لاڳيتيون آفتون ۽ غفلت: سنڌ جا بدعنوان حاڪم ۽ ڪامورا ڪڏهن سبق سکندا؟

سنڌ ۾ آفتون قدرتي گهٽ ۽ انتظامي توڙي ھٿرادو وڌيڪ آهن. جيستائين ايل بي او ڊي ۽ آر بي او ڊي جي انجنيئرنگ نقصن کي مڪمل طور تي درست ڪري، انهن کي بين الاقوامي ماڊلز جي طرز تي جديد ۽ فعال نٿو بڻايو وڃي، تيستائين سنڌ جي معيشت ۽ عوام جو تحفظ ممڪن ناهي. حڪومت کي روايتي ڪرپشن مان نڪري هاڻي پائيدار حل طرف وڌڻو پوندو.

نصير اعجاز

دنيا جي تاريخ گواه آهي ته قدرتي آفتون چاهي اهي زلزلا هجن، ٻوڏون، ٻيلن جي باهه هجي يا سامونڊي طوفان، قومن لاءِ هڪ سخت امتحان هونديون آهن. ترقي يافته ملڪن انهن آفتن جي تجربن مان سکي پنهنجي اڳواٽ اطلاع واري نظام (Early Warning Systems) ۽ انفراسٽرڪچر کي ايترو مضبوط ڪيو آهي جو اتي مالي نقصان کڻي ٿئي، پر انساني جانين جو نقصان گهٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو. ان جي برعڪس، اسان وٽ سنڌ جي صورتحال انتهائي ڏکوئيندڙ آهي، جتي آفتون هڪ مستقل نظام بڻجي چڪيون آهن ۽ حڪومتي ادارا هر سال مڪمل طور تي غافل نظر اچن ٿا.

سنڌ جاگرافيائي طور تي مختلف قسمن جي قدرتي آفتن جي زد ۾ رهي ٿي:

درياهي ۽ برساتي ٻوڏون: سنڌو نديءَ ۾ ايندڙ سيلاب ۽ چوماسي جي شديد برساتن سبب شهري توڙي ٻهراڙي وارا علائقا هر ڪجهه سالن کانپوءِ پاڻيءَ هيٺ اچي ويندا آهن.

ڏڪار: اوڀر ۾ ٿر جي رڻ پٽ ۽ اولھ واري پاسي ڪوهستاني علائقن ۾ برساتن جي کوٽ سبب ڏڪار جي صورتحال پيدا ٿيندي آهي، جنهن سان چوپائي مال ۽ انسانن، خاص طور معصوم ٻارن جون جانيون ضايع ٿينديون آهن.

سامونڊي طوفان ۽ زلزلا: ساحلي علائقن (ٺٽو، سجاول، بدين ضلعا) کي اڪثر سامونڊي طوفانن جو خطرو رهي ٿو، جڏهن ته ڪجهه علائقن ۾ زلزلي جا لوڏا به محسوس ڪيا ويندا آهن.

ان جي باوجود، ملڪي ۽ صوبائي سطح تي آفتن کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪو به پائيدار ۽ مضبوط پلان موجود ناهي.

ادارن جو قيام: ڪاغذي ڪارروائي ۽ ڪرپشن جي ور چڙهيل نظام

سال 2005ع ۾ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ آيل قيامت خيز زلزلي کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ جامع ڊزاسٽر مئنيجمينٽ نظام جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. جنهن جي نتيجي ۾ وفاقي سطح تي NDMA، صوبائي سطح تي PDMA ۽ ضلعي سطح تي DDMA جهڙا ادارا جوڙيا ويا.

پلاننگ تحت انهن ادارن جو ڪم برساتن يا ٻوڏ کان اڳ حفاظتي انتظام ڪرڻ، ۽ آفت دوران امدادي سرگرميون ۽ متاثر ماڻھن جي بحالي واري ڪم کي تيز ڪرڻ هو. پر بدقسمتيءَ سان، سنڌ ۾ PDMA ۽ ضلعي انتظاميا رڳو “فوٽو سيشن” ۽ آفت اچڻ کانپوءِ خيما ۽ راشن ورهائڻ تائين محدود ٿي ويا آهن. کربين روپين جا فنڊ هجڻ جي باوجود، اهي ادارا اڳواٽ تياري ڪرڻ ۾ ناڪام رهيا آهن ۽ اڪثر فنڊ ڪرپشن ۽ بدانتظامي جي نظر ٿي وڃن ٿا.

تاريخي حوالا ۽ ماضيءَ جون وڏيون تباهيون

سنڌ جي تاريخ ۾ گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آيل ٻوڏن حڪومتي دعوائن کي وائکو ڪري ڇڏيو آهي:

2010ع جي وڏي ٻوڏ: جنهن کي “سپر فلڊ” چيو ويو، ان سنڌ جي لکين ايڪڙن تي بيٺل فصل، گهر ۽ بنيادي ڍانچو تباھ ڪري ڇڏيو. ان وقت جي رپورٽن جهڙوڪ Federal Flood Commission جي رپورٽن ظاهر ڪيو ته درياهي بندن جي بروقت مرمت نه ٿيڻ سبب تباهي وڌيڪ ٿي.

2022ع جون تاريخي برساتون ۽ ٻوڏ: هن آفت سنڌ کي ڪيترائي سال پوئتي ڌڪي ڇڏيو. گڏيل قومن جي ادارن (UN OCHA) ۽ بين الاقوامي مالياتي ادارن جي جائزي موجب، 2022ع جي ٻوڏ سبب پاڪستان ۾ 30 ارب ڊالرن کان وڌيڪ جو نقصان ٿيو، جنهن جو وڏو حصو سنڌ جي حصي ۾ آيو. اڄ تائين ڪيترائي متاثرين پنهنجا گهر ٻيهر ناهن ٺاهي سگهيا. سنڌ جا حڪمران وڏي ھام ھڻي رھيا آھن تہ ايڪيھ لک گھر ٺاھي ماڻھن کي ڏئي رھيا اھن، پر اھو سڀ نسورو ڪُوڙ آھي. جنھن اداري تحت گھر ٺھڻا آھن، انھيءَ جي سربراھ موجب ست لک کن گھر ٺھيا، جڏھن تہ وڏي وزير ڏھ لک گھر ٺھڻ جي ھام ھنئي. تازو سنڌ جي چيف سيڪريٽريءَ بہ پنجاب جي زيرتربيت آفيسرن جي وفد سان ملاقات ۾ اھو انگ ورجايو. حقيقت ھيءَ آھي تہ اھي گھر ناھن پر ھڪ ڪمري کي گھر سڏيو پيو وڃي، جنھن ۾ نہ ٽوائليٽ آھي ۽ نہ رڌڻو. ھڪ ڪمري ٺاھڻ لاءِ بہ اين جي اوز جي معرفت ٽن قسطن ۾ پئسا ڏنا ٿا وڃن ۽ پئسا بہ ايترا جنھن مان ڪجھ ڪونہ ٺھندو. لکين متاثرين کي تہ پئسا بہ ڪونہ مليا. اھو ھڪ ڊرامو ھلي رھيو آھي، دنيا کي ڏيکارڻ ۽ سنڌ جي ماڻھن کي بيوقوف بنائڻ لاءِ.      

مٿي ڄاڻايل ٻنهي وڏين ٻوڏن مان سڀ کان وڏو سبق اهو هو ته سنڌ جو نيڪال وارو نظام (Drainage System)، خاص ڪري LBOD (Left Bank Outfall Drain) ۽ ٻيا برساتي نالا مڪمل طور تي ناڪام ٿي چڪا آهن، پر انهن جي سڌاري لاءِ ڪي به سنجيده قدم نه کنيا ويا بار بار اھو بہ چيو ويو تہ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پاڻيءَ جي قدرتي لنگھن تي با اثر ماڻھن جا قبضا ختم ڪرايا وڃن، پر اھو بہ ڪونہ ٿيو.

جڏھن ايل بي او ڊي 7 آر بي او ڊيءَ جو ذڪر ڪجي ٿو تہ انھن ٻنھي رٿائن جي چندڇان بہ ضروري آھي، ڇو تہ انھن جو سنڌ ۾ آيل تباھيءَ م اھم ڪردار رھيو آھي. سنڌ ۾ سِم واري پاڻي جي نيڪال لاءِ جوڙيل ٻه وڏا منصوبا  ايل بي او ڊي (Left Bank Outfall Drain) ۽ آر بي او ڊي (Right Bank Outfall Drain) سنڌو نديءَ جي ٻنهي پاسن لاءِ ايمرجنسي نيڪال جا لائف لائن هجڻ گهربا هئا. پر ناقص انجنيئرنگ، سياسي مداخلت، ۽ ڪرپشن سبب اهي اڄ سنڌ لاءِ مستقل عذاب ۽ تباهيءَ جو ڪارڻ بڻجي چڪا آهن.

هتي انهن ٻنهي منصوبن جي ناڪارا ڊزائين، نقصن ۽ ان کانپوءِ بين الاقوامي سطح تي ٻوڏ جي انتظام جي ڪامياب ماڊلز جو جائزو پيش آهي.

ايل بي او ڊي (LBOD) انجنيئرنگ سانحو

LBOD منصوبو 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ورلڊ بئنڪ جي مالي سهڪار سان جوڙيو ويو. ان جو بنيادي مقصد سنڌو نديءَ جي کاٻي پاسي وارن ضلعن (نوابشاهه، سانگهڙ، ميرپورخاص ۽ بدين) مان زميني سم، لوڻياٺو ۽ برساتي پاڻي کڻي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ هو.

ناڪارا ڊزائين ۽ وڏا نقص

قدرتي لاهي (Natural Slope) جي خلاف تعمير:  ايل بي او ڊيءَ جي سڀ کان وڏي ڪوتاهي اها هئي ته ان جو ڪجهه حصو زمين جي قدرتي لاهي جي خلاف ٺاهيو ويو. پاڻي کي جنهن رخ ۾ وڃڻو هو، ان جي بدران ريمپ ۽ بندن ذريعي هٿراڌو رستو ڏنو ويو.

ٽائيڊل لنڪ (Tidal Link) جي ناڪامي: ايل بي او ڊي کي بدين جي ساحلي پٽي وٽان سمنڊ سان ملائڻ لاءِ 42 ڪلوميٽر ڊگهو “ٽائيدل لنڪ” ڪينال ٺاهيو ويو. 1999ع جي تباهي ڪندڙ سامونڊي طوفان (Cyclone 2A) هن لنڪ کي مڪمل طور تباھ ڪري ڇڏيو. نتيجو اهو نڪتو جو هاڻي جڏهن سمنڊ ۾ وڏيون ڇوليون (High Tide) اٿن ٿيون، ته سمنڊ جو کارو پاڻي اڳتي وڃڻ جي بدران ابتو (Reverse Flow) بدين ۽ ميرپورخاص جي ضلعن ڏانهن موٽي ٿو ۽ سوين ڳوٺ ٻوڙي ڇڏي ٿو.

ڍنڍن جي تباهي: هن منصوبي ذريعي پاڻي گذارڻ لاءِ پيئڻ جي پاڻي ۽ مڇي جي پالنا واريون مشهور قدرتي ڍنڍن (جهڙوڪ شڪور ڍنڍ) کي تباهه ڪيو ويو، جنهن سان مقامي معيشت کي اربين روپين جو ڌڪ لڳو.

گنجائش جي شديد کوٽ: 2010ع ۽ 2022ع جي برساتن ثابت ڪيو ته LBOD ۾ رڳو 4600 ڪيوسڪ پاڻي کڻڻ جي گنجائش آهي، جڏهن ته آفتن دوران اتي 20,000 ڪيوسڪ کان وڌيڪ پاڻي پهچي ويو، جنهن ڪري هي ڊرين ڪيترن ئي هنڌن تان ڦاٽي پيو ۽ سڄي خطي کي ٻوڙي ڇڏيائين.

آر بي او ڊي (RBOD) اڌورو ۽ ناڪام منصوبو

سنڌو ندي جي ساڄي پاسي وارن ضلعن (شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو) جي سم ۽ برساتي پاڻي جي نيڪال لاءِ آر بي او ڊي (RBOD) جو منصوبو تيار ڪيو ويو. ان جو هڪ مقصد منڇر ڍنڍ کي گندي ۽ زهريلي پاڻي کان بچائڻ پڻ هو.

ناڪارا ڊزائين ۽ وڏا نقص

منڇر ڍنڍ جي تباهي: شروع ۾ حڪومت آر بي او ڊي ون تحت سڄو زهريلو ۽ ڪيميائي پاڻي منڇر ڍنڍ ۾ اڇلائڻ شروع ڪيو. جنهن جي نتيجي ۾ ايشيا جي هيءَ وڏي مٺي پاڻي جي ڍنڍ مڪمل طور تي زهر بڻجي وئي، مڇي مري وئي ۽ لکين مهاڻا لڏپلاڻ تي مجبور ٿيا.

اڌوري تعمير: منڇر کي بچائڻ لاءِ RBOD-II جو پلان ٺهيو، جنهن تحت ان پاڻي کي سڌو سمنڊ (ڪراچي جي ويجهو گهارو) تائين پهچائڻو هو. گذريل ٻن ڏهاڪن کان اربين روپيا خرچ ٿيڻ جي باوجود سياسي ڪرپشن ۽ غلط پلاننگ سبب هي منصوبو اڄ ڏينهن تائين مڪمل ناهي ٿي سگهيو.

دادو ۽ ڄامشورو لاءِ مستقل خطرو: اڌوري تعمير سبب، جڏهن به بلوچستان مان ايندڙ جابلو نيون (Hill Torrents) دادو جي ميداني علائقن ۾ داخل ٿين ٿيون، ته RBOD پاڻي کي اڳتي پهچائڻ ۾ ناڪام رهي ٿو، جنهن ڪري منڇر جي ڪناري ۽ انڊس هاءِ وي وارا علائقا هر سال ٻڏي وڃن ٿا.

بين الاقوامي ماڊل: دنيا ٻوڏن کي ڪيئن ڪنٽرول ڪيو؟

پاڪستان ۽ سنڌ جي برعڪس، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن آفتن کي پنهنجي ترقيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ بنجڻ نه ڏنو. انهن مان ٻه ماڊل سنڌ لاءِ بهترين سبق ٿي سگهن ٿا:

هالينڊ (Netherlands) جو “رُوم فار دي ريور” ماڊل

هالينڊ جو هڪ وڏو حصو سمنڊ جي سطح کان هيٺ آهي، پر گذريل ڪيترن ئي سالن کان اتي ٻوڏ سبب ڪو به وڏو جاني نقصان ناهي ٿيو.

فلسفو: انهن پاڻيءَ کي روڪڻ ۽ بند ٻڌڻ جي بدران پنهنجو تاريخي پروگرام “Room for the River” (نديءَ لاءِ جاءِ) شروع ڪيو.

طريقو: انهن درياهن جي ڪنارن کي ويڪرو ڪيو، هٿراڌو ٻوڏ وارا ميدان (Floodplains) جوڙيا، ۽ نديءَ جي قدرتي لاهي کي بحال ڪيو. جڏهن پاڻي وڌي ٿو، اهو انهن خالي ميدانن ۾ هليو وڃي ٿو ۽ شهر محفوظ رهن ٿا.

سنڌ لاءِ سبق: سنڌو ندي جي ڪنارن تي موجود ڪيٽين ۽ ٻيلن مان غير قانوني قبضا هٽائي نديءَ کي پنهنجي اصل ايريا ۾ وهڻ ڏنو وڃي.

بنگلاديش جو “ڊيلٽا پلان 2100“

بنگلاديش ڪنهن وقت دنيا جو سڀ کان وڌيڪ ٻوڏ کان متاثر ملڪ هو، پر اڄ انهن پنهنجي حڪمت عملي بدلائي ڇڏي آهي.

طريقو: بنگلاديش هالينڊ جي سهڪار سان “Bangladesh Delta Plan 2100” تيار ڪيو آهي. انهن سڄي ملڪ ۾ گهٽ قيمت وارا برساتي پناهه گاهه (Cyclone/Flood Shelters) ٺاهيا آهن جيڪي عام ڏينهن ۾ اسڪول طور استعمال ٿين ٿا. ان سان گڏ، انهن اهڙا فصل متعارف ڪرايا آهن جيڪي پاڻيءَ ۾ ٻڏڻ جي باوجود خراب نٿا ٿين.

سبق: ٿر جي ڏڪار ۽ لاڙ جي ٻوڏ لاءِ ڊگهي مدت جي پلاننگ (Long-term Delta Planning) ڪئي وڃي، جنهن ۾ ايندڙ 50 سالن جي موسمياتي تبديلين کي نظر ۾ رکيو وڃي.

چوماسي جي نئين سيزن ۽ حڪومت جي خاموشي

هاڻي جڏهن ٻيهر چوماسي جي برساتن جي موسم مٿان اچي پھتي آهي، تڏهن به سرڪاري ايوانن ۾ اها ئي روايتي خاموشي ۽ سستي نظر اچي رهي آهي. موسميات کاتي پاران اڳواٽ الرٽ جاري ڪرڻ جي باوجود، شهرن ۾ نالين جي صفائي ۽ ٻهراڙين ۾ بندن جي مضبوطي جا ڪم رڳو ڪاغذن تي هلي رهيا آهن. سنڌ جو عوام هر سال ان خوف ۾ مبتلا رهي ٿو ته متان هن سال به سندن گهر ۽ روزگار پاڻي جي نظر نه ٿي وڃي.

قدرتي آفتن کي روڪڻ انسان جي وس ۾ ناهي، پر انهن جي نقصان کي گهٽائڻ يقينن ممڪن آهي. سنڌ کي هن مستقل تباهي مان ڪڍڻ لاءِ هيٺيان ايمرجنسي قدم کڻڻ جي ضرورت آهي:

احتساب ۽ شفافيت: لاڳاپيل ادارن جي فنڊن جي سختيءَ سان آڊٽ ڪئي وڃي ته جيئن ڪرپشن جو خاتمو ٿي سگهي.

انفراسٽرڪچر جي بحالي: برساتي نالن تان ناجائز قبضا ختم ڪيا وڃن ۽ درياهي بندن جي سائنسي بنيادن تي مرمت ڪئي وڃي.

ڪميونٽي جي سطح تي تياري: ضلعي سطح تي (DDMA) کي فعال ڪري مقامي ماڻهن کي آفتن دوران بچاءُ جي تربيت ڏني وڃي.

جيستائين سنڌ حڪومت “آفت اچڻ کانپوءِ جاڳڻ” واري روايت کي ختم ڪري “اڳواٽ رٿابندي ۽ تياري” وارو رستو اختيار نه ڪندي، تيستائين سنڌ جو عوام ايئن ئي بي يارو مددگار تباهه ٿيندو رهندو. هاڻ وقت اچي ويو آهي ته ماضيءَ جي آفتن مان سبق سکندي ڪا مستقل ۽ جامع پاليسي جوڙي وڃي.

______________

نصير اعجاز صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.