سنڌ جي ننڍڙي شھر سن ۾ جنم وٺندڙ تاريخدان گنگارام سمراٽ 20 آگسٽ 2004 تي هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. سندس وصيت مطابق، وفات کانپوءِ سندس اکيون عطيو ڪيون ويون، جنهن سان سندس آخري عمل به ٻين کي بينائيءَ جي نعمت بخشڻ واري خدمت بنجي ويو. هن شروعات ۾ سنڌ ۾ ئي رهڻ جي چونڊ ڪئي. کيس اُميد هئي ته حالتون ٻيهر پرامن ٿي وينديون ۽ هو پنهنجي جنم ڀُوميءَ تي رهي سگهندو. ان ڪري هو 1952ع تائين سنڌ ۾ ئي مقيم رهيو. پر جڏهن هن وڌندڙ مشڪلاتن ۽ تڪليفن کي ڏٺو، تڏهن نيٺ هجرت جو فيصلو ڪيو.
ليکڪ ۽ سهيڙيندڙ: جينتي ارجنداس ٺاڪر ‘مٺي‘
اڄ 20 آگسٽ، سنڌي ورثي جي ناميارن عالمن، تاريخدانن، صحافين ۽ ليکڪن مان هڪ، تاريخدان گنگارام سمراٽ جي ورسيءَ جو ڏينهن آهي. سندس سڄي زندگي تاريخ جي مطالعي، علم جي تحفظ، صحافت ۽ سنڌي ٻوليءَ توڙي ادب جي واڌاري لاءِ وقف رهي.
گنگارام 1918ع ۾ سنڌ ۾ سنڌو نديءَ جي ڪناري ڳوٺ سن ۾ جنم ورتو. سندس ڳوٺ ۾ تعليمي ماحول بهتر هو، ۽ پنهنجي تعليم مڪمل ڪرڻ کانپوءِ هن انهيءَ اسڪول ۾ انگريزي پڙهائڻ شروع ڪئي. ان ئي دؤر ۾ هُو آريا سماج سان رابطي ۾ آيو، جنهن سندس فڪري ۽ ذهني تربيت تي گهرو اثر وڌو.
هن آريا عالمن جون ڪيتريون ئي تصنيفون انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيون، جنهن سان هُو ادب ۽ علم جي دنيا ۾ داخل ٿيو. اڳتي هلي هن اسڪول ۾ پڙھائڻ ڇڏي سنڌي اخبار ‘سنسار سماچار’ ۾ شموليت اختيار ڪئي، جتي هن ڪيترن ئي سالن تائين خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ ان جي اشاعت توڙي انتظاميا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
سندس ڪتاب ‘آريا ورت’ جي شايع ٿيڻ کانپوءِ سندس علمي شهرت ۾ وڏو واڌارو ٿيو. ان ڪتاب ۾ هن دعوا ڪئي ته آريا اصل ۾ هندوستان جا ئي مقامي رهاڪو هئا. هن تصنيف کيس وڏي مڃتا ڏني، ۽ ماڻهو کيس گنگارام ‘سمراٽ’ جي نالي سان سڏڻ لڳا. انهيءَ ڪتاب ۾ اسلام بابت ڪجهه تڪراري بحث پڻ شامل هئا، جنهن ڪري مسلمان برادريءَ جي ڪجهه طبقن پاران مخالفت ٿي. بعد ۾ حڪومت ان ڪتاب تي پابندي مڙهي ڇڏي، جيتوڻيڪ ان وقت تائين ٻڌايو وڃي ٿو ته ان جون سموريون ڪاپيون وڪرو ٿي چڪيون هيون.
تاريخ، گنگارام جي تحقيق جو بنيادي موضوع رهي. هُو ڪتابن ۽ تاريخي مواد جو جنوني شائق ۽ جمع ڪندڙ هو. سندس ذاتي لائبريريءَ ۾ انگريزي، هندي، گجراتي، عربي ۽ فارسيءَ ۾ لڳ ڀڳ4,000 ڪتاب موجود هئا. هن هندوستان، پاڪستان ۽ آمريڪا سان تعلق رکندڙ سرڪاري گزيٽيئر ۽ ٻيا تاريخي ريڪارڊ پڻ محفوظ ڪيا.
هو دليلن ۽ تحقيقي ثبوتن تي سختيءَ سان زور ڏيڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو. هُو مستند مواد کان سواءِ تاريخ لکڻ تي يقين نه رکندو هو. ڪو به موقف پيش ڪرڻ کان اڳ هُو هندستاني ۽ پرڏيهي ٻنهي ذريعن جو مطالعو ڪندو هو ۽ پڙهندڙن کي تفصيلي تاريخي ثبوت فراهم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.
سندس اهم تصنيفون سڪندر جي شڪست، سنڌو-سووير، ڀيانڪر دوکو، شوڌ گيتا ۽ موهن جو دڙو جهڙن موضوعن تي ٻڌل آهن. سندس ڪيترن ئي ڪتابن جو مختلف ٻولين ۾ ترجمو ٿيو، جنهن سان سندس علمي ڪم سنڌي ٻوليءَ جي دائري کان ٻاهر ۽ بين الاقوامي سطح تائين پهتو.
سندس خط و ڪتابت مان پڻ سندس علمي ۽ اصلاحي سوچ جي عڪاسي ٿيندي هئي. سندس خطن جي مٿئين حصي تي نماءُ سان “Go Back to the Vedas” (شاسترن/ويدن ڏانهن موٽو) لکيل هوندو هو، جيڪو ويدڪ فڪر سان سندس گهري لڳاءُ کي ظاهر ڪري ٿو.
برصغير جي ونڊ سندس زندگيءَ ۾ هڪ نئون ۽ ڏکيو موڙ آندو. سنڌ مان هندن جي هجرت دوران، گنگارام سمراٽ پنهنجي وطن مان ويندڙ ماڻهن جي مدد لاءِ جفاڪشي ڪئي. هن ڪراچي پورٽ تي به نوڪري حاصل ڪئي ته جئن هو اتي پهچندڙ سنڌي پناهگيرن جي سهائتا ڪري سگهي.
هن شروعات ۾ سنڌ ۾ ئي رهڻ جي چونڊ ڪئي. کيس اُميد هئي ته حالتون ٻيهر پرامن ٿي وينديون ۽ هو پنهنجي جنم ڀُوميءَ تي رهي سگهندو. ان ڪري هو 1952ع تائين سنڌ ۾ ئي مقيم رهيو. پر جڏهن هن وڌندڙ مشڪلاتن ۽ تڪليفن کي ڏٺو، تڏهن نيٺ هجرت جو فيصلو ڪيو.
هندستان ڏانهن هجرت ڪندي، هن پنهنجو ٻه-ماڙ گھر ته ڇڏي ڏنو، پر پنهنجي سڀ کان قيمتي ملڪيت پنهنجي ڪتابن جو ذخيرو نه وساريو. هو پنهنجو اهو علمي خزانو پاڻ سان گڏ کڻي ويو ۽ ڪرناوتي (احمدآباد)، گجرات ۾ پنهنجي زندگيءَ جو نئون باب شروع ڪيو.
هندستان منتقل ٿيڻ کانپوءِ به گنگارام سمراٽ پنهنجو تحقيقي ۽ تحريري ڪم ساڳئي جذبي ۽ لگن سان جاري رکيو. 1969ع ۾ هن پنهنجي پرنٽنگ پريس قائم ڪئي، ۽ 1970ع ۾ هن سنڌي هفتيوار اخبار ‘سنڌو متر’ جي اشاعت شروع ڪئي. هن سمال نيوپيپرز ايسوسيئيشن جي جوائنٽ سيڪريٽريءَ طور به خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ صحافت جي ترقيءَ ۾ پنهنجو حصو وڌو.
تاريخ، صحافت ۽ سنڌي ادب ۾ سندس خدمات کي هندوستان جي مختلف حصن ۾ وسندڙ سنڌي برادرين پاران مڃتا ڏني وئي. کيس مختلف تنظيمن پاران اعزازن سان ۽ هندستان جي صدر گياني زيل سنگهه پاران پڻ مڃتا سان ساراهيو ويو. نيشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لينگويج (NCPSL) سندس خدمتن جي اعتراف ۾ کيس 50,000 رپيا ۽ شيلڊ پيش ڪئي.
حيرت انگيز طور تي، هجرت سنڌ يا پاڪستان ۾ رهندڙ سنڌي عالمن سان سندس علمي تعلق کي ختم نه ڪري سگهي. هو اتي جي سنڌي دانشورن سان مسلسل خط و ڪتابت ۾ رهيو، ۽ سندس مضمون پاڪستاني اخبارن ۾ باقاعدگيءَ سان شايع ٿيندا هئا.
سندس آخري ڪتاب ‘متان اسان کي وساريو’ پاڪستان ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ پاران شايع ڪيو ويو. کيس سنڌ يونيورسٽيءَ پاران ليڪچر ڏيڻ لاءِ به دعوت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ هن اهي علمي ۽ فڪري تعلقات برقرار رکيا، پر هندستان هجرت ڪرڻ کانپوءِ هو پاڪستان واپس نه آيو.
گنگارام سمراٽ جي زندگي سنڌي سماج جي فڪري ۽ علمي تاريخ جو هڪ اهم باب آهي. هن نوآبادياتي دؤر، آزاديءَ جي تحريڪ، ورهاڱي ۽ ان کانپوءِ جي ڏکين سالن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو. انهن سمورين تبديلين جي باوجود، هُو ڪتابن، تاريخي تحقيق، صحافت ۽ سنڌي سڃاڻپ لاءِ مسلسل جدوجهد ڪندو رهيو.
سندس سڀ کان وڏو ورثو صرف ڪتابن جي تحرير يا ذخيري تائين محدود ناهي، پر سندس ان يقين ۾ آهي ته تاريخ جو مطالعو ثبوتن، ماخذن ۽ تنقيدي تحقيقات ذريعي ٿيڻ گهرجي.
20 آگسٽ 2004ع تي تاريخدان گنگارام سمراٽ هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو. سندس وصيت مطابق، وفات کانپوءِ سندس اکيون عطيو ڪيون ويون، جنهن سان سندس آخري عمل به ٻين کي بينائيءَ جي نعمت بخشڻ واري خدمت بنجي ويو.
گنگارام سمراٽ ان نسل سان تعلق رکندو هو جنهن دردناڪ ورهاڱي ۽ پنهنجي ماڻهن جي جلاوطنيءَ کي ڏٺو ۽ سٺو. ان جي باوجود هو جتي به ويو، سنڌ جو علمي ۽ فڪري ورثو پاڻ سان گڏ کڻي ويو. پنهنجن ڪتابن، اخبارن، تحقيقات ۽ عالمي صلاحتن ذريعي هن سنڌ جي تاريخ ۽ ادبي روح کي زنده رکيو.
سندس زندگي اسان کي ياد ڏياري ٿي ته وطن ظاهري طور ڇڏي سگهجي ٿو، پر ان جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ يادون انهن ماڻهن جي ڪوششن ذريعي زنده رهن ٿيون جيڪي انهن کي محفوظ ڪن ٿا.
سندس ورسيءَ جي موقعي تي، اسان گنگارام سمراٽ کي هڪ تاريخدان، محقق، صحافي، ڪتابن جي عاشق ۽ سنڌي ٻوليءَ توڙي ادب جي بي لوث خادم طور احترام سان ياد ڪريون ٿا.
دعا آهي ته سنڌي تاريخ ۽ علم ۾ سندس خدمت ايندڙ نسلن لاءِ مشعل راهه بنجي رهي.
_______________
حوالا: انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي، ديپڪ رامچنداڻي، برکا خوشحالاڻي، پدما موٽواڻي ۽ رَوي ٽيڪچنداڻي
