چين جي 15 هين پنج سالي رِٿا ۽ ڏکڻ ايشيا جو بدلجندڙ اسٽريٽجڪ منظرنامو

هين پنج سالي رِٿا ۾ سڀ کان اهم تبديلي جاگرافيائي نه پر ٽيڪنيڪل آهي. چيني ٽيڪنالاجي ڪمپنيون ڏکڻ ايشيائي حڪومتن کي AI انفراسٽرڪچر، “سمارٽ” گورننس سسٽم ۽ ڊجيٽل رابطا فراهم ڪنديون. ايئن ڪرڻ سان، چين جا ٽيڪنيڪل معيار بنيادي سطح تي شامل ٿي ويندا.

پاڪستان، سريلنڪا ۽ بنگلاديش وٽ بيجنگ جا قرض رڪارڊ سطح تي آهن. سال 2024 ۾، چين 29 ارب ڊالر جي قرضن سان پاڪستان جو سڀ کان وڏو قرضدار بڻجي ويو

تحرير: ليو نيروشا درشن

ڪولمبو: ورلڊ بئنڪ جي رپورٽن مطابق، چين ڏکڻ ايشيا جي ملڪن کي لڳ ڀڳ 48 ارب ڊالر جا قرض ڏنا آهن. پاڪستان، سريلنڪا ۽ بنگلاديش وٽ بيجنگ جا قرض رڪارڊ سطح تي آهن. سال 2024 ۾، چين 29 ارب ڊالر جي قرضن سان پاڪستان جو سڀ کان وڏو قرضدار بڻجي ويو. 2006 کان 2022 جي وچ ۾، سريلنڪا انفراسٽرڪچر منصوبن، خاص طور تي همبنٽوٽا پورٽ لاءِ چيني سرڪاري بئنڪن کان 13.2 ارب ڊالرن کان وڌيڪ قرض ورتو. متوقع آمدني ۾ کوٽ سبب، سريلنڪا جي حڪومت 2017 ۾ همبنٽوٽا پورٽ کي 99 سالن جي ليز تي هڪ چيني فرم جي حوالي ڪرڻ جا قدم کنيا.

جي ڊي پي کان اڳتي جو اسٽريٽجڪ روڊ ميپ

جڏهن مارچ 2026 جي شروعات ۾ چين جي نيشنل پيپلز ڪانگريس (NPC) ۽ چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس (CPPCC) — جن کي گڏيل طور تي “ٻه اجلاس” (Two Sessions) چيو ويندو آهي — منعقد ٿيا، ته عالمي ڌيان فوري جي ڊي پي (GDP) هدفن ۽ واشنگٽن سان تجارتي ڇڪتاڻ تي هو. تنهن هوندي، انهن اجلاسن جو سڀ کان اهم نتيجو 15 هين پنج ساله منصوبي (2026-2030) جي باقاعده توثيق هئي.

هي 141 صفحن جو دستاويز نه رڳو چين جي اندروني معاشي رخ جو تعين ڪري ٿو، پر اهو ترقي پذير دنيا، خاص طور تي ڏکڻ ايشيا ۾ بيجنگ جي اثر کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ اسٽريٽجڪ بلو پرنٽ (خاڪو) طور ڪم ڪري ٿو. شي جن پنگ جي قيادت ۾، اهي دستاويز تيز رفتار ترقيءَ جي بدران ٽيڪنالاجي جي خودمختياري، قومي سلامتي ۽ رياست جي نگرانيءَ ۾ معاشي رهنمائي ڏانهن منتقل ٿي ويا آهن. 15 هون پنج ساله منصوبو هن تبديليءَ کي وڏي پيماني تي باقاعده بڻائي ٿو، جنهن جا اثر ڏکڻ ايشيا ايندڙ پنجن سالن تائين روايتي انفراسٽرڪچر قرضن کان گهڻو اڳتي جي مشغولين ذريعي محسوس ڪندو.

معاشي اثرات

ڏکڻ ايشيا ۾ 15 هين پنج ساله منصوبي جي رخ کي سمجهڻ لاءِ چين جي موجوده حيثيت کي ڏسڻ ضروري آهي. 2024 ۾، چين ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ واپار لڳ ڀڳ 200 ارب ڊالر تائين پهچي ويو، جيڪو گذريل ڏهاڪي ۾ 6.3 سيڪڙو جي سراسري سالياني واڌ کان ٻيڻو ٿي چڪو آهي. واپار جي ورڇ چين جي غلبي کي واضح ڪري ٿي:

ڀارت: 100 ارب ڊالر

بنگلاديش: 27 ارب ڊالر

پاڪستان: 23 ارب ڊالر

سريلنڪا: 5 ارب ڊالر

نيپال: 1.5 ارب ڊالر

مالديپ: 1 ارب ڊالر

چين هاڻي ڀوٽان کان علاوه ڏکڻ ايشيا جي هر ملڪ جو سڀ کان وڏو واپاري ڀائيوار آهي. سيڙپڪاري جو منظرنامو پڻ حيران ڪندڙ آهي. جيتوڻيڪ بيلٽ اينڊ روڊ انيشيٽو (BRI) 2025 تائين عالمي سطح تي 213.5 ارب ڊالر تائين پهچي ويو، پر ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال جو طريقو بدلجي ويو آهي. مثال طور، جتي 2025 ۾ پاڪستان ۾ BRI جي شموليت ۾ 77 سيڪڙو گهٽتائي آئي، اتي سريلنڪا ۾ اها 1,590 سيڪڙو جي حيران ڪندڙ حد تائين وڌي وئي — جنهن جو وڏو ثبوت سينوپيڪ (Sinopec) جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو لڳائڻ لاءِ 3.7 ارب ڊالر جو معاهدو آهي. پاڪستان ۾ اها سستي ڪا پٺڀرائي ناهي، بلڪه اها بيجنگ پاران انفراسٽرڪچر جي وڏن قرضن کان هٽي ڪري توانائي جي سيڙپڪاري ۽ “نرم” مشغولين (soft engagements) ڏانهن وڌڻ جو اشارو آهي، جن جي نگراني ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو آهي.

ڊجيٽل سلڪ روڊ

15 هين پنج ساله منصوبي ۾ سڀ کان وڌيڪ اهم تبديلي جاگرافيائي نه پر ٽيڪنالاجيڪل آهي. هن دستاويز ۾ مصنوعي ذهانت (Artificial Intelligence – AI) جو ذڪر انٽيگريٽيڊ سرڪٽس جي ڀيٽ ۾ 13 کان 1 جي تناسب سان وڌيڪ آهي. هڪ نئون اسٽريٽجڪ فريم ورڪ، “ماڊل-چپ-ڪلائوڊ-ايپليڪيشن” متعارف ڪرايو ويو آهي.

هن جو مطلب آهي ته چيني ٽيڪنالاجي ڪمپنيون ڏکڻ ايشيائي حڪومتن کي AI انفراسٽرڪچر، “سمارٽ” گورننس سسٽم ۽ ڊجيٽل رابطا فراهم ڪنديون. ايئن ڪرڻ سان، چين جا ٽيڪنيڪل معيار بنيادي سطح تي شامل ٿي ويندا. ڊجيٽل سلڪ روڊ جي تحت، هوواوي (Huawei) ۽ ZTE جهڙيون ڪمپنيون اڳ ۾ ئي بنگلاديش جي 5G ۽ ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ جي مقصدن ۾ مدد ڪري رهيون آهن.

2026 ۽ 2030 جي وچ ۾، بيجنگ ڊيٽا جي معيارن کي باقاعده بڻائڻ جو ارادو رکي ٿو، جنهن سان اهو يقيني بڻايو ويندو ته پورٽ ڪلسٽرز ۽ لاجسٽڪ مرڪز چيني AI ۽ ڊيٽا اسٽيڪس تي ڪم ڪن. جيئن ته چين وٽ اڳي ئي هندي سمنڊ جي بندرگاهن ۾ آپريشنل حصو آهي، تنهن ڪري انهن کي چيني AI انفراسٽرڪچر تي منتقل ڪرڻ کيس اهڙي ڪنٽرول جي سطح فراهم ڪري ٿو جيڪا محض جسماني ملڪيت کان گهڻو مٿانهون آهي.

هڪ اڻ پڌرو اسٽريٽجڪ منطق

ماهرن جو چوڻ آهي ته بيجنگ 15 هين پنج ساله منصوبي کي استعمال ڪندي ترقي پذير ملڪن ۾ پنهنجي “گلوبل گورننس انيشيٽو” ۽ “گلوبل ڊولپمينٽ انيشيٽو” لاءِ حمايت وڌائي رهيو آهي. هندستان کانسواءِ، ڏکڻ ايشيا جا ملڪ گهڻو ڪري هن منطق جي مزاحمت ڪرڻ جي قابل ناهن. انهن جي انفراسٽرڪچر جون ضرورتون تمام وڏيون آهن، پر ورلڊ بئنڪ ۽ مغربي قرض ڏيندڙ ادارا اڪثر ڪري سخت شرطن سان گڏ سست رفتاريءَ سان هلندا آهن.

ان جي مقابلي ۾، بيجنگ جون آڇون تيز، گهٽ خرچ ۽ “ڏکڻ جي اتحاد” (Southern Solidarity) جي نالي هيٺ هونديون آهن. ان کان علاوه، چيني ڪرنسي رينمنبي (RMB) هاڻي رڳو واپاري ڪرنسي کان سيڙپڪاري جي ڪرنسي ۾ منتقل ٿيڻ لاءِ تيار آهي. جڏهن هي AI انفراسٽرڪچر سان ملي ويندو، ته چين جو مالي، ٽيڪنالاجيڪل ۽ سفارتي اثر هڪ واحد ۽ متحد نظام ۾ ضم ٿي ويندو.

15 هون پنج ساله منصوبو چين جي ڏکڻ ايشيائي حڪمت عملي جي پختگي جو اشارو آهي. هي رڳو سادي قرض ڏيڻ کان اڳتي وڌي هڪ پيچيده ۽ ٽيڪنالاجي سان ڀرپور نظام ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن کان ڇوٽڪارو حاصل ڪرڻ ڏکيو آهي. ڍاڪا، ڪولمبو، ڪاٺمنڊو ۽ اسلام آباد لاءِ هاڻي سوال اهو ناهي ته چين سان رابطو رکڻ گهرجي يا نه — اهو ته اڻٽر آهي. ان جي بدران، چيلنج اهو آهي ته ڇا اهي پنهنجي اها صلاحيت پيدا ڪري سگهن ٿا جو پنهنجي شرطن تي معاهدا ڪن، ان کان اڳ جو ايندڙ پنج سال ٽيڪنالاجيڪل ۽ مالي وابستگي جي هڪ نئين نسل کي جنم ڏين. موجوده ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اڪثر ملڪ اڃا تائين هن تبديليءَ لاءِ تيار ناهن.

_____________

ليو نيروشا درشن سريلنڪا جو سينئر صحافي آھي

ڏکڻ ڪوريائي خابرو اداري The AsiaN جي انگريزي سروس جي ٿورن سان