سويڊن جي هڪ ڪيفي ۽  سنڌ جي شھر مورو ۾ پيرن سان ھلندڙ سلائي مشينن جي ياد  

ڪيفي جون ڪجهه ميزون سبڻ جي پراڻين مشينن جي پليٽ فارمن يعني اسٽينڊن مان ٺهيل هيون جيڪي ڪنهن دور ۾ سنگر ڪمپني ٺاهيندي هئي. لوهه جا اهي ڳرا اسٽينڊ جن تي هاڻي ڪاٺ جا مٿيان حصا لڳائي ميزون بڻايون ويون هيون.

مون کي پنهنجن ڪنن ۾ پيرن سان هلندڙ سبڻ جي مشينن جو اهو مخصوص آواز ٿپ-ٿپ ٻڌڻ ۾ اچڻ لڳو. مون کي استاد عبدالخالق عرف چاچا ڪارو درزي، استاد مقبول ۽ هميشه خوش رهندڙ عطا سُرهيو نظر اچڻ لڳا، جيڪي اتي بازار ۾ پاڙي توڙي شهر جي ماڻهن جا ڪپڙا سبندا هئا. انهن ڏينهن ۾ موٽرن واريون مشينون عام نه هيون. اڪثر مشينون رڳو پيرن جي زور تي هلنديون هيون

ڪجهه جڳهيون يا ڪيفيٽيريا رڳو چانهه، ڪافي يا کاڌو پيش نه ڪنديون آهن پر اهي يادون پڻ تازيون ڪنديون آهن.

عبدالله عثمان مورائي

اسان اڪثر ڪري هڪ خوبصورت ڪيفي ۾ ويندا آهيون جنهن جو نالو ”ورمڊو باگيري اسٽوگان“ (Värmdö Bageri Stugan) آهي، جيڪا ناڪا (Nacka) ۾ اسان جي گهر کان اٽڪل 20 منٽن جي پنڌ تي آهي. سويڊش ٻوليءَ ۾ ’باگيري‘ جي معنيٰ بيڪري ۽ ’اسٽوگن‘ جي معنيٰ هڪ ننڍڙو ڪاٽيج يا جهوپڙي آهي. هيءَ هڪ گرم ۽ پرسڪون جڳهه آهي جيڪا اسٽاڪهوم جي خوبصورت ٻيٽن (Archipelago) ۾ واقع آهي.

سويڊن ۾ هڪ تمام خوبصورت رواج آهي فيڪا (Fika). فيڪا رڳو ڪافي يا ڪيڪ کائڻ جو نالو ناهي، پر هي هڪ دوستن يا خاندان سان گڏجڻ ۽ گڏجي ملڻ، ويهڻ، ڪجهه کائڻ پيئڻ ۽ زندگيءَ بابت ڳالهيون ۽ ڪچهريون ڪرڻ جو گڏيل سماجي رواج آهي. بيگيري اسٽوگان  جي ڀرپاسي ۾ اونهاري ۾ ماڻهو ويجهي پاڻيءَ ۾ ترندا آهن ۽ سياري ۾ جڏهن سڀ ڪجهه ڄمي برف ٿي ويندو آهي تڏهن هو اسڪيٽنگ ڪندا آهن، ٻار برف تي کيڏندا آهن ۽ ان کان پوءِ هر ڪو پنهنجي ٿڪل ۽ ٿڌي جسم کي گرمائڻ لاءِ ڪنهن گرم ڪنڊ جي ڳولا ڪندو آهي جتي هو پڪ سان فيڪا پڻ ڪري سگهن.

بيڪريءَ جي اندر اڪثر ڪائونٽر پٺيان نوجوان ڪم ڪندي نظر ايندا جيڪي چست، فضيلت ڀريا ۽ پنهنجي ڪم تي ڌيان ڏيندڙ هوندا آهن. شايد اهو هڪ خانداني ڪاروبار هجي يا نه پر هڪ ڳالهه يقيني آهي ته اهي نوجوان پنهنجي مستقبل کي سنوارڻ سان گڏوگڏ پنهنجن ڪلهن تي ذميواريءَ جو بار به کڻن ٿا. انهن کي ڏسي مون کي پنهنجي زندگيءَ جي هڪ ڳالهه ياد اچي وئي يعني سکڻ سان گڏ ڪم ڪرڻ جو وقار ۽ وڌڻ ويجهڻ سان گڏ ڪمائڻ جو جذبو.

مان ان ڳالهه تي پختو يقين رکان ٿو ته نوجوانن کي پڙهڻ گهرجي پر جڏهن موقعو ملي ته کين ڪم به ڪرڻ گهرجي. ڪم رڳو پئسن لاءِ نه پر زندگي ۾ نظم و ضبط، عاجزي ۽ محنت جي قدر کي سمجهڻ لاءِ پڻ ڪرڻ گهرجي. تعليم ذهن کي گهڙي ٿي پر ڪم انسان جي ڪردار کي ٺاهي ٿو. سو تنهن ڪري زندگي ۾ اهي ٻئي شيون برابر اهم آهن.

هڪ منجهند جو جڏهن اسان اتي ان بيگيري اسٽوگان  ۾ ويٺا هئاسين ۽ ٻارن کي ٻاهر برف ۾ کيڏڻ کان پوءِ ٿڪجي اچي مزي سان سنامن بنز کائيندي ۽ انهن جي والدين کي ڪافي چانهه پيئندي کلندي ڏسي رهيا هئاسين ته اوچتو هڪ عجيب شيءِ تي منهنجي نظر پئي. ڪيفي جون ڪجهه ميزون سبڻ جي پراڻين مشينن جي پليٽ فارمن يعني اسٽينڊن مان ٺهيل هيون جيڪي ڪنهن دور ۾ سنگر ڪمپني ٺاهيندي هئي. لوهه جا اهي ڳرا اسٽينڊ جن تي هاڻي ڪاٺ جا مٿيان حصا لڳائي ميزون بڻايون ويون هيون.

مان اهي ڏسي ٿورو مشڪيس، ان ڪري نه مشڪيس ته اهو ڪو جديد فيشن هو پر ان ڪري جو اهو هڪ فڪرمند خيال هو. يعني شين کي اڇلائڻ جي بجاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪرڻ جو هڪ خاموش مثال. شايد پراڻي شين کي نئين زندگي ڏيڻ اها هڪ سويڊش سوچ آهي جيڪا ماحول دوست به آهي، سستي ۽ عملي به آهي ۽ سڀ کان مزي واري ڳالهه ته پنهنجي انداز ۾ شاعراڻي به لڳي ٿي. بس ان هڪ گهڙيء ۾ مان سويڊن مان واپس پنهنجي اباڻي شهر جي مکيه رستي، سومرا محلا شاهي بازار موري سنڌ ۾ پهچي ويس.

مون کي پنهنجن ڪنن ۾ پيرن سان هلندڙ سبڻ جي مشينن جو اهو مخصوص آواز ٿپ-ٿپ ٻڌڻ ۾ اچڻ لڳو. مون کي استاد عبدالخالق عرف چاچا ڪارو درزي، استاد مقبول ۽ هميشه خوش رهندڙ عطا سُرهيو نظر اچڻ لڳا، جيڪي اتي بازار ۾ پاڙي توڙي شهر جي ماڻهن جا ڪپڙا سبندا هئا. انهن ڏينهن ۾ موٽرن واريون مشينون عام نه هيون. اڪثر مشينون رڳو پيرن جي زور تي هلنديون هيون. اها هڪ ايمانداري واري ڏينهن رات جسماني محنت پڻ هئي. يعني سبڻ رڳو هڪ هنر نه پر هڪ ورزش به هئي. اهي درزي صرف ڪپڙا نه سبندا هئا پر اهي گهٽيءَ جي سماجي لاڳاپن کي به پاڻ ۾ جوڙي رکندا هئا.

اسان ڀائر اسڪول کان پوءِ بابا جي دڪان تي سندس مدد ڪندا هئاسين، بلڪل انهن نوجوان ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين وانگر جيڪي اڄ  بيگيري اسٽوگان ۾ ڪم ڪري رهيا آهن. اسان جي اسڪول جو هوم ورڪ انتظار ڪري سگهيو ٿي پر دڪان جي ذميواري نه. اڄ پوئتي مڙي ڏسجي ٿو ته ان معمول اسان کي خاموشيءَ سان پنهنجي ڪم سان لڳاء، ٽيم ورڪ ۽ محنت ڪرڻ جو احترام سيکاريو. مان هاڻي به جڏهن ڳوٺ ويندو آهيان ته دڪان تي انهيء چاهه سان ويهندو آهيان.

۽ پوءِ اتي ڪجهه ٽهڪ هئا يعني بيگيري اسٽوگان  جي اندر خاندانن کي کلندي ڏسي اوچتو مون کي موري جا ٻه ناقابل فراموش ڪردار ياد اچي ويا، هڪ عطا سُرهيو جنهن جو مان مٿي ذڪر ڪري آيو آهيان ۽ ٻيو نور محمد نول جنهن کي سڀ پيار مان نورو نول چوندا هئا. نورو دڪاندارن ۽ درزين لاءِ چانهه جون ڪٽليون، ڪوپ، پليٽون ۽ پليٽن ۾ ڪيڪ کڻي ايندو هو، پر سندس اصل فن ڪاميڊي يعني مشڪري، چرچا ڀوڳ ۽ ٽوٽڪا هو جنهن جي ڪري اتي سب وندريا پيا هوندا هئا.

عطا ۽ نورو ٻئي قدرتي فنڪار هئا جن کي اسين سنڌيءَ ۾ چرچائي چوندا آهيون. جيئن ئي نورو گهٽيءَ ۾ داخل ٿيندو هو عطا پهريون چرچي وارو جملو هڻندو هوس، نورو جواب ڏيندو هو. ڪجهه ئي گهڙين ۾ نه رڳو دڪاندار پر اتي ويٺل گراهڪ به پنهنجا ڪم ڇڏي کين گهيرو ڪري بيهندا هئا ۽ سندن هڪ ٻئي سان چرچا ڪرڻ مان لطف اندوز ٿيندا هئا. ڏهن پندرهن منٽن لاءِ سڄي بازار هڪ لائيو ڪاميڊي اسٽيج بڻجي ويندي هئي. نه ڪا ٽڪيٽ، نه ڪو مائڪروفون. رڳو ذهانت، حاضر جوابي، گرمجوشي ۽ هڪٻئي سان انساني تعلق جو هجڻ.

مزي واري ڳالهه ته ان سان ڪو فرق نه پوندو هو ته ڊسمبر ۽ جنوري جي ٿڌي صبح آهي يا جون ۽ جولاءِ جون تپندڙ منجهندون، ماڻهو پوءِ به گڏ ٿيندا هئا، ٽهڪ ڏيندا هئا ۽ کلي کلي خيرا ٿيندا هئا ۽ انهن جي چرچن مان لطف اندوز ٿيندا هئا. اهي مختصر گهڙيون هر ڪنهن کي ڪم مان هڪ وقفو، خوشيءَ جو هڪ ڊوز ۽ سماجي اتحاد جو احساس ڏينديون هيون. اهي ماڻهن کي ياد ڏياريندا هئا ته محنت ڪندڙ زندگيءَ ۾ به ٽهڪن جي پنهنجي جاءِ ۽ اهميت آهي.

نورو هاڻي اسان ۾ ناهي رهيو. عطا، شڪر آهي ته اڃا تائين ساڳئي خوش مزاجي سان گڏ سلامت آهي. جڏهن به مان موري ويندو آهيان ۽ کيس ڏسندو آهيان ته ائين لڳندو آهي ڄڻ هڪ جيئري ياد سان ملاقات ٿي هجي.

سويڊن جي ان بيڪريءَ ۾ ويهي، انهن نوجوان ڇوڪرن توڙي ڇوڪرين، پراڻين سبڻ جي مشينن جي ميزن، کلندڙ خاندانن ۽ اسڪيٽنگ کان پوءِ آيل فيڪا جي رش ۾ مون کي هڪ طاقتور سچائيءَ جو احساس ٿيو ته دنيا جي مختلف کنڊن ۽ ثقافتن جي فرق جي باوجود زندگيءَ جي رفتار هڪ جهڙي آهي. يعني جتي ڪٿي ٿوري گهڻي فرق سان ڳالهيون ساڳيون ئي آهن معني نوجوان ڪم ڪن ٿا، والدين فڪرمند به ٿين ٿا ۽ کلن به ٿا، ٻار کيڏن ۽ کائين ٿا، پراڻا اوزار نوان مقصد ماڻين ٿا، برادريون گڏ ٿين ٿيون ۽ ڪهاڻيون مختلف لهجن ۾ هر هر ورجايون وڃن ٿيون.

 چاهي اها اسٽاڪهوم جي ٻيٽن ۾ هڪ بيڪري هجي يا موري جي شاهي بازار ۾ هڪ درزيءَ جو دڪان، روح هڪ ئي آهي يعني سخت محنت، گڏ گذاريل گهڙيون، وسيلن جو احترام ۽ انساني تعلق جو هڪ سادو جادو.

شايد ترقيءَ جو مطلب هميشه ماضيءَ کي وسارڻ ناهي هوندو. ڪڏهن ڪڏهن ان جو مطلب اهو هوندو آهي ته ماضيءَ کي ٻيهر استعمال ڪيل فرنيچر ۾، نوجوانن جي عزم ۾، چانهه جي گرم ڪوپن ۾ ۽ انهن يادن ۾ پاڻ سان گڏ کڻي هلجي جيڪي اسان جتي به وڃون اهي اسان سان گڏ سفر ڪن ٿيون.

۽ ڪڏهن ڪڏهن، پراڻي سبڻ جي مشين مان ٺهيل هڪ فيڪا ميز ئي ڪافي هوندي آهي پاڻ کي اهو ياد ڏيارڻ لاءِ ته منهنجو اصل ڪٿي جو آهي. ۽ ها منهنجو اصل سنڌ آهي، مورو آهي، شاهي بازار سومرا محلو آهي، جتي مان ننڍو ٿي وڏو ٿيو آهيان، اهو منهنجي روح سان هر وقت گڏ آهي ۽ انهي ۾ وڏو مزو آهي.

________________

سنڌ جي شھر مورو جو عبداللہ عثمان مورائي سُئيڊن ۾ گرائونڊ واٽر انجنيئر آھي. ھُو ناميارو ليکڪ آھي ۽ گھڻي وقت کان انگريزي، سنڌي توڙي اردوءَ ۾ مختلف اخبارن لاءِ ڪالم ۽ سفرناما لکندو رھي ٿو.