رِڻ تَتِيءَ ۾ لوليون: ٿر جي ريگزارن مان اڀرندڙ اُميد جو ھڪ آلاپ

آفتن ستايل ٿر جي واريءَ ۾ سُر وکيريندڙ آواز ليجنڊ راڳي موهن ڀڳت کي ڀيٽا

هر سال 10 مارچ تي، سنڌ جا موسيقيءَ سان پيار ڪندڙ ماڻهو برصغير جي عظيم لوڪ ۽ ڀڳتي راڳي موهن ڀڳت کي ياد ڪندا آهن، جنهن جي آواز ڪڏهن ٿر جي خاموش وسعتن ۾ پڙاڏا پيدا ڪيا هئا

تحرير: رميش راجا

موهن ڀڳت کي نه صرف هڪ ڳائڻي طور، پر سنڌ جي روحاني ۽ ثقافتي هم آهنگي جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. ٿر جي انهن خاموش صحرائن ۾، جتي ڪڏهن خانه بدوش ڳائڻن جي دلين مان سنگيت ڦٽي نڪرندو هو، اتي اڄ به سندس آواز گونجندو محسوس ٿئي ٿو؛ هڪ اهڙو آواز جيڪو نهايت حليم، عقيدت سان ڀرپور ۽ لافاني آهي.

هر سال 10 مارچ تي، سنڌ جا موسيقيءَ سان پيار ڪندڙ ماڻهو برصغير جي عظيم لوڪ ۽ ڀڳتي راڳي موهن ڀڳت کي ياد ڪندا آهن، جنهن جي آواز ڪڏهن ٿر جي خاموش وسعتن ۾ پڙاڏا پيدا ڪيا هئا. 1995ع ۾ سندس وڇوڙي کي ڪيئي ڏهاڪا گذري وڃڻ باوجود، سندس ڳائڻ انهن ٻڌندڙن جي يادن ۾ اڄ به زنده آهي، جيڪي صوفيانه ۽ ڀڳتي شاعريءَ جا روح پرور ڪلام سندس آواز ۾ ٻڌي وڏا ٿيا.

موهن ڀڳت انهن ناياب فنڪارن مان هڪ هو، جن جي آواز ۾ مٺاس به هئي ته گهرائي به. کيس اڪثر “ٿر جو مٺڙو آواز” چيو ويندو هو؛ هڪ اهڙو نهٺو انسان جنهن جي شهرت خاموشيءَ سان سڄي سنڌ ۾ پکڙجي وئي. ٿر جي ريگزارن جي اٿاهه سانت ۾ جڏهن سندس آواز اڀرندو هو، ته ائين لڳندو هو ڄڻ ڪا گونجدار صدا سڄي صحرا کي عقيدت ۽ سنگيت سان ڀري رهي هجي.

هو 1929 يا 1930 ڌاري ٿرپارڪر ضلعي جي شهر اسلام ڪوٽ ۾ پيدا ٿيو. ٿر جي ٻين ٻارن وانگر سندس شروعاتي زندگي به سادي هئي. ننڍپڻ ۾ هو ٿر جي کليل ميدانن ۾ ٻڪريون چارڻ ويندو هو. انهن تنهائيءَ جي گهڙين ۾، هو وقت گذارڻ لاءِ مذهبي بيت ۽ ڪافيون ڳائيندو هو. شايد انهيءَ خاموش منظرنامي ئي سندس آواز کي هڪ فطري لئه عطا ڪئي.

موسيقي سندس خانداني ورثو هو. سندس والد ڀڳت اميدرام ۽ چاچو موتي ڀڳت علائقي جا مڃيل راڳي هئا. موهن ڀڳت موسيقيءَ جي شروعاتي تربيت انهن کان ئي حاصل ڪئي. جن ماڻهن کيس ننڍپڻ ۾ ڳائيندي ٻڌو هو، اهي هميشه سندس آواز جي ڪشش ۽ طاقت جو ذڪر ڪندا هئا.

اڳتي هلي هن پنهنجي ڳائڻ جي انداز کي ٿر جي مشهور راڳي امرو ڀڳت ۽ نامور موسيقار استاد مراد فقير جي نگرانيءَ ۾ وڌيڪ نکاريو. استاد مراد فقير ڪافي ڳائڻ ۾ وڏي مهارت رکندا هئا ۽ سندن شاگردن جي دائري ۾ مشهور لوڪ ڳائڻي مائي ڀاڳي به شامل هئي. اهڙي ريت موهن ڀڳت هڪ مالامال موسيقيءَ واري روايت مان سکيو ۽ اڳتي وڌيو.

موهن ڀڳت جي فن ۾ برصغير جي روحاني تنوع جي جهلڪ نظر اچي ٿي. هن عظيم بزرگن ۽ صوفين جي شاعري ڳائي، جن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، ڀڳت ڪبير، ميرا ٻائي، تلسي داس، بلهي شاهه ۽ سلطان باهو شامل آهن. سندس آواز ذريعي انهن شاعرن جو پيغام ڳوٺن ۽ شهرن جي عام ماڻهن تائين پهتو.

سندس پيشڪش سادي پر اثرائتي هوندي هئي. هو عام طور تي ٽن يا چئن ساٿين سان گڏ ڳائيندو هو، جن ۾ سندس ڀاءُ سروپو ڀڳت ۽ پوءِ پٽ شنڪر ڀڳت شامل هوندا هئا. هو روايتي سازن جهڙوڪ تنبوري، جهانجهه، ڍولڪ، تالي ۽ هارمونيم جو استعمال ڪندو هو. گهٽ سازن جي باوجود، سندس پرفارمنس اهڙو سحر انگيز سماع ٻڌي ڇڏيندي هئي، جو ٻڌندڙ حيران رهجي ويندا هئا.

سندس ڌُنن ۾ مارواڙي، ڍاٽڪي ۽ گجراتي لوڪ روايتن جو اثر هو، جيڪو ريگستاني خطي جي ثقافتي لاڳاپن جي عڪاسي ڪري ٿو. سندس تنبورو پڻ خاص هو، جيڪو هڪ آڳاٽي آڪ (نيماڻي) جي پاڙ مان ٺهيل هو؛ جيڪو سنڌ جي روايتي هنر جو هڪ منفرد نمونو هو.

موهن ڀڳت ريڊيو پاڪستان لاءِ ڪيترائي گيت رڪارڊ ڪرايا ۽ پوءِ سندس موسيقي آڊيو ڪيسيٽس تي به رليز ٿي. انهن رڪارڊنگز ذريعي سندس آواز ٿر جي ڳوٺن کان نڪري پري پري تائين پهتو. ڪيترن ئي ماڻهن لاءِ اهي ڪيسيٽون ئي سندس موسيقيءَ سان پهرين سڃاڻپ بڻيون. منهنجو والد، مرحوم ڪالو مل، موسيقيءَ جو بيحد شوقين هو ۽ وٽس اهڙين رڪارڊنگز جو وڏو ذخيرو هو. مون پهريون ڀيرو انهن ئي ڪيسيٽس ذريعي موهن ڀڳت کي ڪبير ۽ شاهه لطيف جي شاعري ڳائيندي ٻڌو. اهي گيت اڄ به ناقابلِ فراموش آهن.

موسيقيءَ ۾ هڪ پراسرار طاقت هوندي آهي. هڪ سچو ۽ روحاني آواز لمحن ۾ انساني دل کي تسخير ڪري سگهي ٿو. جڏهن اهڙو آواز صحرا جي سانت ۾ گونجندو آهي، ته ائين لڳندو آهي ڄڻ واريءَ جون ڀِٽون سجاڳ ٿي پيون ھجن. خاموش هوائون، اڻ کٽ واري ۽ وسيع آسمان اوچتو رنگن ۽ جذبن سان ٽمٽار محسوس ٿيڻ لڳندا آهن. موهن ڀڳت وٽ اهو ناياب جادو هو. سندس ڳائڻ ريگستان جي اڪيلائيءَ کي روح جي جشن ۾ تبديل ڪري سگهندو هو.

ريڊيو ۽ رڪارڊنگز کان علاوه، هن پاڪستان ٽيليويزن ۽ سنڌ جي بيشمار ثقافتي تقريبن ۾ به پنهنجي فن جو مظاهرو ڪيو. پنهنجي فن جي ذريعي، هن قديم لوڪ ۽ ڀڳتي روايتن کي هڪ جديد ۽ نکاريل موسيقيءَ واري رنگ ۾ پيش ڪيو. سندس آواز شاهه لطيف ۽ ڪبير جي شاعريءَ کي نئين نسل تائين پهچايو ۽ صحرا جي موسيقي واري ورثي جي سادگي ۽ پاڪيزگي کي برقرار رکيو.

10 مارچ 1995ع تي سندس وفات کانپوءِ، اها موسيقي واري روايت سندس پٽ شنڪر ڀڳت ۽ ڀائٽي آتم ڀڳت جاري رکي، جيڪي اڄ به ساڳئي انداز ۾ فن جو مظاهرو ڪن ٿا.

اڄ موهن ڀڳت کي نه رڳو هڪ ڳائڻي طور پر سنڌ جي روحاني ۽ ثقافتي هم آهنگي جي علامت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. ٿر جي انهن خاموش صحرائن ۾، جتي ڪڏهن خانه بدوش ڳائڻن جي دلين مان سر وکربا هئا، اتي اڄ به سندس آواز گونجي رهيو آهي؛ نهايت حليم، عقيدت سان ڀريل ۽ هميشه زنده رهندڙ.

____________

رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“