ڪتاب ”لاھور، ھڪ جذباتي سفر“: ڳالھيون ھيرامنڊي، لغڙ اُڏائڻ ۽ ڇتين تي عشق جون
ليکڪ پران نيوائل جو جنم لاھور ۾ ٿيو ۽ جوانيءَ جا ڏينھن بہ اُتي گذريس جڏھن ورھاڱو ٿيو. ھِن ڪتاب ۾ ليکڪ پنھنجون ساروڻيون ۽ مشاھدا بيان ڪيا آھن. سندس اندازِ بيان بيحد غير جانبدار ۽ محبت سان ڀريل آهي. هو ڪٿي به ڪو اخلاقي ليڪچر نٿو ڏئي، پر ان دور جي سماجي حقيقت کي جيئن جو تيئن پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ۾ ورھاڱي کان اڳ واري لاهور جي رنگين ۽ ثقافتي ماضيءَ جي جهلڪ ملي ٿي .
نصير اعجاز
لاھور، ھڪ جذباتي سفر Lahore – A Sentimental Journey ڪتاب جو ليکڪ پران نيوائل (Pran Nevile) ڪتاب جي مُھاڳ ۾ لکي ٿو تہ لاهور بابت هن ڪتاب جو خيال کيس نومبر 1968ع ۾ جنيوا جي هوٽل آسٽوريا جي هڪ اڪيلي ڊائننگ روم ۾ سندس ذهن ۾ آيو هو. ”آئون ناشتو ڪري رهيو هئس جڏهن مون ڪنهن کي پنجابيءَ ۾ مون کي سڏيندي ٻڌو: موٽين آليو، هندوستان دي او ڪي پاڪستان دي؟” (موتين وارا، هندوستان جا آهيو يا پاڪستان جا؟). مون ترت وراڻيو: “بادشاهو آئو ويهو، مين لاهور دا هان.” اھو شخص لاهور سان تعلق رکندڙ هڪ پاڪستاني نڪتو. ”ٿوري ئي دير ۾ اسان جو پاڻ ۾ ڏاڍو دوستاڻو تعلق بڻجي ويو.“
”انھيءَ ڪچھريءَ يادگيرين جو هڪ وڏو طوفان مچائي ڏنو، جنهن هن شاندار شهر جون يادون اسان جي ذهنن تي نقش ڪري ڇڏيون. مون انهن ئي يادن کي پني تي باقاعده لاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.“
مون پنهنجي زندگيءَ جي آتم ڪٿا بيان ڪرڻ بجاءِ، لاهور بابت پنهنجا ذاتي مشاهدا تحرير ڪيا آهن، جيڪي غير معمولي آهن. مون پنهنجي زندگيءَ جي انهن سمورن تجربن جو جائزو ورتو آهي جن مون تي سڄي عمر گهرو اثر ڇڏيو. مون انهن ورھين جون پنهنجون ساروڻيون ۽ مشاهدا لکيا آهن، جن ۾ مون پنهنجي جنم واري شهر لاهور جي بدلجندڙ حالتن کي به قلمبند ڪيو آهي. مون ان ماحول کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي جيڪو هن صديءَ جي پهرين اڌ ۾ موجود هو، اهو تمام پيارو ۽ تاريخي شهر، جنھن جون سوچون ۽ طرزِ زندگي، هاڻي غائب ٿي چڪا آهن.
پران لکي ٿو: هڪ شهر صرف ان جي بازارن ۽ عمارتن جو نالو ناهي، بلڪه اتان جو ماحول، خوشيون، غمي، ديوانگي، اداسي ۽ وندر، ۽ سڀ کان وڌيڪ اتي جا ماڻهو، جن مان انهيءَ شهر جو روح جُڙي ٿو. مون اتان جي سڀني ڳالھين ۽ روح کي ٻيهر محسوس ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. مون شهر جي سياسي ۽ اقتصادي واقعن تي تبصرو ڪرڻ کان پاسو ڪيو آهي، جيتوڻيڪ آئون لاهور جي ماضيءَ جي ان دور جو به ذڪر ڪري چڪو آهيان جنهن کي 1947ع ۾ پنجاب جي ورهاڱي ختم ڪري ڇڏيو.
پران نيوائل جو مشهور ڪتاب “لاھور: اَ سينٽيمينٽل جرني” (Lahore: A Sentimental Journey)، جيڪو پهريون ڀيرو 1993ع ۾ پينگوئن انڊيا پاران شايع ٿيو، ورهاڱي کان اڳ واري لاهور جي يادن، ثقافت ۽ رونقن جو هڪ بيحد خوبصورت، جذباتي ۽ اڻمٽ دستاويز آهي. نيوائل، جنهن کي 1947ع جي تاريخي ورهاڱي پنهنجي جنم ڀوميءَ کان ڌار ڪري ڇڏيو هو، ڏهاڪن کانپوءِ هن ڪتاب ذريعي پنهنجي ماضيءَ ڏانهن هڪ عقيدت ڀريو سفر ڪيو آهي.
هي ڪتاب ڪو خشڪ تاريخي دستاويز ناهي، پر 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي لاهور جو هڪ اھڙو جادوئي نقشو آهي، جتي هندو، مسلم ۽ سِک گڏجي رھندا ھئا ۽ هڪ گڏيل ۽ سيڪيولر گنگا-جمني تهذيب جو حصو هئا. انارڪلي بازار مان خريداري، مال روڊ (ٿڌي سڙڪ) تي ٽانگا سواري، بسنت جو جشن، ۽ گهرن جي ڇتين تان شروع ٿيندڙ رومانس، هن ڪتاب ۾ سڀ ڪجهه موجود آهي.
پر هن ڪتاب جا سڀ کان دلچسپ ۽ منفرد ٻہ باب اهڙا آهن، جيڪي لاهور جي تاريخي ۽ تڪراري ريڊ-لائيٽ ايريا (عياشي ۽ راڳ رنگ واري علائقي) ۽ اتي جي ڪردارن تي روشني وجهن ٿا. ڪجھ باب لاھور جي سئنيمائن ۽ ٻين موضوعن تي آھن، جن ۾ ڇتين تي لغڙ اُڏائڻ ۽ عشق ڪرڻ شامل آھن.
فضل – لاهور جو دلال (Fazal – The Ace Pimp of Lahore)
هي باب هڪ دلچسپ ۽ طنز ومزاح سان ڀريل خاڪو آهي، جيڪو لاهور جي ان دور جي انڊرورلڊ ۽ بازارِ حسن جي اندروني معاملن کي بيحد ويجهڙائيءَ کان ڏيکاري ٿو. ان سڄي ڪاروبار جو مرڪزي ڪردار فضل نالي هڪ دلال آهي.
فضل جو عجيب ھڪ ڪردار ھو. فضل پنهنجي ڪم ۾ هڪ استاد جو درجو رکندو هو ۽ سندس گراهڪ ڦاسائڻ جو طريقو بيحد ناٽڪي هو. هُو خاص ڪري گورنمينٽ ڪاليج جي معصوم ۽ شوقين نوجوان شاگردن کي راغب ڪرڻ لاءِ گهٽين ۾ گهمندي وڏي آواز سان پنهنجو نالو پڪاريندو هو، ته جيئن ماڻهن کي خبر پوي ته “ماهر” اچي ويو آهي.
پران نيوائل جي بہ انھيءَ دلال سان ملاقات ٿي ھئي. پران پنهنجي جوانيءَ جو هڪ قصو بيان ڪري ٿو، جڏهن هو پنهنجي دوستن سان گڏ پڙهندو هو. هڪ شام فضل کين ڏسي ورتو ۽ پنهنجي مخصوص انداز ۾ چيائين: “بائو جي! جيڪڏهن مون سان گڏ هلو ته اڄوڪي شام کي اوهان لاءِ سدائين يادگار بڻائي ڇڏيندس.”
سماجي تاريخدانن لاءِ هيءُ باب ان ڪري اهم آهي، جو نيوائل فضل پاران استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ بزار جي ڪوڊ ورڊز کي تفصيل سان لکيو آهي. فضل پنهنجي ڪم کي هڪ منظم ڪاروبار وانگر هلائيندو هو. هُو عورتن لاءِ “مال” يا “پيس” (Pieces) جهڙا لفظ استعمال ڪندو هو ۽ گراهڪ جي کيسي يا سادگيءَ کي ڏسي پنهنجي قيمت ۽ ڳالھائڻ جو انداز تبديل ڪندو هو.
ليکڪ ۽ سندس دوستن لاءِ فضل سان گڏ اهو سفر خوف ۽ جوش جو هڪ گڏيل تجربو هو. فضل کين انهي ممنوع گهٽين تائين وٺي ويو، جتي هنن رڳو ان ماحول جو نظارو ڪيو. نيوائل لکي ٿو ته هڪ معصوميت واري عمر هجڻ ڪري، هنن ڳالھ کي وڌڻ نه ڏنو ۽ رڳو تماشو ڏسي جلدي پنهنجي هاسٽل واپس هليا ويا.
هيرا منڊي ۽ ٽِبيءَ جا رنگ (The Splendours of Hira Mandi or Tibbi)
هن ٻئي باب ۾ ليکڪ ڪنهن هڪ شخص جي بجاءِ لاهور جي هن تاريخي تفريحي علائقي جو هڪ وسيع ثقافتي ۽ جاگرافيائي تجزيو پيش ڪري ٿو. نيوائل هتي هڪ اهم فرق واضح ڪري ٿو، جنهن کي اڪثر ٻاهران ايندڙ ماڻهو سمجهي ناهن سگهندا: هيرا منڊي ۽ ٽِبي جي وچ ۾ فرق.
هيرا منڊي: ثقافت ۽ فن جو مرڪز
پران نيوائل لکي ٿو ته ورهاڱي کان اڳ واري هيرا منڊي رڳو گناهه جو اڏو نه هئي، پر اها ڪلاسيڪل ميوزڪ، ناچ، شاعري ۽ تهذيب جو هڪ اعليٰ مرڪز هئي. هتي وڏيون اعليٰ خاندانن جون طوائفون پنهنجا “ڪوٺا” هلائينديون هيون. 1930ع ۽ 40ع واري ڏهاڪي ۾ هتي شهر جا وڏا امير، اديب، شاعر ۽ آرٽسٽ اچي ويهندا هئا. فضا ۾ شاعري، غزل ۽ ڪلاسيڪل راڳ گونجندا هئا.
ان دور ۾ هيءَ روايت هئي ته امير گهراڻا پنهنجن جوان پٽن کي انهن مهذب طوائفن جي ڪوٺن تي موڪليندا هئا، ته جيئن اهي گفتگو جو سليقو، اٿڻ ويھڻ جا آداب، ۽ اردو توڙي پنجابيءَ جو صحيح لَھجوسکي سگهن.
نيوائل شام جو هڪ سحر انگيز نقشو ڇڪي ٿو، جتي ڪوٺن جي درين مان جهلڪندڙ زيورن سان سينگاريل رقاصائون ۽ گهنگهروءَ جو آواز لنگهندڙن جي تخيل کي هڪ عجيب سڪون ۽ سحر ۾ مبتلا ڪري ڇڏيندا هئا.
ٽِبي (Tibbi): تلخ ڪاروباري حقيقت
هيرا منڊي جي برعڪس، ان جي ئي ڀرسان واقع “طبي” جون گهٽيون هڪ خالص تجارتي ريڊ-لائيٽ ايريا هيون. هي اهو حصو هو جتي ڪنهن به قسم جو آرٽ، شاعري يا ڪلاسيڪل موسيقي نه هوندي هئي. هتي رڳو جسم جو ڪاروبار ٿيندو هو، جنهن ۾ ڪنهن به اخلاقي يا ثقافتي اوٽ جي گهرج نه هوندي هئي. هيءَ اها جاءِ هئي جتي جنسي ضرورت کي بنا ڪنهن گهنگهروءَ جي آواز يا غزل جي وڪرو ڪيو ويندو هو.
گھرن جي ڇتين تي لغڙ اُڏائڻ ۽ عشق محبت
پران لکي ٿو تہ سياري جي مُند ۾ ڇوڪرا ڪاليج مان موٽندي ئي لغڙ اُڏائن لاءِ ڇتين تي ھليا ويندا ھئا. لغڙ اُڏائڻ وارو ماحول ڏاڍو دلفريب ۽ جوش جذبي وارو ھوندو. فضا ۾ وو ڪاٽا جا ھُوڪرا ھوندا ھئا. شام ٿيندي ئي ڇوڪرا ھيٺ ھليا ويندا ھئا، ۽ جڏھن سانجھيءَ کانپوءِ ھر پاسي خاموشي ڇائنجي ويندي ھئي، تڏھن نوجوان جوڙن جو عشق محبت جو وقت شروع ٿيندو ھو. جوان ۽ جوانڙيون مائٽن کان لِڪي ڇت تي وڃي پيار محبت جون ڳالھيون ڪندا ھئا. اونھاري ۾ ٽاڪ منجھند جي ڪري شام جو سرگرميون شروع ٿينديون ھيون جڏھن گھر جا مرد بہ حُقا کڻي وڃي ڇت تي ويھندا ھئا. ڪڏھن ڪڏھن پاڙي جي ڪنھن گھر جي ڇت تي موسيقيءَ جو پروگرام بہ ٿيندو ھو.
پران لکي ٿو تہ ھڪ ڀيري جُون جي مھيني جي پڇاڙيءَ ۾ سانجھيءَ مھل مان ڇت تان وھاڻو کڻڻ ويس تہ ڪجھ سُس پُس ٻُڌڻ ۾ آئي. لِڪي لِڪي ڏٺم تہ منھنجو پاڙيسري ھِيرا ھڪ ٻئي پاڙيسريءَ جي نوجوان زال رام پياريءَ سان پيار محبت جون ڳالھيون ڪري رھيو ھو. ھُوءَ ٿوري دير اڳ ئي ھيٺ ٻين عورتن سان ڪچھري ڪري رھي ھئي ۽ اُتان ڪنھن نموني کسڪي مٿي ھلي وئي ھئي.
ڪتاب جا ڪجھ ٻيا باب بہ ڌيان ڇڪائيندڙ آھن جن ۾ زندھ ناچ گانو، سيڪس جي دوائن وغيرہ بابت آھن.
پران نيوائل جو هيءُ اندازِ بيان بيحد غير جانبدار ۽ محبت سان ڀريل آهي. هو ڪٿي به ڪو اخلاقي ليڪچر نٿو ڏئي، پر ان دور جي سماجي حقيقت کي جيئن جو تيئن پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ذريعي اسان کي لاهور جي ان گڏيل، رنگين ۽ ثقافتي ماضيءَ جي جهلڪ ملي ٿي، جيڪا 1947ع جي ورهاڱي ۽ بعد ۾ آيل سياسي توڙي مذهبي تبديلين سبب سدائين لاءِ مِٽجي وئي. هي ڪتاب رڳو لاهور جي ياد ناهي، پر هڪ گم ٿيل تهذيب جو مرثيو پڻ آهي.
____________
نصير اعجاز صحافي آھي ۽ ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو.
