زندگيءَ جو فلسفو: پنھنجي جذبن ۽ تڪليف کي ضايع نه ڪريو، ان کي فن ۾ بدلائي ڇڏيو

جذبات جي اٿل پٿل تخليق جي سفر جي شروعات هوندي آهي. انساني فطرت آهي ته جڏهن مٿس غم، خوشي يا اڪيلائي جو غلبو ٿيندو آهي ته کيس اظهار لاءِ ڪنهن سهاري جي ضرورت پوندي آهي

حڪيم پريم چاندواڻي

جڏهن  به  جيء  ڀرجي ٿي آيو،

 تڏهن مون سوز مان، سرگم  ڳايو۔

هيءُ سادو نظر ايندڙ شعر دراصل انساني نفسيات، وقت جي غمن جي علاج ۽ تخليقي جوش جو هڪ مڪمل داستان آهي.

هن شعر جي گهرائيءَ ۾ لهبو ته معلوم ٿيندو ته هتي،”جڏهن به جيء ڀرجي ٿي آيو۔” (دل جو ڀرجي اچڻ) صرف اداسيءَ جي علامت ناهي، پر جذبات جي ان انتها جو نالو آهي جتي انسان جي اندر جو سمنڊ ڇوليون هڻي ڪنارن کان ٻاهر نڪرڻ لڳندو آهي.

جڏهن درد سرگم بڻجي وڃي

جذبات جي اها ئي اٿل پٿل تخليق جي سفر جي شروعات هوندي آهي. انساني فطرت آهي ته جڏهن مٿس غم، خوشي يا اڪيلائي جو غلبو ٿيندو آهي ته کيس اظهار لاءِ ڪنهن سهاري جي ضرورت پوندي آهي. هن شعر ۾ ان نفسياتي منجهيل ڳنڍ کي سلجھايل آهي ته جڏهن دل ڀرجي اچي، جڏهن اکيون ڇلڪڻ جي ويجهو هجن ۽ جڏهن لفظ ساٿ ڇڏي ڏين، ته اتي “موسيقي” يا “سرگم” جنم وٺندي آهي.

عام ماڻهو جڏهن پريشان ٿيندو آهي ته هو ٽٽي پوندو آهي، پر هڪ حساس دل ۽ فنڪارانه روح جڏهن ڪرب مان گذرندو آهي ته هو ان کي فن جي روپ ۾ ڍالي ڇڏيندي آهي. هي “سرگم” صرف ستن سُرن جو مجموعو ناهي، پر ان دانھن ۽ پڪار جو بدل آهي جيڪا انسان جي اندر برپا ٿيل هوندي آهي.

‘جيء جي ڀرجي اچڻ’ جي فلسفيانه اهميت

جيءَ جي ڀرجي اچڻ کي هڪ محرڪ (Trigger) طور پيش ڪيو ويو آهي. جيستائين ٿانؤ ڀربو ناهي، تيستائين اهو ڇلڪندو ناهي. اهڙي ئي طرح جيستائين انسان تجربن ۽ مشاهدن جي باهه ۾ تپي “ڀرجي” نٿو وڃي، تيستائين سندس اندر مان ڪا لافاني تخليق ٻاهر نه ايندي آهي.

 * اداسيءَ ۾ سرگم: جڏهن غم حد کان وڌي ويندو آهي ته اهو غزل بڻجي ويندو آهي.

 * خوشيءَ ۾ سرگم: جڏهن مسرت سنڀالي ناهي سگهبي ته اها رقص ۽ لئي بڻجي ويندي آهي.

 * خاموشيءَ ۾ سرگم: جڏهن دنيا جو شور وڌي وڃي ته انسان پنهنجي اندر جي موسيقي ٻڌڻ لڳندو آهي.

8هن شعر جي سڀ کان وڏي خوبي ان جو اختصار ۽ رواني آهي.

 جڏهن به جيء ڀرجي  ٿي  آيو،

 تڏهن مون سوز مان سرگم ڳايو۔

 اهڙن سادن مگر پيارن ۽ خوبصورت لفظن جي استعمال سان  هڪ عالمگير سچائيءَ کي پنهنجي ذات سان جوڙي بيان ڪيو ويو آهي. هيءَ ڪنھن ھڪ فرد جي  ڪهاڻي ناهي پر هر ان شخص جي روداد آهي جيڪو پنهنجي ڏکن جو علاج تخليق ۾ ڳولهي ٿو.

هيءُ فلسفو دراصل ڪيٿارسس (Catharsis) جو بهترين مثال آهي جيڪو ٻُڌائي ٿو ته روئڻ پٽڻ يا شڪايت ڪرڻ بدران، پنهنجي اندر جي بي چينيءَ کي هڪ ترتيب ڏيڻ ۽ ان کي هڪ “سرگم” ۾ پيوند ڪرڻ ئي انسانيت جو معراج آهي.

حاصل مقصد

جڏهن  به، جيء ڀرجي ٿي آيو، تڏهن مون سوز مان سرگم ڳايو هڪ اهڙو مصرعو آهي جيڪو مايوسيءَ جي اونداهين ۾ اميد جي شمع روشن ڪري ٿو. هي اسان کي سيکاري ٿو ته:

 * تڪليف کي ضايع نه ڪريو، ان کي فن ۾ بدلائي ڇڏيو.

 * پنهنجي جذبات کي دٻائڻ بدران انهن کي هڪ خوبصورت رخ ڏيو.

 * موسيقي ۽ لئي ۾ اها طاقت آهي جيڪا دردمند دلين کي هلڪو ڪري ڇڏيندي آهي.

 هن ننڍڙي شعر ۾ زندگي گذارڻ جو اهو ڏانءُ ٻڌايو ويو آهي، جيڪو شايد وڏن وڏن فلسفين جي ٿلهن ڪتابن ۾ به نه ملي. هي شعر انساني همت ۽ فن جي لافاني هجڻ جو اهو ترانو آهي جيڪو قيامت تائين گونجندو رهندو.

 بي وس ڪري، به ڇا ٿو سگهي

 يا روئي يا وري ڳائي ٿو  سگهي.

______________

حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو لاِڙڪاڻي ضلعي جي شھر ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو