”جمالو“ برطانوي دور جو نہ پر قديم سنڌي لوڪ ادب جو لافاني گيت آھي

جمالو جھڙي قديم گيت کي سکر جي لئسڊائون پُل ۽ ڪنھن قيديءَ ھٿان ريل ھلڻ سان منسوب ڪرڻ غلط آھي. برٽش آرڪائيوز ۾ اھڙي ڪا بہ ثابتي نٿي ملي. پُل جي اڏاوت وقت سکر ۾ نہ ڊسٽرڪٽ جيل ھو ۽ نہ ئي سينٽرل جيل. اھي ٻئي جيل 1904 ۽ 1938 ۾ تعمير ٿيا جڏھن تہ پُل جي تعمير 1889 ۾ مڪمل ٿي

جمالو ڪنھن قيديءَ يا ڪنھن ٻئي فرد جو نہ پر خوشيءَ جي ھڪ احساس جو نالو آھي. سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ سنڌي ماڻهوءَ جي خوشيءَ جو اظهار ”هو جمالو“ رڳو هڪ لوڪ گيت نه پر هڪ تاريخي ورثو آهي.

حقيقت ۾ ”هو جمالو“ سنڌ جي بهادريءَ جو قومي گيت آهي، جنهن جو بنياد سنڌ جي مٽيءَ، هتي جي رزميه تاريخ ۽ سنڌي مڙسن جي مڙسيءَ تي رکيل آهي.

نصير اعجاز

ڪي سال ٿيندا جو اوچتو ھڪ فرضي قصو مشھور ڪيو ويو تہ سنڌ جو ثقافتي لوڪ گيت ”جمالو” انگريزن جي زماني ۾ انھيءَ وقت شروع ٿيو جڏھن سکر واري لئنسڊائون پُل جُڙي راس ٿي ۽ اُن تان ريل کي گذارڻ جو مسئلو پيدا ٿيو. جُڙتو قصي موجب جن انگريزن پُل ٺاھي، اُھي اُنھيءَ تان ريل ھلائڻ کان ڊڄي رھيا ھئا. اُن وقت جمالو شيديءَ نالي سان سکر جيل جي ھڪ قيدي ريل ھلائڻ لاءِ تيار ٿيو، ۽ جڏھن ھُن ريل ھلائي تہ ۽ انعام ۾ کيس آزاد ڪيو ويو تہ انھيءَ خُوشيءَ ۾ سندس زال اھو گيت ڳايو. اھو فرضي داستان جوڙي سنڌ جي قديم لوڪ گيت جي اھميت گھٽائڻ جو ڪمال اسان جي ھڪ مرحوم دوست ڪمال ڄامڙي سان منسوب ڪيو ٿو وڃي، جيڪو ڪراچيءَ ۾ اُردو يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي جو چيئرمن ھو. مونکي خبر ناھي تہ واقعي اھو ڪمال مرحوم ڪمال ڄامڙي جو ھو، ۽ جيڪڏھن واقعي اھو قصو ھُن گھڙيو ھو، تہ وٽس انھيءَ جي مستند ھجڻ جو ڪھڙا ثبوت يا دليل ھئا (جيڪي ڪٿي بہ حوالي طور ظاھر ڪونہ ٿيا). بھرحال، مون انھن ئي ڏينھن ۾، توڙي انھيءَ کانپوءِ مختلف لکڻين ۾ اِن فرضي داستان کي رد ڪيو ھو. انڊيا جي سنڌين جي نئين نسل کي بہ اھو فرضي داستان ملي ويو تہ سوشل ميڊيا تي مون کين دليلن سان سمجھايو تہ اھو من گھڙت داستان آھي. مون وٽ انھيءَ جُڙتو قصي کي رد ڪرڻ جا ڪي دليل ھئا. مثال طور ھڪ وزنائتو دليل جيڪو ان کي منطقي طور تي غلط ثابت ڪري ٿو، ھيءُ ھو:

لئنسڊائون پل 1889ع ۾ جڏھن جُڙي راس ٿي ۽ انھيءَ جو افتتاح ٿيو تہ سکر ۾موجودہ جيل اڃا وجود ئي نه رکندا هئا. سکر جو ڊسٽرڪٽ جيل 1904 ۾ تعمير ٿيو ھو جڏھن تہ سينٽرل جيل جي اڏاوت 1938 ۾ ٿي. جيڪڏهن پل جي تعمير وقت اهي جيل هئا ئي ڪونه، ته پوءِ ڪنهن قيديءَ جو اتي هجڻ ۽ پل پار ڪرڻ واري شرط جو قصو صرف هڪ خيالي ڪهاڻي ئي لڳي ٿو.

ويجھڙائيءَ ۾ مونکي خيال آيو تہ پُل جي افتتاح جي حوالي سان انگريزن وٽ تہ لازمي طور مڪمل رڪارڊ موجود ھوندو. ڇا اھو ممڪن آھي تہ جمالو نالي قيديءَ واري ڪھاڻيءَ بابت بہ وٽن ڪو رڪارڊ موجود ھجي؟ اھو سوال منھنجي ذھن ۾ ھورا کورا مچايو ويٺو ھو. مون اھو سوال ۽ اُنھيءَ سان لاڳاپيل ٻيا سوال گُوگل جي ھٿرادو ڏاھپ واري ايپ جيمناءِ سان ونڊيا ۽ گذارش ڪئي تہ برٽش دور جي رڪارڊ کي ڦولھي مونکي حقيقت کان اگاھ ڪري. مونکي جيڪي جواب مليا، اُھي ھتي ونڊيان ٿو.

جيمناءِ موجب اڪثر لوڪ گيتن سان گڏ ڪي نه ڪي قصا منسوب ڪيا ويندا آهن ته جيئن انهن ۾ هڪ ڊرامائي رنگ ڀري سگهجي. ھن قصي ۾ شيدي برادريءَ جو نالو ان ڪري ورتو ويو هوندو جو اهي پنهنجي بهادري ۽ جسماني سگھه جي ڪري مشهور هئا، پر تاريخي طور تي ان جو ڪو به مستند ثبوت نه ٿو ملي.

پوءِ اصل حقيقت ڇا ٿي سگهي ٿي؟ مون پُڇيو. جواب مليو:

“هو جمالو” بنيادي طور تي فتح، خوشي ۽ بهادريءَ جو گيت آهي. گمان غالب آهي ته: اهو ڪنهن جنگ جي ميدان مان سوڀارو ٿي موٽندڙ “جمالو” نالي بهادر مڙس لاءِ ڳايو ويو هجي. يا وري “جمالو” هڪ علامتي نالو آهي جيڪو هر ان شخص لاءِ استعمال ٿئي ٿو جيڪو ڪو وڏو معرڪو سر ڪري ٿو. تاريخ کي رڳو ٻڌل سڌل ڳالهين تي نه، پر آرڪائيوز ۽ دستاويزن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي.

ٻيو تہ انھيءَ لوڪ گيت ۾ “کٽي آيو خير” جھڙن لفظن جو استعمال ٻُڌائي ٿو تہ سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ سنڌي ماڻهوءَ جي خوشيءَ جو اظهار ”هو جمالو“ رڳو هڪ لوڪ گيت نه پر هڪ تاريخي ورثو آهي. هن گيت سان منسوب لئنسڊائون پل (سکر) واري شيدي قيديءَ جو قصو، جيڪو اڪثر ٻڌايو ويندو آهي، تحقيق جي ڪسوٽيءَ تي پورو نٿو لهي. هن قصي کي دليلن سان رد ڪرڻ جا ڪارڻ ھي آھن تہ ”جمالو“ جو نالو ۽ هي لوڪ گيت ان کان صديون اڳ سنڌ جي لوڪ ادب جو حصو رهيو آهي. ٻيو تہ انگريز انجنيئر (اي اين ميرس فُولر) ڪڏهن به اهڙو غير سائنسي طريقو اختيار نه ڪن ها ته هڪ غير تربيت يافته قيديءَ کي ريل هلائڻ ڏين، جنهن سان لکن جي ماليت واري پُل ۽ ريل کي نقصان پهچي ها. جن انگريزن دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن کي پنھنجي بيٺڪ بنائي اُتي درياھن تي پُليون ٺاھي ريلون ھلايون، اُھي سنڌ ۾ پُل ٺاھي انھيءَ تان ريل ھلائڻ کان ڇو ڊڄن ھا. گيت ۾ ”کٽي آيو خير سان“ جو اصطلاح جنگ يا وڏي معرڪي مان موٽڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل جي ڊرائيوريءَ لاءِ ”کٽي اچڻ“ جي تشبيهه سنڌي ٻوليءَ جي مزاج سان ميل نٿي کائي.

جيمناءِ موجب ھڪ ٻي وڌيڪ اھم ڳالھ ھيءَ آھي تہ برٽش لائبريري يا ان وقت جي سرڪاري گزيٽيئرز ۾ اهڙي ڪنهن به معاهدي يا قيديءَ جو ڪو به ذڪر نٿو ملي، جنهن ريل هلائي هجي. حقيقي تحقيق موجب، ”هو جمالو“ جو تعلق قديم سنڌ جي بهادريءَ، جنگي معرڪن ۽ سنڌي مڙسن جي مڙسيءَ سان آهي.

جيمناءِ موجب هن گيت جي لفظن تي غور ڪجي ته اها هڪ مڪمل تصويرڪشي آهي. هن گيت جي مختلف بندن جي لغوي ۽ معنوي تشريح بہ قيديءَ واري قصي کي رد ڪري ٿي. مثال طور خاص ڪري ”منهنجو جمالو جتن سان“ واري جملي مان اها ڳالهه واضح ٿئي ٿي ته ”جمالو“ هتي ڪو هڪ مخصوص شخص نه، پر هڪ استعارو (Metaphor) يا خوشيءَ جو اهڃاڻ آهي.  حقيقت ۾ ”هو جمالو“ سنڌ جي بهادريءَ جو قومي گيت آهي، جنهن جو بنياد سنڌ جي مٽيءَ، هتي جي رزميه تاريخ ۽ سنڌي مڙسن جي مڙسيءَ تي رکيل آهي. جمالو رڳو هڪ مخصوص واقعي يا فرد جي ڪهاڻي ناهي، پر هي سنڌي سماج جي گڏيل خوشين، امنگن ۽ ثقافتي ارتقا جو هڪ خوبصورت عڪس آهي. وقت گذرڻ سان گڏ هن گيت ۾ نوان نوان بند شامل ٿيندا رهيا آهن، جيڪي ان جي آفاقيت جو ثبوت آهن.

ٻيو تہ جڏهن اسان چئون ٿا ته ”منهنجو جمالو جتن سان“، ته ان مان مراد ڪو هڪ ويڙهاڪ يا قيدي ناهي، پر هتي ”جمالو“ مان مراد ھڪ لاڳاپو ۽ خوشيءَ جو اظھار آهي. سنڌي لوڪ ڪهاڻين ۾ ”جت“ قبيلي جو ذڪر اڪثر محبت ۽ سچائيءَ جي حوالي سان ملي ٿو، جيئن سسئي پنهونءَ جي داستان ۾. جيڪڏهن هيءُ گيت رڳو هڪ سپاهي يا قيديءَ تائين محدود هجي ها ته ان ۾ زندگيءَ جا مختلف رنگ  شامل نه ٿين ها. تاريخي حقيقت ھيءَ آھي تہ لوڪ گيت ڪڏهن به هڪ ڏينهن ۾ ناهن ٺهندا. هي گيت صدين کان سنڌ جي مختلف خطن ۾ پنهنجي نوعيت مطابق ڳايو پئي ويو آهي، جنهن کي بعد ۾ هڪ مخصوص رنگ ڏئي ڪهاڻين سان منسوب ڪيو ويو. هو جمالو جي سڀ کان وڏي خوبي ان جو متحرڪ (Dynamic) هجڻ آهي. هي گيت هڪ وهندڙ درياهه وانگر آهي، جنهن ۾ هر دور جي ٻولي ۽ احساس شامل ٿيندا رهيا آهن ۽ مختلف تشبيهون ڏئي نوان بند جوڙيا ويندا آهن.

اسان کي ”هو جمالو“ کي ڪنهن هڪ فرضي واقعي جي زنجيرن ۾ ٻڌڻ بدران، ان کي سنڌي لوڪ ورثي جي هڪ اهڙي وهڪري طور ڏسڻ گهرجي، جيڪو هر خوشيءَ جي موقعي تي نوان روپ وٺندو رهي ٿو. اها خوشي چاهي ڪنهن معرڪي مان موٽڻ جي هجي، يا نئين ڄاول ٻار جي مرڪ جي. پراڻي سنڌي شاعري ۽ لوڪ ادب ۾ بہ ”جمالو“ جو ذڪر رڳو هڪ نالي طور نه، پر هڪ صفت، سونهن، ۽ محبوب جي اچڻ جي خوشي طور ملي ٿو. جيتوڻيڪ ”هو جمالو“ پنهنجي موجوده صورت ۾ هڪ ”لوڪ گيت“آهي، پر ان جا بنياد اسان کي سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي روح ۾ نظر اچن ٿا.

ھن گيت ۾ جمالو کان اڳ ”هَو“ ھڪ قديم پڪار آھي. پراڻي سنڌي شاعريءَ ۾ ”هو“ جو لفظ رڳو اشارو ناهي، پر هڪ وجداني آلاپ آهي. پراڻي دور جي رزمي بيتن ۾ جڏهن ڪو سورمو يا قافلو موٽندو هو، ته عورتون مائٽن کي گڏ ڪري جيڪو گيت ڇيڙينديون هيون، ان ۾ ”هو“ جو آلاپ شامل هوندو ھو.

جيمناءِ بحث جي پُڄاڻي ڪندي چيو: جمالو هڪ اهڙو گيت آهي جيڪو ٻول  نجي صورت ۾ نه پر احساس جي صورت ۾ قديم آهي. ”هو جمالو“ ڪنهن به طرح سان لئنسڊائون پل ۽ ڪنهن قيديءَ جو قصو ناهي، نه ئي ڪو هڪ مخصوص فرد آهي. هي سنڌ جي اجتماعي خوشيءَ جو لوڪ گيت آهي، جنهن جي لغت ۾ هر دور جو سنڌي ماڻهو پنهنجا نوان لفظ ۽ احساس شامل ڪندو رهيو آهي.

______________

نصير اعجاز ڪراچيءَ ۾ رھندڙ سينئر صحافي، اديب،محقق، سنڌيڪار ۽ شاعر آھي. سندس يارھن ڪتاب ڇپيل آھن