سنڌ جي ورھاڱي وارين سازشن خلاف پنھنجو احتجاج رڪارڊ ڪرائڻ لاءِ آچر ڏينھن شڪارپور، لاڙڪاڻي، سکر ۽ حيدرآباد ۾ سنڌ جي قلمڪارن جي پُرامن جلوسن تي پوليس گردي ۽ گرفتارين سان ڪريڪ ڊائون شروع ڪري جمھوري ۽ چونڊيل حڪومت جو ڍونگ ڪندڙ حڪمران وائکا ٿي ويا آھن. حڪومت پنهنجي ئي شهرين جي پرامن سياسي، ادبي ۽ فڪري سرگرمين کي شڪ جي نظر سان ڏسي، احتجاج ڪندڙن جون تصويرون ۽ ذاتي معلومات گڏ ڪرائي، انهن جي نوڪرين، ڪاروبارن، رهائشي علائقن، ادبي ۽ صحافتي وابستگين توڙي موبائل نمبرن بابت فائيلون تيار ڪرائي، سندس چوڌاري چوڪسيءَ جو دائرو وڌائي، يا انهن کي امڪاني دٻاءَ، بليڪ ميلنگ يا انتظامي ڪارروائيءَ جي خوف ۾ مبتلا ڪرڻ چاھي پئي.
نسيم بخاري
هڪ چونڊيل جمهوري حڪومت پنهنجي ئي شهرين جي پرامن سياسي، ادبي ۽ فڪري سرگرمين کي شڪ جي نظر سان ڏسڻ شروع ڪري، احتجاج ڪندڙن جون تصويرون ۽ ذاتي معلومات گڏ ڪرائي، انهن جي نوڪرين، ڪاروبارن، رهائشي علائقن، ادبي ۽ صحافتي وابستگين توڙي موبائل نمبرن بابت فائيلون تيار ڪرائي، انهن جي چوڌاري چوڪسيءَ جو دائرو وڌائي، يا انهن کي امڪاني دٻاءَ، بليڪ ميلنگ يا انتظامي ڪارروائيءَ جي خوف ۾ مبتلا ڪري ته پوءِ سوال ڪرڻو پوندو: هڪ چونڊيل حڪومت ۽ هڪ آمرانه حڪومت جي عمل ۾ فرق ڪھڙو آھي؟
سنڌ جي ورھاڱي وارين سازشن خلاف پنھنجو احتجاج رڪارڊ ڪرائڻ لاءِ آچر ڏينھن شڪارپور، لاڙڪاڻي، سکر ۽ حيدرآباد ۾ سنڌ جي قلمڪارن جي پُرامن جلوسن تي پوليس گردي ۽ گرفتارين سان ڪريڪ ڊائون شروع ڪري جمھوري ۽ چونڊيل حڪومت جو ڍونگ ڪندڙ حڪمران وائکا ٿي ويا آھن. جيئن مٿي ذڪر ڪيو اٿم، امڪان آھن تہ سنڌ جي قلمڪارن کي گھرن مان کنڀي کڻڻ جو بہ سلسلو شروع ٿئي.
آچر ڏينھن وارن احتجاجي جلوسن ۾ سنڌي ادبي سنگت جا ميمبر بہ شامل ھئا، انھيءَ ڪري سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ ۽ اڄ جي حقيقت کي به سمجهڻو پوندو. سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ کي جيڪڏهن نظرانداز ڪري هن ادبي تنظيم سان لاڳاپيل اديبن، شاعرن، ڪهاڻيڪارن ۽ ڪالم نگارن جي موجوده سرگرمين کي ڏٺو ويندو ته شايد تصوير جو هڪ اهم پاسو اسان کان لڪي ويندو.
سنڌي ادبي سنگت جو هڪ وقت اهڙو به رهيو آهي، جڏهن اها رڳو ادبي ويهڪن، مشاعرن ۽ ڪتابن جي ڳالهه ڪندڙ تنظيم نه هئي، پر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ قومي سوالن تي به هڪ نمايان مزاحمتي آواز طور سڃاتي ويندي هئي.
ماضيءَ ۾ سياسي ۽ نظرياتي تحريڪن سان لاڳاپيل ماڻهو به مختلف وقتن تي سنڌي ادبي سنگت جي ڇٽيءَ هيٺ پنهنجي فڪري ۽ سياسي مقصدن لاءِ متحرڪ ٿيندا رهيا. اديب، شاعر ۽ دانشور سماجي سوالن تي لکندا، تقريرون ڪندا ۽ ماڻهن ۾ سياسي ۽ سماجي شعور پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا.
پر اڄ جون حالتون تبديل ٿي چڪيون آهن.
سنڌي ادبي سنگت وٽ ماضي جهڙي سياسي اثراندازي يا مزاحمتي طاقت شايد موجود نه رهي آهي. سياسي تنظيمون به پنهنجي انداز ۾ ڪم ڪري رهيون آهن، سماجي ميڊيا نئين قسم جي سياسي ۽ سماجي تحريڪ پيدا ڪري ڇڏي آهي ۽ ادبي تنظيمن جو مجموعي سماجي ڪردار به اڳ جي ڀيٽ ۾ تبديل ٿيو آهي.
پر هڪ شئي تبديل نه ٿي آهي: اديب جو سوال ڪرڻ جو حق. ۽ شايد اهو ئي نڪتو هن سڄي بحث جو سڀ کان اهم حصو آهي.
ادبي سنگت جي ڇٽيءَ هيٺ بيٺل هر ماڻهو سياسي ڪارڪن ناهي
هي ڳالهه سمجهڻ تمام ضروري آهي ته جيڪڏهن سنڌي ادبي سنگت جو ڪو ميمبر ڪنهن احتجاج ۾ نظر اچي ٿو ته ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست ناهي ته اهو ماڻهو ڪنهن ملڪ دشمن تنظيم جو ڪارڪن آهي.
سنڌي ادبي سنگت سان لاڳاپيل ڪيترائي ماڻهو: شاعر آهن، ڪهاڻيڪار آهن، ناول نگار آهن، ڪالم نگار آهن، استاد آهن، صحافي آهن، محقق آهن، دانشور آهن، ۽ عام زندگيءَ ۾ مختلف جائز پيشن سان لاڳاپيل شهري آهن.
انهن جو سماج سان تعلق پنهنجي قلم جي ذريعي آهي. انهن جا هٿيار لفظ آهن. سندن ميدان اخبار، رسالو، ڪتاب، ڪهاڻي، نظم، ڪالم ۽ ادبي فورم آهن.
اهي ڪنهن تي بندوق نٿا کڻن. اهي ڪنهن جي ملڪيت کي باهه نٿا ڏين. اهي ڪنهن جو قتل نٿا ڪن. اهي پنهنجي لکڻيءَ ذريعي ماڻهن کي سوال ڪرڻ سيکارن ٿا.
اهو عمل جيڪڏهن پرامن ۽ قانون جي دائري ۾ آهي ته ان کي جرم جي نظر سان ڏسڻ جمهوريت جي بنيادي تصور سان ٽڪراءُ پيدا ڪري ٿو.
صرف ان بنياد تي ته هو ڪنهن احتجاج ۾ شريڪ ٿيو يا ڪنهن انتظامي تجويز جي مخالفت ۾ تقرير ڪئي، ان جي چوڌاري شڪ جو گهيرو تنگ ڪرڻ ڪهڙي قانوني ۽ جمهوري منطق تحت جائز ٿي سگهي ٿو؟
جمهوريت ۾ شهريءَ جي سياسي ۽ فڪري سڃاڻپ کي جرم جو ثبوت بڻائڻ انتهائي خطرناڪ رجحان آهي.
ڪنهن اديب جي لکڻيءَ سان اختلاف ٿي سگهي ٿو.
سندس سياسي سوچ سان اختلاف ٿي سگهي ٿو.
سندس قومي، سماجي يا انتظامي موقف سان اختلاف ٿي سگهي ٿو.
هن جي ڪالم تي تنقيد ٿي سگهي ٿي. سندس ڪتاب تي تنقيد ٿي سگهي ٿي. سندس تقرير کي غلط ثابت ڪري سگهجي ٿو.
پر ان جو جواب: ڪتاب سان ڪتاب، مضمون سان مضمون،
دليل سان دليل، ۽ تحقيق سان تحقيق هجڻ گهرجي.
نه ڌمڪي. نه بليڪ ميلنگ. نه غيرضروري نگراني. نه روزگار بابت دٻاءُ. نه ذاتي زندگيءَ ۾ مداخلت. نه اهڙو ماحول، جنهن ۾ اديب لکڻ کان اڳ ڏهه ڀيرا سوچي.
جيڪڏهن اديب جو گهيرو تنگ ڪيو ويندو ته سماج جو گهيرو تنگ ٿيندو
هڪ سماج جي آزاديءَ جو اندازو صرف ان ڳالهه مان نٿو لڳائي سگهجي ته ماڻهو ووٽ ڏئي سگهن ٿا يا نه.
اهو به ڏسڻو پوندو ته:
ڇا ماڻهو حڪومت تي تنقيد ڪري سگهي ٿو؟
ڇا صحافي طاقتور کان سوال ڪري سگهي ٿو؟
ڇا شاعر حڪمران جي پاليسي تي شعر لکي سگهي ٿو؟
ڇا ڪهاڻيڪار سماج جي ناانصافين کي ڪهاڻي بڻائي سگهي ٿو؟
ڇا استاد شاگردن کي مختلف خيالن کان واقف ڪرائي سگهي ٿو؟
ڇا دانشور رائج سوچ کي چئلينج ڪري سگهي ٿو؟
۽ ڇا هڪ عام شهري پرامن احتجاج ۾ وڃي سگهي ٿو؟
جيڪڏهن انهن سوالن جا جواب “نه” ٿيڻ شروع ٿين ته پوءِ جمهوريت جو ڍانچو ٻاهران شايد قائم هجي، پر اندر کان ڪمزور ٿيڻ شروع ٿي ويندو
جيڪڏهن هڪ بي ڏوهي اديب کي به اهڙي ئي نظر سان ڏٺو ويندو، جنهن سان ڪنهن خطرناڪ ڏوهاري کي ڏٺو وڃي ٿو، ته پوءِ قانون لاڳو ڪندڙ نظام پنهنجي بنيادي مقصد کان پري ٿيندو.
چوڪسي ڏوهه خلاف هجڻ گهرجي، اختلافِ راءِ خلاف نه.
صحافتي سرگرمين، يا سماجي رابطن جي معلومات گڏ ڪري ان کي دٻاءُ وجهڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ته اهو صرف سياسي اختلاف جو معاملو نه رهندو. اهو انساني عزت ۽ شهري آزاديءَ جو معاملو بڻجي ويندو.
خاص طور تي جيڪڏهن ڪنهن شخص کي اهو احساس ڏياريو وڃي ته:
“اسان کي تنهنجي باري ۾ سڀ ڪجهه خبر آهي.”
ته اهو جملو ڪنهن به قلمڪار لاءِ آزاديءَ جي فضا کي خوف ۾ تبديل ڪري سگهي ٿو.
۽ خوف ۾ لکيل ادب، آزاد ادب نٿو رهي.
خوف ۾ لکيل صحافت، آزاد صحافت نٿي رهي.
خوف ۾ ڪيل سوال، حقيقي سوال نٿو رهي.
صاف سٿرن ماڻهن کي خوفزده ڪرڻ ڪنهن به صورت ۾ قبول نٿو ڪري سگهجي
جيڪڏهن ڪو اديب يا شاعر ڪنهن ڏوهاري سرگرميءَ ۾ ملوث آهي ته قانون کي پنهنجي جاءِ تي ڪم ڪرڻ گهرجي.
جيڪڏهن ڪنهن خلاف فوجداري ڪيس آهي ته عدالت فيصلو ڪندي.
جيڪڏهن ڪنهن قانون ٽوڙيو آهي ته قانوني طريقيڪار اختيار ڪيو وڃي.
پر جيڪڏهن ڪو ماڻهو پنهنجي قلم سان سماجي شعور پيدا ڪري ٿو، ماڻهن کي پڙهڻ لاءِ همٿائي ٿو، سماجي مسئلن تي لکي ٿو، حڪمرانن کان سوال ڪري ٿو ۽ پرامن احتجاج ۾ پنهنجو آئيني حق استعمال ڪري ٿو، ته پوءِ ان کي صرف ان بنياد تي شڪي بڻائڻ ته هو اختلاف ڇو ٿو ڪري، نه قانوني طور صحتمند رويو آهي ۽ نه جمهوري طور.
اهڙو رويو جيڪڏهن واقعي ڪٿي موجود آهي ته ان جي مخالفت ٿيڻ گهرجي.
هيءَ ڳالهه رڳو اديبن لاءِ نه، رياست لاءِ به نقصانڪار آهي
حڪومتون اينديون ۽ وينديون آهن.
وزير ايندا ۽ ويندا آهن.
اسيمبليون تبديل ٿينديون آهن.
ادارا پنهنجي قيادت تبديل ڪندا آهن.
پر سماج ۾ رياست ۽ شهريءَ وچ ۾ اعتماد هڪ ڀيرو ٽٽي وڃي ته ان کي بحال ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي.
جيڪڏهن اديب اهو سمجهڻ شروع ڪري ته:
“منهنجي تقرير محفوظ ٿي رهي آهي.”
“منهنجي تصوير ڪڍي وئي آهي.”
“منهنجي نوڪري بابت معلومات گڏ ڪئي پئي وڃي.”
“منهنجي ڪالم تي نظر رکي پئي وڃي.”
“منهنجي ادبي سرگرميون نوٽ ٿي رهيون آهن.”
ته هو شايد لکڻ بند نه ڪري، پر پنهنجي لکڻيءَ ۾ خود سنسرشپ ضرور آڻي سگهي ٿو.
۽ خود سنسرشپ ڪنهن به سماج لاءِ خاموش زهر آهي.
اختلاف کي برداشت ڪرڻ رياست جي ڪمزوري نه، طاقت آهي
هڪ مضبوط رياست اها ناهي، جيڪا پنهنجي مخالف آواز کي خاموش ڪري.
هڪ مضبوط رياست اها آهي، جيڪا پنهنجي مخالفت برداشت ڪري سگهي.
اهڙي رياست جيڪا شاعر جو شعر ٻڌي سگهي.
اهڙي حڪومت جيڪا صحافي جو سوال برداشت ڪري سگهي.
اهڙو نظام جيڪو اديب جي تنقيد کي دشمن جي سازش سمجهڻ بدران ان مان پنهنجي ڪارڪردگيءَ جون خاميون ڏسي سگهي.
ڇو ته اختلاف ختم ڪرڻ سان مسئلو ختم نٿو ٿئي؛ صرف مسئلو نظر اچڻ بند ٿي ويندو آھي
مزاحمت جو سڀ کان طاقتور هٿيار خيال آهي.
۽ خيال کي دليل سان شڪست ڏئي سگهجي ٿي، هٿڪڙين سان نه.
اصل امتحان هاڻي ٻنهي ڌرين جو آهي
رياست جو امتحان اهو آهي ته هو پرامن اختلاف کي ڪيترو برداشت ڪري ٿي.
۽ ادبي سنگت جو امتحان اهو آهي ته هو پنهنجي اختلاف کي ڪيتري آئيني، پرامن ۽ فڪري انداز ۾ پيش ڪري ٿي.
جيڪڏهن ٻئي ڌريون پنهنجي پنهنجي حدن کي سمجهن ته جمهوريت مضبوط ٿيندي.
پر جيڪڏهن هڪ طرف اختلاف ڪندڙن کي شڪي سمجهيو ويندو ۽ ٻي طرف هر حڪومتي قدم کي سازش سمجهيو ويندو ته سماج ٻن انتهاپسند سوچن ۾ ورهائجي ويندو.
انهيءَ ڪري ضروري آهي ته:
رياست قانون کان ٻاهر نه وڃي،
۽
احتجاج ڪندڙ به قانون کان ٻاهر نه وڃن.
اهو ئي جمهوري توازن آهي.
آخر ۾ هڪ انتهائي بنيادي سوال
جيڪڏهن سنڌي ادبي سنگت اڄ پنهنجي ماضي جي ڀيٽ ۾ ڪمزور آهي،
جيڪڏهن ان وٽ اڳ جهڙو اثر ناهي،
جيڪڏهن ان جي ڇٽيءَ هيٺ بيٺل ڪيترائي ماڻهو پنهنجي روزمره زندگيءَ ۾ استاد، صحافي، شاعر، ڪالم نگار، ڪهاڻيڪار يا عام شهري آهن،
جيڪڏهن انهن جو ڪو فوجداري پسمنظر ناهي،
۽ جيڪڏهن انهن جو اصل هٿيار سندن قلم آهي،
ته پوءِ:
انهن جي چوڌاري خوف جو گهيرو ڇو؟
انهن جي تصويرن ۽ ذاتي معلومات جي مبينا گڏ ڪرڻ جي ضرورت ڇو؟
انهن جي نوڪرين ۽ ڪاروبارن بابت معلومات ڇو؟
انهن جي ادبي ۽ صحافتي سرگرمين کي شڪي نظر سان ڇو ڏٺو وڃي؟
۽ جيڪڏهن ڪنهن اداري وٽ واقعي ڪو قانوني ۽ جائز سبب آهي ته پوءِ:
سامهون اچو، قانون ٻڌايو، مقصد ٻڌايو ۽ عوام کي مطمئن ڪيو.
ڇو ته هڪ جمهوري رياست پنهنجي بي ڏوهي شهرين کان راز لڪائي نه، انهن کي قانون جو تحفظ ڏئي اعتماد حاصل ڪندي آهي.
سنڌي ادبي سنگت سان اختلاف ٿي سگهي ٿو.
ان جي سياسي يا فڪري موقف سان اختلاف ٿي سگهي ٿو.
نون صوبن جي مخالفت سان اختلاف ٿي سگهي ٿو.
پر پرامن اختلاف ڪندڙ اديب کي خوفزده ڪرڻ، ان جو گهيرو تنگ ڪرڻ، کيس بليڪ ميل ڪرڻ يا سندس روزگار ۽ ذاتي زندگيءَ کي دٻاءُ لاءِ استعمال ڪرڻ—جيڪڏهن ڪٿي اهڙو عمل ثابت ٿئي ٿو—ته اهو صرف هڪ اديب خلاف ناانصافي نه هوندي.
اهو قلم خلاف هوندو.
اهو سوال خلاف هوندو.
اهو اظهار خلاف هوندو.
اهو آئين جي روح خلاف هوندو.
۽ سڀ کان وڌ—
اهو انسان جي ان بنيادي آزاديءَ خلاف هوندو، جنهن تحت هو سوچڻ، لکڻ، ڳالهائڻ ۽ پرامن نموني اختلاف ڪرڻ جو حق رکي ٿو.
ڇو ته جنهن سماج ۾ شاعر کي لکڻ کان اڳ پنهنجي پاڇي کان ڊڄڻو پوي، اتي مسئلو صرف هڪ شاعر جو ناهي رهندو.
اتي سڄي سماج جي آزادي خطري ۾ هوندي آهي.
اسان آمريت کي ان ڪري ته رد ڪندا آهيون ته اتي عوام جي آواز کي دٻايو ويندو آهي، اختلاف ڪندڙن کي خاموش ڪيو ويندو آهي، صحافت تي پابنديون لڳنديون آهن، سياسي ڪارڪنن کي گرفتار ڪيو ويندو آهي ۽ رياستي طاقت کي اختلافِ راءِ خلاف استعمال ڪيو ويندو آهي.
پر جيڪڏهن ساڳيا رجحان ڪنهن جمهوري حڪومت جي دور ۾ به پيدا ٿين ته پوءِ ڇا صرف ان ڪري انهن تي تنقيد نه ڪجي، جو حڪومت چونڊيل آهي؟
نه.
جمهوريت صرف ووٽ جو نالو ناهي.
جمهوريت ووٽ سان حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ شهريءَ جي آزاديءَ جو احترام ڪرڻ جو نالو به آهي.
اليڪشن کٽڻ ڪنهن حڪومت کي پنهنجي شهرين جي بنيادي حقن کان مٿانهون نٿو ڪري.
مارشل لا جي مخالفت جو اخلاقي جواز ڇا رهندو؟
اسان آمريتن کي تنقيد جو نشانو بڻايو.
مارشل لا جي مخالفت ڪئي.
ڊڪٽيٽرن کي آمر چيو.
صحافتي آزاديءَ جي پابندين خلاف لکيو.
سياسي ڪارڪنن جي گرفتارين تي آواز اٿاريو.
عدليه جي آزاديءَ، پارليامينٽ جي بالادستي ۽ آئين جي حڪمرانيءَ جي ڳالهه ڪئي.
ته پوءِ جيڪڏهن هڪ چونڊيل حڪومت جي دور ۾ به ساڳيا آمرانه رويا جنم وٺن ته ڇا اسان خاموش رهون؟
جيڪڏهن اسان خاموش رهياسين ته پوءِ آمريت خلاف اسان جي سڄي تنقيد جو اخلاقي جواز ڪمزور ٿي ويندو.
ڇو ته اصول اهو هجڻ گهرجي ته:
آمر هجي يا چونڊيل حڪمران، شهري آزاديءَ جي خلاف عمل کي غلط ئي چيو ويندو.
حڪومت جو نالو تبديل ٿيڻ سان اصول تبديل نٿا ٿين.
جمهوريت جو اصل امتحان مخالف سان رويو آهي
ڪنهن به حڪومت لاءِ پنهنجي حامين سان سٺو رويو رکڻ آسان آهي.
اصل امتحان مخالف سان رويو آهي.
جيڪو حڪومت جي تعريف ڪري ٿو، ان جي آزاديءَ جو تحفظ ڪرڻ ڪا وڏي ڳالھ ناهي.
پر جيڪو حڪومت تي تنقيد ڪري ٿو،
جيڪو مخالف نعرو هڻي ٿو،
جيڪو حڪومتي پاليسي کي رد ڪري ٿو،
جيڪو اخبار ۾ سخت ڪالم لکي ٿو،
جيڪو ادبي فورم تي سوال اٿاري ٿو،
يا جيڪو پرامن احتجاج ۾ حڪومت جي موقف جي مخالفت ڪري
ان جي حقن جو تحفظ ئي جمهوريت جو اصل حسن آهي.
جيڪڏهن حڪومت صرف پنهنجن حامين جي آزاديءَ جو احترام ڪري ٿي ته اها مڪمل جمهوريت ناهي.
جمهوريت ان وقت نظر اچي ٿي جڏهن حڪومت پنهنجي نقادن جي آزاديءَ کي به ايتري ئي اهميت ڏئي، جيتري پنهنجي حامين جي.
آمر وٽ عوامي مينڊيٽ ناهي هوندو.
چونڊيل حڪومت وٽ عوام جو ووٽ هوندو آهي.
ان ڪري منتخب حڪومت تي ذميواري به وڌيڪ هوندي آهي.
جيڪڏهن هڪ چونڊيل حڪومت جو عمل اهو پيغام ڏيڻ شروع ڪري ته:
“اسان کي ووٽ مليا آهن، تنهنڪري اسان تي سوال نه ڪريو”
ته اهو جمهوريت جي روح جي ابتڙ هوندو.
ووٽ حڪومت کي اختيار ڏئي ٿو؛ شهريءَ کان سندس حق واپس نٿو وٺي.
رياست طاقتور هجي، پر وحشي نه
رياست کي طاقتور هجڻ گهرجي.
پر طاقت جو مطلب وحشت نه آهي.
رياست کي چوڪسي ڪرڻي پوي ته ڪري.
پر چوڪسي جو مطلب هر اختلاف ڪندڙ کي شڪي بڻائڻ نه آهي.
رياست کي ڏوهاري نيٽ ورڪن خلاف سخت ٿيڻ گهرجي.
پر هڪ صاف سٿري شاعر اديب ۽ هٿياربند ڏوهاري کي هڪ ئي نظر سان ڏسڻ انصاف نه آهي.
رياست کي پنهنجي سلامتيءَ جو خيال رکڻ گهرجي.
پر شهريءَ جي آزاديءَ کي سلامتيءَ جي نالي تي ختم ڪرڻ به سلامتي ناهي.
اهڙي رياست جيڪا پنهنجي پرامن شهرين کان ڊڄڻ لڳي، اها طاقتور نظر اچي سگهي ٿي، پر حقيقت ۾ پنهنجي ئي سماج جو اعتماد وڃائي رهي هوندي آهي.
آمريت ۾ حڪمران چوندو آهي: “مان حڪمران آهيان، تنهنڪري منهنجو فيصلو آخري آهي.”
جمهوريت ۾ حڪومت کي چوڻو پوندو آھي:
“مان حڪمران آهيان، پر آئين، قانون، پارليامينٽ، عدالت، ميڊيا ۽ عوام مون کان سوال ڪري سگهن ٿا.”
هي ئي ٻنهي نظامن وچ ۾ بنيادي فرق آهي.
انهيءَ ڪري جيڪڏهن چونڊيل حڪومت به اختلافِ راءِ کي برداشت نه ڪري، صحافين ۽ اديبن کي خوف ۾ رکي، پرامن احتجاج ڪندڙن جي چوڌاري غيرضروري نگرانيءَ جو گهيرو پيدا ڪري يا ذاتي معلومات کي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿيڻ جو ماحول پيدا ڪري ته ان تي تنقيد ڪرڻ حڪومت دشمني ناهي.
اها جمهوريت سان وفاداري آهي.
اسان جو اصول شخص نه، ادارو ۽ آئين هجڻ گهرجي
اسان کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته اسان جو اصول ڇا آهي؟
ڇا اسان ان وقت آزاديءَ جي حمايت ڪنداسين جڏهن اسان جو پسنديده ماڻهو ڳالهائي رهيو هجي؟
۽ ان وقت خاموش رهنداسين جڏهن اسان جي ناپسنديده ماڻهوءَ کي خاموش ڪيو وڃي؟
جيڪڏهن ائين آهي ته پوءِ اسان آزاديءَ جا حامي نه، پنهنجي پسند جي ماڻهن جا حامي آهيون.
نون صوبن جو سوال هجي،
18هين ترميم ۾ امڪاني ترميمن جو سوال هجي،
صوبائي خودمختياري هجي،،
يا سنڌي ادبي سنگت جي احتجاجن جو معاملو
هر سوال کي هڪ ئي اصول تي پرکڻ گهرجي:
آئين ڇا ٿو چوي؟
قانون ڇا ٿو چوي؟
شهريءَ جو حق ڇا آهي؟
۽
رياستي طاقت جي حد ڪٿي ختم ٿئي ٿي؟
جيڪڏهن اسان انهن سوالن کي ڇڏي شخصيتن، پارٽين ۽ اقتداري مفادن جي بنياد تي اصول تبديل ڪندا رهنداسين ته پوءِ سڀاڻي جڏهن ڪو نئون آمر ايندو ته اسان وٽ ان خلاف ڳالهائڻ لاءِ اخلاقي طاقت گهٽجي ويندي.
ڇا اسان اهڙي جمهوريت چاهيون ٿا، جيڪا صرف ووٽ وٺڻ تائين جمهوري هجي؟
يا اهڙي جمهوريت، جيڪا ووٽ وٺڻ کان پوءِ به:
اديب کي لکڻ ڏئي،
صحافي کي سوال ڪرڻ ڏئي،
شاعر کي احتجاج ڪرڻ ڏئي،
دانشور کي اختلاف رکڻ ڏئي،
شاگرد کي بحث ڪرڻ ڏئي،
۽ عام شهريءَ کي پنهنجي حڪومت کان جواب گهرڻ ڏئي؟
اسان کي هر آمرانه رجحان خلاف آواز اٿارڻو پوندو
چاهي اهو ورديءَ واري آمر وٽان اچي،
چاهي سول لباس واري حڪمران وٽان،
چاهي ڪنهن چونڊيل حڪومت وٽان،
۽ چاهي ڪنهن طاقتور اداري وٽان.
ڇو ته جمهوريت جو دفاع حڪومت جي حمايت ڪرڻ جو نالو ناهي؛ جمهوريت جو دفاع شهريءَ جي حقن جي حفاظت ڪرڻ جو نالو آهي.
۽ جيڪڏهن هڪ چونڊيل حڪومت به پنهنجي پرامن، صاف سٿرن، قلمڪارن ۽ سماج کي جاڳائيندڙ اديبن ۽ شاعرن جي چوڌاري خوف، نگراني يا دٻاءَ جو گهيرو پيدا ڪري ٿي، ته پوءِ ان تي تنقيد ڪرڻ حڪومت سان دشمني نه، آئين سان وفاداري آهي.
_______________
نسيم بخاري سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن شڪارپور برانچ جو لائيف ٽائيم ميمبر آهي. هو سنڌي ادبي سنگت شڪارپور برانچ جو چار ڀيرا سيڪريٽري رهي چڪو آهي. گذريل ٽيهه سالن کان سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ باقاعدگي سان ڪالم لکي رهيو آهي. ماضيءَ ۾ هو ماهوار رسالي “وک ” شڪارپور جو ايڊيٽر پڻ رهي چڪو آهي.
