راءِ معلوم ڪرڻ جو هڪ طريقو ٿي سگهي ٿو، پر اهو آئين ۾ ڏنل پارلياماني ۽ صوبائي منظوريءَ جي گهرجن جو متبادل ناهي.
جيڪڏهن ملڪ گير ريفرنڊم ۾ اڪثريت ڪنهن تجويز جي حمايت ڪري ٿي، پر ڪنهن صوبي جي اسيمبلي ان جي مخالفت ڪري ٿي ته ان آئيني اختلاف کي ڪهڙي طريقي سان حل ڪيو ويندو؟
سنڌ جي حوالي سان اهو سوال وڌيڪ حساس آهي، ڇاڪاڻ ته آرٽيڪل 239(4) صوبائي اسيمبليءَ کي پنهنجي حدن ۾ تبديليءَ بابت واضح آئيني تحفظ ڏئي ٿو
سنڌ جي تاريخ هزارين سالن تي پکڙيل آهي. موهن جي دڙي کان وٺي سنڌو تهذيب، صوفي روايتن، شاهه لطيف، سچل سرمست، سامي ۽ جديد سنڌي ادبي تحريڪ تائين هن ڌرتيءَ جي پنهنجي الڳ تاريخي، ثقافتي ۽ فڪري سڃاڻپ رهي آهي.
سنڌ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ وقت به هڪ تاريخي ۽ جاگرافيائي وحدت طور موجود هئي. سنڌي ٻولي، ثقافت، ادبي روايت، تاريخي يادگيريون ۽ اجتماعي شعور هن وحدت جا اهم بنياد آهن.
ان جو مطلب هرگز اهو ناهي ته سنڌ ۾ رهندڙ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ يا مختلف قوميتن سان تعلق رکندڙ شهري سنڌ جي اجتماعي سڃاڻپ کان الڳ آهن. سنڌي، اردو، پنجابي، پشتو، بلوچي، سرائڪي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ سڀ هن ڌرتيءَ جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ جو حصو آهن.
ڪراچيءَ جي اردو ڳالهائيندڙ ڪيترن ئي شهرين ۽ اهلِ فڪر پاران سنڌ سان محبت، وابستگي ۽ گڏيل صوبائي سڃاڻپ جو اظهار هڪ مثبت سماجي رويو آهي. سنڌ جي وحدت جو تحفظ ڪنهن هڪ ٻولي ڳالهائيندڙ يا سياسي جماعت جي ذميواري ناهي، پر انهن سڀني شهرين جو گڏيل معاملو آهي، جيڪي سنڌ کي پنهنجو گهر سمجهن ٿا.
اسان وٽ مشهور چوڻي آهي ته ٻلي جي خواب ۾ ڇيڇڙا. جڏهن ڪنهن خواهش کي حقيقت کان اڳ ئي يقيني منزل سمجهي ان جي تشهير شروع ڪئي وڃي ته اها چوڻي ياد اچي ٿي. شيخ چليءَ جي خوابن وانگر رڳو انتظامي نقشا ٺاهڻ سان نه عوام جا مسئلا حل ٿيندا آهن، نه انتظامي نظام بهتر ٿيندو آهي ۽ نه ئي وفاق مضبوط ٿيندو آهي.
هن سڄي بحث ۾ اردو صحافت جي ڪردار تي به ڳالهائڻ ضروري آهي. ماضيءَ ۾ روزاني جنگ جي ڪجهه سرخين ۽ مواد تي سنڌ جي مختلف حلقن اعتراض ظاهر ڪيا آهن. سال 1972 ۾ سنڌ اسيمبليءَ مان سنڌي ٻوليءَ وارو بل پاس ٿيڻ تي ”اردو ڪا جنازا هي ذرا ڌوم سي نڪلي“ جھڙي سُرخيءَ ذريعي خوني فساد ڪرائڻ وارو سندس ڪردار ڪنھن کان ڪونہ وسريو آھي. اڄ بہ ھن اخبار جي ڪردار کي اهڙن حوالن کي تاريخي پس منظر ۽ ان دور جي حالتن سان گڏ سمجهڻ گهرجي.
وسيلن جي ورڇ ۽ انتظامي سڌارن جو متبادل رستو
جيڪڏهن وفاقي حڪومت ۽ پاليسي ساز حلقن جو مقصد عوام کي بهتر انتظامي سهولتون ڏيڻ آهي ته ان لاءِ صوبن کي ورهائڻ کانسواءِ به ڪيترائي رستا موجود آهن.
مقامي حڪومتن کي حقيقي مالي ۽ انتظامي اختيار ڏيڻ، ضلعي ادارن کي مضبوط ڪرڻ، ترقياتي بجيٽن جي منصفاڻي ورڇ، تعليم ۽ صحت جي شعبن ۾ جوابدهي، پاڻيءَ جي منصوبن جي نگراني ۽ مقامي سطح تي روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ اهڙا قدم آهن، جن سان عوام کي عملي فائدو پهچي سگهي ٿو.
سنڌ اندر به ڪيترائي علائقا سالن کان ترقياتي محرومين جو شڪار آهن. انهن جي مسئلن جو حل صوبائي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ، مقامي ادارن کي بااختيار بڻائڻ ۽ چونڊيل نمائندن کي جوابده بنائڻ ۾ آهي.
پاڪستان ۾ 18هين آئيني ترميم کان پوءِ صوبائي خودمختياريءَ جو هڪ اهم آئيني باب کليو. جيڪڏهن هاڻي انتظامي اصلاحات جي نالي تي صوبن جي موجوده اختيارن، وسيلن ۽ حدن بابت بحث ڪرڻو آهي ته ان لاءِ وفاقي ۽ صوبائي حقن جي مڪمل وضاحت ضروري آهي.
اين ايف سي ايوارڊ، پاڻيءَ جي ورڇ، قدرتي وسيلن، معدنيات، گئس، بجلي ۽ ٻين مالي معاملن تي صوبن جا اعتراض اڃا به موجود آهن. انهن بنيادي مسئلن کي حل ڪرڻ کانسواءِ رڳو نوان صوبا ٺاهڻ سان انصاف ۽ ترقيءَ جا مسئلا پاڻمرادو ختم نه ٿيندا.
وفاق کي مضبوط ڪرڻ لاءِ اعتماد ضروري آهي
پاڪستان هن وقت سياسي ڇڪتاڻ، معاشي مشڪلاتن، امن امان جي مسئلن ۽ علائقائي سلامتيءَ جي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. افغانستان سان لاڳاپا، ڀارت سان ڇڪتاڻ، ايران ۽ خطي جي بدلجندڙ صورتحال، ملڪ اندر دهشتگردي ۽ مختلف علائقن ۾ بدامني اڳ ئي رياستي ادارن لاءِ وڏا مسئلا آهن.
اهڙي ماحول ۾ صوبن جي وحدت ۽ قومي سڃاڻپ بابت ڪنهن به حساس بحث کي اشتعال انگيز انداز ۾ اڳتي وڌائڻ بدران سنجيده، آئيني ۽ ذميوارانه طريقي سان اڳتي وڌائڻ گهرجي.
ساڳئي وقت سنڌ جي سياسي قيادت تي به ذميواري آهي ته اها صوبي جي شهرن ۽ ٻهراڙين جي ترقي، مقامي حڪومتن جي خودمختياري، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۽ سڀني ٻولين جي ڳالهائيندڙ شهرين جي برابريءَ لاءِ واضح پاليسي پيش ڪري. سنڌ جي وحدت جو دفاع ڪرڻ سان گڏ سنڌ اندر رهندڙ هر شهريءَ جي بنيادي حقن جو تحفظ به ضروري آهي. هڪ مضبوط ۽ متحد سنڌ تڏهن ئي ممڪن آهي، جڏهن ان جي سڀني شهرين کي عزت، انصاف، روزگار، تعليم، صحت ۽ سياسي نمائندگيءَ جا برابر موقعا ملن.
قومي وحدت نعرن سان نه، انصاف ۽ اعتماد سان قائم ٿيندي
پاڪستان کي هن وقت نون تڪرارن جي نه، پر موجوده مسئلن جي حل جي ضرورت آهي. ڪنهن به صوبي جي وحدت، خودمختياري ۽ عوامي راءِ کي نظرانداز ڪري ڪو فيصلو ڪرڻ وفاق ۾ نوان اختلاف پيدا ڪري سگهي ٿو.
وقت جي تقاضا آهي ته باهه تي تيل وجهڻ بدران ان کي وسائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي. ڇاڪاڻ ته پاڪستان جي مضبوطي صوبن جي نالن مٽائڻ ۽ انھن کي ڀاڱا ڪري انگ وڌائڻ ۾ نه، پر انهن جي حقن، اختيارن، اعتماد ۽ احترام ۾ لڪل آهي. وفاق کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته هر صوبو پاڻ کي محفوظ سمجهي، هر قوميت پنهنجي سڃاڻپ سان باعزت زندگي گذاري ۽ هر شهريءَ کي اهو يقين هجي ته هن ملڪ ۾ سندس آواز، حق ۽ تاريخ جي به برابر اهميت آهي.
_________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي ”وک“ شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي
