وڌيڪ صوبا نه، اختيارن جي هيٺين سطح تائين منتقلي ۽ سڀني لاءِ انصاف گهرجي

ٻين علائقن مان سنڌ ۾ اچي آباد ٿيندڙ ماڻهو به پاڪستان جا شهري آهن ۽ انهن کي برابر شهري حق ملڻ گهرجن. پر برابر شهريت جو مطلب سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ کي ختم ڪرڻ ناهي.

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا

پاڪستان کي وڌيڪ صوبن جي ضرورت ناهي. پاڪستان کي مضبوط جمهوريت، اختيارن جي هيٺين سطح تائين منتقلي، بااختيار مڪاني حڪومتن، برابر شهري حقن، قانون جي حڪمراني ۽ انصاف جي ضرورت آهي.

نئين صوبن جو مطالبو اڪثر انتظامي مسئلن، وڌندڙ آبادي يا محرومي جي حل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر صرف نقشي تي نئين لڪير ڪڍڻ سان عوام جا مسئلا حل نٿا ٿين. جيڪڏهن اقتدار ساڳين مرڪزن ۽ چند ماڻهن وٽ رهندو ته نئون صوبو به ساڳين مسئلن کي منهن ڏيندو. پاڪستان جو اصل مسئلو صوبن جو تعداد نه، پر اختيارن جو مرڪزيت ۾ هجڻ، ڪمزور مڪاني حڪومتون، خراب حڪمراني ۽ انصاف ۾ دير آهي. تنهنڪري پاڪستان کي ورهائڻ بدران اختيار عوام جي ويجهو آڻڻ گهرجن.

سنڌ پاڪستان جي تاريخ ۾ هڪ منفرد حيثيت رکي ٿي. 3 مارچ 1943 تي سنڌ اسيمبليءَ پاڪستان جي قيام جي قرارداد منظور ڪئي هئي. اها برصغير جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حمايت ڪئي. تنهنڪري سنڌ کي صرف هڪ انتظامي علائقو سمجهڻ درست ناهي. سنڌ جي پنهنجي تاريخ، تهذيب، ٻولي، ثقافت ۽ سياسي سڃاڻپ آهي.

سنڌ جي ماڻهن برصغير جي مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن کي پنهنجي ڌرتيءَ تي جاءِ ڏني. ورهاڱي کان پوءِ هندستان مان لڏي آيل لکين ماڻهن سنڌ، خاص طور ڪراچي، کي پنهنجو گهر بڻايو. پاڪستان جي ٻين صوبن مان به ماڻهو روزگار، ڪاروبار ۽ تعليم لاءِ سنڌ ۾ آيا. اها سنڌ جي مهمان نوازي ۽ پاڪستان جي گهڻ ثقافتي سماج جي نشاني آهي. پر ڪنهن کي خوش آمديد چوڻ جو مطلب اهو ناهي ته سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ، مقامي ماڻهن جا حق، زمين ۽ وسيلا نظرانداز ڪيا وڃن.

ڪراچي پاڪستان جو معاشي مرڪز ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، پر تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪراچي سنڌ جو حصو ۽ سنڌ جي دل آهي. ڪراچي جي مسئلن جو حل ڪراچي کي سنڌ کان جدا ڪرڻ ناهي. ڪراچي کي مضبوط ۽ بااختيار مڪاني حڪومت، بهتر ٽرانسپورٽ، پاڻي، صفائي، صحت، تعليم، منصوبابندي ۽ امن امان جي ضرورت آهي. جيڪڏهن حڪمراني خراب آهي ته حڪمراني بهتر ڪئي وڃي، سنڌ کي نه ورهايو وڃي.

جيڪڏهن ڏکڻ پنجاب، هزارا، بهاولپور، بلوچستان، خيبر پختونخوا يا ٻين علائقن جا ماڻهو محرومي محسوس ڪن ٿا ته انهن جا جائز مطالبا جمهوري ۽ آئيني طريقي سان حل ٿيڻ گهرجن.

وڏي آبادي جو حل لازمي طور نئون صوبو ناهي. دنيا ۾ ڪو اهڙو عالمي اصول ناهي ته آبادي وڌڻ کان پوءِ هر صوبي کي لازمي طور ورهايو وڃي. هندستان جي اتر پرديش جي آبادي 20 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، پر صرف وڏي آبادي جي ڪري ان کي لازمي طور ڪيترن صوبن ۾ ورهايو نه ويو آهي. آمريڪا، انڊونيشيا، برازيل ۽ جرمني جهڙا ملڪ مختلف سطح جي حڪومتن ذريعي وڏي آبادي ۽ مختلف ثقافتن کي منظم ڪن ٿا.

اصول صاف آهي: وڏي آبادي لاءِ بهتر انتظام ضروري آهي، لازمي طور نئون صوبو نه. پاڪستان ۾ ضلعن، ميونسپل ادارن ۽ مڪاني حڪومتن کي آئيني تحفظ، مالي وسيلا ۽ واضح انتظامي اختيار ڏيڻ گهرجن.

سنڌ جي محروميءَ جي احساس کي نظرانداز نه ڪيو وڃي

سنڌ جي ماڻهن کي زمين، پاڻي، روزگار، وسيلن، سياسي نمائندگي ۽ ترقياتي فنڊن جي ورڇ بابت ڪيترائي خدشا آهن. سنڌي اهو محسوس ڪن ٿا ته سنڌ جا وسيلا ۽ موقعا سنڌ جي ماڻهن کي مناسب طور تي نٿا ملن ۽ سنڌ بابت ڪيترائي اهم فيصلا سنڌ جي ماڻهن جي مڪمل شرڪت کانسواءِ ڪيا وڃن ٿا. اهي احساس نظرانداز ڪرڻ مسئلي جو حل ناهي. سنڌين لاءِ سنڌ جي وحدت صرف انتظامي مسئلو ناهي، پر تاريخ، ڌرتي، ٻولي، ثقافت ۽ عزت نفس جو مسئلو آهي.

نوان صوبا انصاف نٿا ڏئي سگهن

جيڪڏهن پاڪستان ۾ وڌيڪ صوبا ٺهندا ته ڇا ڪرپشن ختم ٿي ويندي؟

ڇا اسڪول پاڻمرادو بهتر ٿي ويندا؟ ڇا اسپتالن جون حالتون تبديل ٿي وينديون؟

ڇا عدالتون تيز ٿي وينديون؟ ڇا بيروزگاري ختم ٿي ويندي؟ نه. انصاف نقشي تي لڪير ڪڍڻ سان نه، مضبوط ادارن سان ملندو آهي. پاڪستان کي عدالتي، پوليس، بلدياتي ۽ سول سروس سڌارن جي ضرورت آهي. عوام جي پئسن جي شفاف استعمال ۽ مضبوط احتساب جي ضرورت آهي.

نفرت ۽ ٽڪراءَ کان بچڻ ضروري آهي

پاڪستان مختلف ٻولين، ثقافتن ۽ تاريخي سڃاڻپن جو ملڪ آهي. اهو تنوع اسان جي طاقت ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن صوبن جي ورڇ کي لساني يا نسلي مقابلي ۾ تبديل ڪيو ويو ته “اسان ۽ اهي” جي سياست وڌندي. اها سياست اڳتي هلي زمين، وسيلن ۽ سياسي اختيارن بابت سنگين تڪرار پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ مختلف برادرين ۽ صوبن جي وچ ۾ سخت ٽڪراءَ جو خطرو وڌائي سگهي ٿي. اسان کي اهڙي سياست کان پاسو ڪرڻ گهرجي جيڪا پاڪستان جي شهرين کي هڪ ٻئي جي سامهون بيهاري. ڪو به سياسي مقصد ايترو اهم ناهي جو ان لاءِ ماڻهن جي وچ ۾ نفرت پيدا ڪئي وڃي.

اصل حل: اختيار عوام جي ويجهو آڻڻ

پاڪستان کي حقيقي طور بااختيار مڪاني حڪومتن جي ضرورت آهي.

ضروري آهي ته: مڪاني حڪومتن کي آئيني تحفظ ڏنو وڃي. ميئر ۽ مڪاني نمائندن کي حقيقي اختيار ڏنا وڃن. ضلعن کي مالي ۽ انتظامي اختيار ڏنا وڃن. وسيلن جي ورڇ شفاف ۽ منصفاڻي هجي. عوام کي تيز ۽ سستو انصاف ملي. پوليس ۽ انتظاميه کي سياسي مداخلت کان آزاد ڪيو وڃي. تعليم ۽ روزگار ۾ سڀني کي برابر موقعا ملن. صوبائي ٻولين ۽ ثقافتن جي حفاظت ڪئي وڃي. قدرتي وسيلن جي ورڇ شفاف هجي. هر سطح تي مضبوط احتساب جو نظام هجي.

سنڌ جو احترام، پاڪستان جي مضبوطي

سنڌ کي ترقي ڪرڻ لاءِ ورهائڻ جي ضرورت ناهي. سنڌ کي سٺي حڪمراني، انصاف ۽ اختيارن جي ضرورت آهي. سنڌي ماڻهن کي پنهنجي سڃاڻپ ختم ڪرڻ جي نه، پنهنجي حقن جي تحفظ جي ضرورت آهي. ٻين علائقن مان سنڌ ۾ اچي آباد ٿيندڙ ماڻهو به پاڪستان جا شهري آهن ۽ انهن کي برابر شهري حق ملڻ گهرجن. پر برابر شهريت جو مطلب سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ کي ختم ڪرڻ ناهي.

برابري جا حق ۽ تاريخي سڃاڻپ گڏجي قائم رهي سگهن ٿا. پاڪستان جي طاقت وڌيڪ سرحدون ٺاهڻ ۾ نه، پر مضبوط ادارا ٺاهڻ ۾ آهي.

تاريخي سڃاڻپن کي ڪمزور ڪرڻ بدران هر ٻولي ۽ ثقافت جو احترام ڪريو.

پاڪستان کي ورڇ نه، اختيارن جي منتقلي گهرجي؛ نفرت نه، برابر شهريت گهرجي؛ ٽڪراءُ نه، انصاف گهرجي. سنڌ پاڪستان جو تاريخي ۽ اهم حصو آهي. سنڌ جي حدن يا حيثيت ۾ ڪنهن به تبديلي لاءِ وسيع ترين جمهوري اتفاق راءِ لازمي هجڻ گهرجي. پاڪستان کي مضبوط ڪرڻ جو رستو وڌيڪ صوبا ٺاهڻ نه، پر اختيار عوام جي در تائين پهچائڻ آهي.

__________

ڊاڪٽر جئپال ڇاٻڙيا ڪراچيءَ ۾ رھي ٿو