انسان جديد دؤر ۾ سهولتن جي سرشارين جي باوجود اندر جي آسودگي ۽ چين کان محروم ٿيندو پيو وڃي.
حڪيم پريم چاندواڻي
انسان جي زندگيءَ ۾ ڪي اهڙا پَل به ايندا آهن، جڏهن خواهشن جي پويان ڊوڙندي ڊوڙندي کيس اوچتو احساس ٿيندو آهي ته جنهن شئي کي حاصل ڪرڻ لاءِ هن پنهنجي عمر، وقت ۽ سڪون قربان ڪيو، اها شايد سندس اصل ضرورت هئي ئي ڪانه. موهه جو سڀ کان وڏو الميو اهو آهي ته اهو انسان کي شئي جي قيمت کان وڌيڪ ان جي خواهش جو قيدي بڻائي ڇڏي ٿو. پوءِ خواهش ضرورت جو روپ وٺي ٿي، ضرورت ضد بڻجي وڃي ٿي ۽ ضد آخرڪار دل جو سڪون کسي وٺي ٿو.
اڄ جو انسان اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سهولتن سان سرشار آهي، پر اندر جي آسودگيءَ کان ايترو ئي پري ٿيندو وڃي ٿو. مال دولت ۽ عھدو وڌيو پر دلين ۾ جاءِ گهٽجي وئي؛ وسيلا وڌيا، پر اطمينان گهٽجي ويو، رابطن جا ذريعا وڌيا، پر حقيقي قربت ڪمزور ٿي وئي. اسان پنهنجي زندگيءَ کي ٻين جي زندگيءَ سان ماپڻ شروع ڪيو آهي. ڪنهن وٽ ڇا آهي، ڪنهن ڪيترو حاصل ڪيو، ڪنهن جو نالو ڪيترو مشهور آهي، ڪنهن وٽ ڪيتري دولت يا ڏيکاءُ آهي، اهي سوال آهستي آهستي اسان جي اندر اهڙي بيچيني پيدا ڪن ٿا، جيڪا اجائي آڻ آڻ ۽ مفادپرستيءَ جي پيداوار آھي. خوشي بازار مان خريد نٿي ڪري سگهجي ۽ بي سڪوني ڪنهن دوا سان آسانيءَ سان ختم نٿي ٿئي.
موهه رڳو دولت سان وابستگيءَ جو نالو ناهي. ڪڏهن انسان پنهنجي راءِ جي موه ۾ ڦاسي پوي ٿو، ڪڏهن لالچ جو قيدي بڻجي وڃي ٿو، ڪڏهن پنهنجي حيثيت ۽ عهدي جو، ڪڏهن تعريف جو، ڪڏهن ماڻهن جي نظرن ۾ وڏو ڏسجڻ جو. جڏهن پنهنجي اهميت جو دارومدار ٻين جي تاثر تي رکجي، تڏهن انسان پنهنجي اندر جي آزادي وڃائي ويهي ٿو. هو هر لفظ جو مطلب ڳولڻ لڳي ٿو، هر نظر کي پنهنجي خلاف يا حق ۾ سمجهڻ لڳي ٿو ۽ هر تنقيد کي پنهنجي وجود تي حملو تصور ڪري ٿو. اهڙي حالت ۾ خاموش رات به ذهن لاءِ شور بڻجي وڃي ٿي.
چين ۽ سڪون ڪنهن محل جي ملڪيت نه آهن. اهي اندر جي هڪ اهڙي ڪيفيت آهن، جيڪا انسان کي پنهنجي ضرورت ۽ خواهش جي وچ ۾ فرق سمجهڻ سان حاصل ٿيندي آهي. جنهن دل کي هر وقت وڌيڪ گهرجي، ان لاءِ دنيا جون سموريون نعمتون به گهٽ آهن؛ پر جنهن دل کي موجود نعمتن جو قدر ڪرڻ اچي وڃي، ان لاءِ ننڍڙي خوشي به وڏي دولت بڻجي سگهي ٿي.
اسان کي اهو به سوچڻو پوندو ته ڇا اسان زندگي گذاري رهيا آهيون يا زندگيءَ جي نمائش ڪري رهيا آهيون؟ ڇا اسان خوش آهيون يا رڳو خوش نظر اچڻ جي ڪوشش يا ڏيکاء ڪري رهيا آهيون؟ ڇا اسان پنهنجي منزل چونڊي آهي يا ٻين جي اميدن کي پنهنجي منزل بڻائي ڇڏيو آهي؟ اهي سوال انسان کي پنهنجي اندر ڏانهن موٽڻ تي مجبور ڪن ٿا، ۽ حقيقت ۾ اصل سڌارو به اتان ئي شروع ٿئي ٿو.
سڪون تڏهن موٽي ٿو، جڏهن مقابلو گهٽجي ۽ قناعت وڌي؛ جڏهن شڪايتن جي جاءِ شڪر وٺي، جڏهن دل مان غيرضروري خواهشن جو بار لهي، جڏهن انسان هر ڳالهه تي ردعمل ڏيڻ بدران ڪجهه ڳالهين کي خاموشيءَ سان گذرڻ ڏئي. هر جنگ وڙهڻ ضروري ناهي، هر بحث کٽڻ ضروري ناهي ۽ هر ماڻهوءَ کي پاڻ کي صحيح ثابت ڪرڻ به ضروري ناهي. ڪڏهن ڪڏهن خاموش رهڻ شڪست نه، پر پنهنجي سڪون جي حفاظت هوندي آهي.
زندگي تمام مختصر آهي. جيڪڏهن انسان پنهنجي اڌ عمر انهن شين کي حاصل ڪرڻ ۾ گذاري ڇڏي، جيڪي ملڻ کان پوءِ به کيس وڌيڪ جي بک ۾ مبتلا رکن، ته پوءِ سوال دولت جو نه، زندگيءَ جي چونڊ جو آهي. اسان کي پنهنجي دل کان پڇڻو پوندو ته آخر اسان ڇا وڃائي رهيا آهيون؟ يقينن جواب ڪنهن ٻاهرين دنيا ۾ نه، پنهنجي اندر جي ان خاموش ڪنڊ ۾ لڪل هجي ٿو، جتي ڪڏهن اسان جو سڪون رهندو هو. موھ يا لوڀ دراصل عزت اقبال جي به دشمن آهي۔
موهه کي مڪمل طور ختم ڪرڻ شايد انساني فطرت لاءِ ممڪن نه هجي، پر ان کي پنهنجي دل جو مالڪ ٿيڻ کان روڪڻ ضرور ممڪن آهي. شئي هٿ ۾ هجي ته ٺيڪ، پر شئي دل تي قبضو نه ڪري؛ دولت هجي ته نعمت، پر دولت انسان جي سڃاڻپ نه بڻجي؛ شهرت ملي ته قبول، پر شهرت جي بک ضمير کي نه وڪڻي. اصل آزادي اها آهي ته انسان وٽ دنيا هجي، پر دنيا انسان جي اندر نه هجي.
اچو ته اڄ پنهنجي زندگيءَ مان ڪجهه غيرضروري بار لاهيون. هر ان خواهش کي پرکيون جيڪا اسان جي سڪون جي قيمت تي ملي رهي آهي. هر ان وابستگيءَ کي سمجهون جيڪا اسان کي پنهنجي اصل وجود کان پري ڪري رهي آهي. پنهنجي وقت کي انهن ماڻهن، ڪمن ۽ قدرن لاءِ وقف ڪريون جيڪي دل ۾ روشني پيدا ڪن ٿا. ڇو ته زندگيءَ جي ڪاميابي رڳو اهو ناهي ته اسان ڪيترو گڏ ڪيو؛ اصل ڪاميابي اها به آهي ته اسان گڏ ڪندي ڪندي پاڻ کي ڪيترو بچايو. ماڻهن جي نظرن ۾ مقام ٺاهيو يا ڊاهيو۔
نيٺ انسان کي هڪ ڏينهن اهو سمجهه ۾ اچي ٿو ته سڪون ٻاهرين دنيا جي خاموشيءَ جو نالو ناهي؛ سڪون اندر جي قبوليت آهي. جنهن ڏينهن دل اهو سمجهي وٺي ته جيڪو آهي، ان جو قدر ڪندس؛ جيڪو ناهي، ان لاءِ پاڻ کي نه ساڙيندس، ان ڏينهن کان خواهشن جو شور آهستي آهستي ماٺو ٿيڻ لڳندو آهي ۽ زندگي ٻيهر پنهنجي اصليت ڏانهن واپسي شروع ڪندي آهي.
موهه جيڪڏهن من ذهن تي حاوي بڻجي وڃي ته چين سڪون کسي وٺي ٿو؛
پر جڏهن انسان موهه کي مات ڏئي ٿو، تڏهن سڪون وري سندس دل ڏانهن موٽي اچي ٿو.
__________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو ڏوڪري شھر ۾ رھي ٿو.
