اي پئسيج ٽہُ انڊيا: انساني لاڳاپن، اڪيلائي ۽ نظر نه ايندڙ ديوارن جو داستان
اي. ايم. فورسٽر جو مشهور ناول جنھن ۾ ھڪ سئو سال اڳ پُڇيل سوال اڄ بہ جواب گھرن ٿا. ھڪ سوال اھو بہ آھي تہ ڇا انسان هڪٻئي کي سچ پچ ڪڏهن سمجهي سگهندا؟
هڪ اهڙو ناول جيڪو دوستي، غلط فهمي، سڃاڻپ، اڪيلائي ۽ انهن نظر نہ ايندڙ ديوارن بابت آهي جيڪي ماڻهو هڪٻئي جي وچ ۾ کڙيون ڪري ڇڏيندا آهن. هيءَ ڪهاڻي برطانوي هندستان کان شروع ٿئي ٿي، جتي ٻه مختلف ثقافتون گڏ ته رهن ٿيون پر هڪٻئي سان برابر جي سطح تي گهٽ ئي ملن ٿيون.
اي. ايم. فورسٽر جي مشهور ناول اي پئسيج ٽہُ انڊيا (A Passage to India) جو اڀياس
انگريزي ادب جو اڀياس
ڪجهه ناول اسان کي ٻڌائيندا آهن ته ڇا ٿيو هو. ٻيا وري اسان کان اهو سوال ڪندا آهن ته ڇا انسان ڪڏهن هڪٻئي کي سچ پچ سمجهي سگهن ٿا؟ اي پئسيج ٽو انڊيا جو شمار ٻئي قسم جي ناولن ۾ ٿئي ٿو.
اي. ايم. فورسٽر جو لکيل هي شاهڪار ناول، جيڪو 1924ع ۾ شايع ٿيو، اڪثر ڪري نوآبادياتي دور جي هندستان جي ڪهاڻيءَ طور ياد ڪيو ويندو آهي. پر ان کي صرف سياست تائين محدود ڪرڻ سان ان جي اھميت کي نہ گھٽائجي. فورسٽر ڪجهه وڌيڪ خاموش ۽ ڏکيو موضوع لکيو آهي: هڪ اهڙو ناول جيڪو دوستي، غلط فهمي، سڃاڻپ، اڪيلائي ۽ انهن نظر نہ ايندڙ ديوارن بابت آهي جيڪي ماڻهو هڪٻئي جي وچ ۾ کڙيون ڪري ڇڏيندا آهن.
هيءَ ڪهاڻي برطانوي هندستان کان شروع ٿئي ٿي، جتي ٻه مختلف ثقافتون گڏ ته رهن ٿيون پر هڪٻئي سان برابر جي سطح تي گهٽ ئي ملن ٿيون.
ان دنيا ۾ ايڊيلا ڪئيسٽڊ (Adela Quested) نالي هڪ انگريز عورت اچي ٿي، جيڪا ڪا غير معمولي شئي چاهي ٿي. هوءَ رڳو ڪلبون، سرڪاري تقريبون ۽ رسمي گڏجاڻيون ڏسڻ نٿي چاهي، پر هوءَ اصل هندستان ڏسڻ جي خواهشمند آهي. ان سان گڏ مسز مُور (Mrs. Moore) به آهي، جيڪا وڏي عمر جي، نرم دل ۽ انساني لاڳاپن لاءِ وڌيڪ کليل ذهن رکندڙ عورت آهي.
سندن اها ڳولا کين ڊاڪٽر عزيز تائين وٺي وڃي ٿي جيڪو هڪ نيڪ دل، جذباتي، ذهين ۽ سماجي فاصلن جي باوجود دوستيءَ جو هٿ وڌائڻ لاءِ ھر وقت تيار انسان آهي.
شروعات ۾، ناول اميدن سان ڀريل محسوس ٿئي ٿو.
ڳالهيون ٻولهيون ٿين ٿيون. دعوتون قبول ڪيون وڃن ٿيون. ڪجهه اهڙا مرحلا به اچن ٿا جتي لڳي ٿو ته ماڻهو نسل، طبقي ۽ سلطنت جي حدن کان ٻاهر نڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
پوءِ مارابار جي غارن (Marabar Caves) جو سفر شروع ٿئي ٿو. اتي جيڪو ڪجهه ٿئي ٿو، اهو ادب جي سڀ کان وڌيڪ پراسرار ۽ بحث جوڳن لمحن مان هڪ بڻجي وڃي ٿو.
هڪ الزام لڳي ٿو. ڀروسو ٽٽي پوي ٿو. لاڳاپا ختم ٿي وڃن ٿا. اوچتو هر ڪنهن کي ڪنهن نه ڪنهن جو پاسو کڻڻو پوي ٿو.
تنهن هوندي به، فورسٽر هن ناول کي هڪ معمولي عدالتي ڊرامو ٿيڻ نه ڏنو. کيس سچائي ثابت ڪرڻ ۾ ايتري دلچسپي ناهي، جيتري اھا ڳالهه ڏيکارڻ ۾ آهي ته ڪيئن خوف، مفروضا، طاقت ۽ غير يقيني صورتحال انسانن جي هڪٻئي کي ڏسڻ جي انداز کي تبديل ڪري ڇڏيندا آهن.
ڊاڪٽر عزيز هن ڪهاڻيءَ جو جذباتي مرڪز بڻجي وڃي ٿو. ان جي غيرت، مايوسي، سخاوت ۽ ڪاوڙ کيس هڪ دردناڪ حد تائين حقيقي انسان بڻائين ٿيون. مسز مُور هڪ خاموش پر ڪڏهن نه وسرندڙ ڪردار بڻجي سامهون اچي ٿي، همدرديءَ جي هڪ اهڙي علامت جيڪا علحدگيءَ تي ٻڌل نظامن اندر تبديل ٿيڻ بنا رهي نٿي سگهي.
۽ پوءِ ايڊيلا آهي.
کيس ڪنهن وِلين (خراب ڪردار) طور ناهي لکيو ويو. هوءَ ان کان وڌيڪ اڻوڻندڙ روپ ۾ پيش ڪئي وئي آهي: هڪ اهڙو انسان جيڪو سچائي جو چاهيندڙ ته آهي پر پاڻ کي سمجهڻ لاءِ جدوجهد ڪري رهيو آهي.
اها پيچيدگي ئي هن ناول کي دائمي طاقت بخشي ٿي.
اي پئسيج ٽو انڊيا جو هڪ سڀ کان وڏو ۽ طاقتور موضوع “رابطو ۽ تعلق” آهي — ۽ اهو ته ڪيئن ماڻهو سچي دل سان چاهڻ جي باوجود به اڪثر ان رابطي کي قائم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿي ويندا آهن. فورسٽر اشارو ڪري ٿو ته ديوارون هميشه ظلم مان ناهن ٺهنديون، ڪڏهن ڪڏهن اهي تاريخ، اميدن، خوف ۽ ٻوليءَ جي پنهنجي حدن مان به جنم وٺنديون آهن.
فطرت (قدرت) پڻ هن ناول ۾ عجيب نموني اهميت اختيار ڪري وڃي ٿي. مارابار جا غار ڪنهن به شيءِ جي وضاحت نٿا ڪن. ان جي برعڪس، اهي يقين کي ختم ڪندا نظر اچن ٿا. انهن جي اندر معنائون ڌنڌليون ٿي وڃن ٿيون. اعتماد ڪمزور ٿي وڃي ٿو. ماڻهو اتان تبديل ٿي ٻاهر نڪرن ٿا، بغير ڪنهن پوري سبب کي سمجهڻ جي.
فورسٽر جو لکڻ جو انداز بنا ڪنهن ڏوراپي جي ڏاڍو سهڻو ۽ باوقار آهي. هو مزاح ۽ اداسي، سماجي مشاهدي ۽ خاموش فلسفي جي وچ ۾ سفر ڪري ٿو. هو وري وري ڏکيا سوال اٿاري ٿو، پر ڪڏهن به سولا جواب نٿو ڏئي.
هڪ صدي کان به وڌيڪ عرصو گذرڻ کان پوءِ به، اي پئسيج ٽو انڊيا اڄ به اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اڄ جي دنيا به انهن ئي ڪشمڪشن سان جهيڙي رهي آهي يعني فرق ۽ پنهنجائپ، تجسس ۽ غلط فهمي، ويجهڙائي ۽ علحدگي.
ناول پنهنجي پٺيان ڪو به مڪمل حل يا جواب نٿو ڇڏي.
بس هڪ سوال آهي جيڪو اڄ به گونجندو رهي ٿو:
جيڪڏهن ٻه انسان سچ پچ هڪٻئي کي سمجهڻ چاهين ٿا… ته پوءِ اهي ڪهڙيون نظر نہ ايندڙ طاقتون آهن جيڪي اڃا تائين انهن جي وچ ۾ ديوار بڻيون بيٺيون آهن؟
________________
انگريزيءَ مان ترجمو: جيمناءِ
ايڊيٽنگ: نصير اعجاز
