لوئس واز ڊي ڪاموئس پورچوگال جو قومي شاعر آھي، جنھن سورھين صديءَ ۾ پنھنجي حياتيءَ جا سترھن ورھيہ ايشيا ۾ گذاريا ۽ ڊگھي رزميہ نظم جي شڪل ۾ ھن خطي جي تاريخ ۽ جاگرافي بيان ڪندي سنڌ ۽ سنڌونديءَ جو خاص طور ذڪر ڪيو
نصير اعجاز
لوئس واز ڊي ڪاموئس (Luís Vaz de Camões) پورچوگال جي تاريخ جو سڀ کان عظيم شاعر، مفڪر ۽ اديب مڃيو وڃي ٿو. عالمي ادب ۽ تنقيد جي دنيا ۾ سندس ادبي قد ڪاٺ جي ڀيٽ وليم شڪسپيئر، جان ملٽن، هومر، قديم روم جي شاعر وِرِجل ۽ دانتي جهڙن ڪلاسيڪل شاعرن سان ڪئي ويندي آهي. جنهن نموني شڪسپيئر انگريزي ٻوليءَ کي نئين زندگي ڏني، بلڪل ساڳيءَ ريت ڪاموئس جي تخليقن پورچوگيزي ٻوليءَ کي نئون تحرڪ، وقار ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ عطا ڪئي.
سندس زندگيءَ جو سڀ کان وڏو ۽ شاهڪار يادگار منظوم داستان اوس لوسياداس Os Lusíadas / دي لوسيئڊس آهي، جيڪو 1572ع ۾ شائع ٿيو. لوسياداس لفظ قديم رومن لفظ لوسيٽينيا Lusitania مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي پورچوگيز قوم. هي شاهڪار رزميه منظوم داستان 10 ڪينٽوز Cantos يعني بابن، 1,102 بندن (Stanzas) ۽ 8,816 منظوم سِٽن تي مشتمل آهي. هن داستان ۾ مشهور بحري سياح واسڪو ڊي گاما جي هندستان ڏانهن تاريخي سفر، پورچوگيز جهازرانن جي بهادري ۽ يورپي ۽ ايشيائي تاريخ جا اھم واقعا بيان ڪيا ويا آهن.
پنھنجي طبيعت جي لحاظ کان سرڪش انسان طور مشھور ھن پورچوگيز شاعر جي نہ رُڳو شاعري پر حياتيءَ جو داستان بہ ڏاڍو دلچسپ آھي جنھن ۾ لوئس جيلن جون سختيون بہ ڀوڳيون تہ جلاوطنيءَ جا ڏينھن بہ گذاريا. جنگيون بہ وڙھيون ۽ جنگ ۾ پنھنجي ھڪ اک کان بہ محروم ٿي ويو. ھڪ مرحلي تي جڏھن سمنڊ ۾ سندس غوراب تباھ ٿي ٻُڏي ويو تہ پنھنجي جان کان وڌيڪ حفاظت ھُن پنھنجي شاعريءَ جي مُسودي جي ڪئي، جنھن کي ھڪ ھٿ ۾ جھلي، سمنڊ جي پاڻيءَ کان بچائيندي ھڪ تختي تي تري خُشڪيءَ تائين پھتو. لوئس سترھن ورھيہ ايشيا ۾ گذاريا ۽ ھتان جو ڳوڙھو مشاھدو ڪيائين، جنھن کي جيل جي ڪوٺڙين ۾ رھندي بہ منظوم شڪل ۾ قلمبند ڪندو رھيو.
لوئس واز ڊي ڪاموئس جي شاهڪار نظم اوس لوسياداس، جيڪو 1572ع ۾ شائع ٿيو، سنڌوءَ ندي (Indus River) ۽ سنڌ جي سرزمين Ulterius Indo، يعني سنڌو نديءَ جي آس پاس ۽ پار وارا علائقا هڪ اهم جاگرافيائي ۽ تاريخي پسمنظر طور سامهون اچن ٿا، ڇو تہ لوئس پنهنجي زندگيءَ جو ڳچ عرصو پورچوگالي ايشيا (جنهن ۾ گوا ۽ مڪائو شامل هئا) ۾ گذاريو ۽ هن پنهنجي هن ڪلاسيڪل نظم ۾ سڌيءَ ريت جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشاهدن کي شامل ڪيو.
ڪتاب جي ستين باب يعني ڪينٽو VII ۾، جڏهن واسڪو ڊي گاما مالابار جي ساحل (ڪاليڪٽ) تي پهچي ٿو، ته لوئس داستانوي عمل کي ٿورو روڪي، پورچوگالي پڙهندڙن لاءِ ننڍي کنڊ جي هڪ وسيع جاگرافيائي بيھڪ بيان ڪري ٿو. هو ننڍي کنڊ کي ان جي ٻن بنيادي ندين جي حوالي سان پيش ڪري ٿو: اولهه ۾ سنڌو ندي (Indus) ۽ اوڀر ۾ گنگا ندي (Ganges)
اصل پورچوگالي متن (Canto VII, Stanza 17)
“Além do Indo jaz e aquém do Gange
Um terreno mui grande e assaz famoso,
Que do Mar do Sul ao Norte se alfange,
E do penedo Caucasio formidoso…”
سنڌي ترجمو:
”سنڌوءَ جي پريان ۽ گنگا جي اوريان،
هڪ تمام وسيع ۽ مشهورِ عالم سرزمين پکڙيل آهي،
جيڪا ڏکڻ جي سمنڊ کان وٺي اتر تائين پکڙيل آهي،
۽ هماليا جي ديوقامت برفاني جبلن تائين وڃي ٿي…“
هتي، سنڌو ندي (جيڪا سنڌ جي شھ رڳ آهي) ننڍي کنڊ جي اولهائين واديءَ/دروازي جي نمائندگي ڪري ٿي. لوئس ڪاموئس قديم رومي جاگرافيائي حوالن (سنڌو ندي ۽ ڪاڪيشس/هماليا جبلن) جو استعمال ڪري پنهنجي پورچوگالي پڙهندڙن کي جهلڪ ڏيکاري ٿو، ۽ سنڌوءَ جي واديءَ کي اها بنيادي سرحد قرار ڏئي ٿو جيڪا فارس/عربستان کي ڏکڻ ايشيا کان الڳ ڪري ٿي.
سنڌ جو علائقو (Sinde) ۽ ڪڇ جي نار
باب ڏھين يعني ڪينٽو X ۾، ڏند ڪٿائن جو حوالو ڏيندي ھُو سمنڊ جي ديوي (Nymph) ‘ٿيٽس’ جو ذڪر ڪري ٿو جيڪا واسڪو ڊي گاما کي هڪ آسماني گولي جي ذريعي اُڀرندي دنيا جي پيشنگوئي واري جھلڪ ڏيکاري ٿي، جنهن ۾ هندي سمنڊ جي انهن ساحلن جو تفصيل ڏنو ويو آهي جتي پورچوگالين کي واپار ۽ فتح حاصل ڪرڻي هئي.
مالابار کان فارس ڏانهن وڌندي، ساحلي پٽيءَ جي جاگرافيائي تفصيلن ۾ لوئس ڪاموئس سنڌ جي علائقي ۽ ان جي منفرد جاگرافيءَ کي واضح طور بيان ڪري ٿو.
اصل پورچوگالي متن (Canto X, Stanza 106):
Olha a terra de Sinde, que se estende
Até onde o largo Indo o mar encheu;
Onde a maré da terra se defende,
Que com grande ímpeto entra pelo rio…
سنڌي ترجمو:
”ڏس سنڌ جي ان سرزمين ڏانهن، جيڪا پري پري تائين پکڙيل آهي،
اوستائين جتي اٿاهه سنڌو پنهنجو پاڻي اونهي سمنڊ ۾ ڇڏي ٿي؛
جتي اها ڌرتي سمنڊ جي لهرن جو مقابلو ڪري ٿي،
جيڪي وڏي ڳنڀيرتا ۽ زور سان نديءَ جي اندر داخل ٿين ٿيون…“
هن بند (Stanza) جي تاريخي اهميت:
خاص سڃاڻپ: لوئس ڪاموئس عام لفظن هندستان يا گجرات جي بجاءِ خاص علائقائي سڃاڻپ Sinde (سنڌ) جو لفظ استعمال ڪيو آهي.
هو سنڌو نديءَ جي ڊيلٽا ۽ ان جي مشهور جوار ڀاٽا (Tidal bores) جو مشاهدو پيش ڪري ٿو. سنڌو نديءَ جو عرب ساگر ۾ ڇوڙ 16هين صديءَ جي پورچوگالي ملاحن لاءِ پنهنجي ريتيءَ، تيز لهرن، ۽ ڊيلٽا جي وسيع شاخن جي ڪري ڪافي مشهور ۽ خطرناڪ سمجهيو ويندو هو.
واپاري رستن جي نشاندهي: سنڌ کي هندي سمنڊ جي بحري واپاري نظام ۾ هڪ اهم اقتصادي زون طور سڃاتو ويو، جيڪو هرمز (فارس)، کمڀات (گجرات) ۽ سنڌي بندرگاهن جهڙوڪ ديبل / لاهري بندر جي وچ ۾ عرب ساگر جي واپاري رستن کي جوڙيندو هو.
”اوس لوسياداس“ ۾ سنڌ جي اهميت ڇو آهي؟
لوئس ڪاموئس صرف ڏند ڪٿائي افسانو نه لکي رهيو هو؛ اوس لوسياداس جو مقصد هڪ ئي وقت قومي نظم ۽ 16هين صديءَ جي عالمي بحري سفرن جو صحيح رڪارڊ پيش ڪرڻ هو. سنڌ جو ذڪر ٽن اهم موضوعن جي عڪاسي ڪري ٿو:
خودمختياري ۽ رياستي حڪمتِ عملي: 16هين صديءَ ۾، پورچوگالي سلطنت (Estado da Índia) سنڌ جي بندرگاهن تي خاص نظر رکندي هئي، جتان ڪپڙو، گھوڙا ۽ اناج برآمد ٿيندو هو، ۽ اها صفوي فارسي سلطنت جي به ويجهو هئي.
ڪلاسيڪل تسلسل: Indo (سنڌو) ۽ Sinde (سنڌ) جو ذڪر ڪري، لوئس ڪاموئس شعوري طور واسڪو ڊي گاما جي سفرن کي سڪندرِ اعظم جي ان قديم تاريخ سان جوڙي ٿو، جنهن 325 قبل مسيح ۾ سنڌو نديءَ ذريعي سنڌ مان سفر ڪيو هو.
پورچوگال جي قومي شاهڪار طور، اوس لوسياداس سنڌ جي جاگرافيائي سڃاڻپ کي سڌو سنئون مغربي علمي جاڳرتا جي ادبي دنيا ۾ شامل ڪيو.
لوئس ڊي ڪاموئس جي قيد ۽ جلاوطنيءَ جو داستان
لوئس ڊي ڪاموئس جي پيدائش پورچوگال جي گادي لشبونه (Lisbon) ۾ 1524ع يا 1525ع ڌاري ٿي. هو هڪ ننڍڙي ۽ گمنام خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن وٽ نہ ڪو وڏو نوابي لقب هو ۽ نہ وري ڪا ملڪيت. وٽس جيڪڏهن ڪا حاصلات هئي ته اها هئي سندس خاندان جا ڪجھ اعليٰ طبقي سان ٿورا گھڻا تعلقات ۽ سندس اعليٰ ادبي صلاحيت.
سندس چاچي جي مالي مدد سبب ڪاموئس کي پورچوگال جي تاريخي يونيورسٽي ڪوئيمبرا (Coimbra) ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. اتي هن اعليٰ انسانيت پسند تعليم حاصل ڪئي، ڪلاسيڪل يوناني ۽ رومي ادب، سياست، فلسفي، جاگرافي ۽ تاريخ جو گهرو اڀياس ڪيو.
يونيورسٽيءَ مان لشبونه موٽڻ بعد، ڪاموئس جلد ئي پنهنجي في البديهه شاعريءَ، ذهن سازيءَ ۽ گفتگوءَ سبب شاهي درٻارن ۽ اميرن جي محفلن ۾ مشهور ٿي ويو. پر سندس ذاتي طبيعت انتهائي تيز، سرڪش ۽ بي باڪ هئي. هُو صرف اعليٰ محلاتن تائين محدود نہ رهيو، بلڪه لشبونه جي شراب خانن ۽ چڪلن سميت عام لوڪن جي وسندين ۾ پڻ وقت گذاريندو هو، جتي سندس اٿڻ ويهڻ جهازين، سپاهين، غلامن ۽ پورهيتن سان هوندو هو.
سندس سرڪش طبعيت کيس حڪومت ۽ سماج جي نظرن ۾ تڪراري بنائي ڇڏيو. شاهي درٻار جي هڪ اعليٰ خاتون سان محبت جي چڪر ۽ گهٽين ۾ جهڙپن سبب کيس ناپسنديده شخص قرار ڏنو ويو. انهن حالتن مان نڪرڻ لاءِ هن فوجي سروس اختيار ڪئي ۽ اتر آفريڪا ۾ سيوٽا (Ceuta) جي محاذ تي وڙھڻ هليو ويو. اتي هڪ جنگ دوران، پٺيان هليل توب جي بارود مان نڪتل باهه جي چڻنگ سندس ساڄي اک کي ضايع ڪري ڇڏيو، جنهن ڪري هو سڄي عمر لاءِ هڪ اک کان محروم (ڪاڻو) ٿي ويو.
اتر آفريڪا مان موٽڻ بعد پڻ ڪاموئس جي مشڪلاتن جو خاتمو نه ٿيو. جُون 1552ع ۾ لشبونه جي گهٽين ۾ هڪ وڏي مذهبي جلوس دوران، جنهن ۾ بادشاهه پاڻ به موجود هو، ڪاموئس جو شاهي خادم سان تڪرار ٿي پيو. جذباتي طبعيت سبب ڪاموئس پنهنجي تلوار ڪڍي خادم کي زخمي ڪري ڇڏيو. اھو عمل ان وقت جو سنگين ڏوھ هو، جنهن جي پاداش ۾ کيس ترت لشبونه جي سخت ترين جيل ۾ اڇلايو ويو.
قيد دوران پنهنجي آزاديءَ لاءِ هن ان دور جو مشهور قانوني رستو اختيار ڪيو: هن بادشاهه کي رحم جي اپيل ڪئي ۽ عهد ڪيو ته هو بدلي ۾ مشرقي نوآباديات (هندوستان) ۾ پورچوگال سلطنت جي دفاع لاءِ سپاهيءَ طور پنهنجون خدمتون پيش ڪندو. بادشاهه سندس اپيل منظور ڪئي.
اپريل 1553ع ۾ جيل مان آزاد ٿيڻ جي صرف 15 ڏينهن بعد، 20 سالن جي عمر جي پڇاڙيءَ ۾ هيءُ جوان ٻيڙيءَ تي سوار ٿي هندوستان ڏانهن روانو ٿيو. اھو ڇهن مهينن جو انتهائي خطرناڪ، طوفاني ۽ هولناڪ سفر هو، جنهن ۾ خوراڪ ۽ مٺي پاڻيءَ جي کوٽ، بيماريون ۽ بحري طوفان عام هئا، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي شاعريءَ ۾ بيان ڪيو.
1553ع جي آخر ۾ ڪاموئس پورچوگيزي سلطنت جي مشرقي دارالحڪومت گوا (Goa) پهتو. يورپين لاءِ ان وقت هندوستان هڪ ٻي دنيا جيان هو. گوا جي شديد گرمي، سرسبز جهنگل، مصالحن جون خوشبوئون، ۽ مختلف رنگن، نسلن ۽ ٻولين جي ماڻهن ڪاموئس جي شاعرانه حسيات تي گهرو اثر وڌو.
هن گوا جي سماجي جوڙجڪ خاص طور هندوستان جي ذات پات واري نظام کي تمام بارِڪ بينيءَ سان ڏٺو. هن اعليٰ ذات جي برهمڻن جي طريقي ۽ اڇوتن جي بدترين حالتن جو مشاهدو ڪيو. گنگا نديءَ تي عبادت ۽ ٻين عقيدن کي هن نئين نظر سان ڏٺو، جنهن جو ذڪر پوءِ هن ”اوس لوسياداس“ جي مختلف بندن ۾ ڪيو.
گوا پهچڻ کان ٻه مهينا پوءِ کيس پورچوگيز فوج پاران ڪاري مرچ جي واپار تان هلندڙ هڪ مقامامي جنگ ۾ وڙھڻ لاءِ موڪليو ويو. جيتوڻيڪ پورچوگيز فوج وٽ جديد هٿيار هئا ۽ مقامي ماڻهو تير ڪمانن سان وڙھي رهيا هئا، پر جنگ جو نتيجو بي انتها خونريز هو. جنگ جي هن خوفناڪ منظر ڪاموئس جي دل تي فتح جو بدران اداسيءَ جو اثر ڇڏيو. هن هيٺين سٽن ۾ جنگ جي ناانصافيءَ تي ڏک ظاهر ڪيو:
”مون پنهنجن ماڻهن ۾ بي انتها غرور ۽ تڪبر ڏٺو، ۽ ان زمين جي اصلي مالڪن ۾ عاجزي… جن تي بي رحميءَ سان جنگ مسلط ڪئي وئي. “
1554ع ۾ ايراني نار (Persian Gulf) ۽ هرمز جي بحري مھم تان موٽڻ بعد، ڪاموئس گوا ۾ موجود يورپي حڪمرانن جي رشوت خوري، بدعنواني، اخلاقي زوال ۽ عياشيءَ کي ڏسي سخت بيزار ٿيو. هن گوا کي بابلي گناهن جي ننگري (Babylon of Evil) جو نالو ڏنو. هن پنهنجي طنزيه شاعريءَ ذريعي ان وقت جي آفيسرن ۽ حڪمرانن جي بدعنوانين کي اگھاڙو ڪرڻ شروع ڪيو.
طنزيه شاعري حڪومتي قانون هيٺ سخت ڏوھ هئي. گوا جي نئين گورنر فرانسسڪو باريٽو (Francisco Barreto) ڪاموئس کي گرفتار ڪرائي گوا جي قيدخاني ۾ بند ڪري ڇڏيو. 1556ع جي هڪ مشهور حقيقي تاريخي تصوير ۾ ڏيکاريو ويو ھو ته ڪاموئس جيل جي ڪوٺيءَ ۾، مانڊوي نديءَ ڏانهن کليل دريءَ وٽ ويٺو آهي. سندس ميٽ تي نقشا، قلم ۽ ڪتاب پيل آهن، ۽ پنو جنهن تي ”Canto X“ لکيل آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن قيد دوران به پنهنجي شاهڪار منظوم داستان جو آخري باب لکڻ جاري رکيو.
جيل جي سزا بعد حڪومت کيس گوا مان به جلاوطن ڪري اوڀر ايشيا (ملاڪا، انڊونيشيا ۽ مڪائو) موڪلڻ جو حڪم ڏنو. 1556ع ۾ هو جلاوطن سپاهيءَ طور ملاڪا (Melaka) پهتو، جيڪو ان وقت مصالحن جي عالمي واپار جو سڀ کان وڏو مرڪز هو. اتان هو تيرنيٽ (Ternate) ٻيٽ ڏانهن ويو، جتي هن زندگيءَ ۾ پهريون ڀيرو آتش فشان جبل ڏٺا. ان کان پوءِ هو چين جي علائقي مڪائو (Macau) پهتو، جتي کيس لاپتا ۽ فوت ٿيل ماڻهن جي سرڪاري جائداد جو نگران مقرر ڪيو ويو. اُتي ھن ھڪ چيني ڇوڪريءَ سان وقت گذاريو.
مڪائو ۾ پنهنجي نوڪري مڪمل ڪرڻ بعد، جڏهن هو واپس گوا موٽي رهيو هو، ته ڏکڻ چين جي سمنڊ ۾ هڪ خوفناڪ سامونڊي طوفان سبب سندس غوراب تباهه ٿي ٻڏي ويو.
هن حادثي جي باري ۾ ادب جي تاريخ ۾ هڪ اڻمٽ روايت مشهور آهي: ڪاموئس جڏهن سمنڊ جي طوفاني لهرن ۾ زندگيءَ ۽ موت جي جنگ وڙهي رهيو هو، ته هن پنهنجي ٻين شين کي بچائڻ بدران پنهنجي هٿ سان لکيل پنهنجي شاهڪار ”اوس لوسياداس“ جي اصل مسودي (Manuscript) کي هڪ هٿ سان سمنڊ جي مٿان جهلي، ترندي، ميڪونگ نديءَ (Mekong Delta) جي ساحل تائين پهچايو. هن پنهنجي جان جوکم ۾ وجهي عالمي ادب جي ان عظيم اثاثي کي غرق ٿيڻ کان بچائي ورتو.
ساحل تي پهچڻ ۽ وري گوا موٽڻ بعد، ڪاموئس تي نوان مالي الزام هڻي کيس وري قيد ڪيو ويو. پنهنجن دوستن جي مالي مددن سان جيل مان آزاد ٿي هو موزمبيق (Mozambique) پهتو. اتي هن سالن تائين سخت ترين غربت، فاقاڪشي، بيماري ۽ اڪيلائيءَ ۾ ڏينهن گذاريا.
نيٺ 1570ع ۾17 سالن جي جلاوطني، جنگين ۽ قيد ۽ ڏاڍ کان پوءِ دوستن جي مدد سان هُو لشبونه واپس پهچڻ ۾ ڪامياب ٿيو. 1572ع ۾ هن نيٺ پنهنجو تاريخي منظوم داستان ”اوس لوسياداس“ شائع ڪرايو. پورچوگال جي حڪمران بادشاھ سيبيسٽين (King Sebastian) هن ڪتاب مان متاثر ٿي کيس هڪ معمولي سالياني پينشن منظور ڪئي، جيڪا به کيس اڪثر وقت تي نه ملندي هئي.
10 جون 1580ع تي، جڏهن لشبونه ۾ طاعون (Plague) جي وبا پکڙيل هئي ۽ پورچوگال پنهنجي سياسي آزادي اسپين جي هٿان وڃائي رهيو هو، هي عظيم قومي شاعر انتهائي لاچاري، غم ۽ غربت واري حال ۾ هن فاني دنيا مان ڪُوچ ڪري ويو.
لوئس ڊي ڪاموئس جي حياتي شاعري، محبت، جلاوطني، ۽ بي انتها جاني ۽ مشڪلاتن جو هڪ عجيب داستان آهي. سندس تخليقن ۽ زندگيءَ جو اڌ کان وڌيڪ حصو ايشيا جي مٽيءَ، سمنڊن ۽ حادثن سان جڙيل آهي.
سندس وفات جو ڏينهن 10 جُون سڄي دنيا ۾ پورچوگال جي قومي طور ملهايو ويندو آهي. سندس شاعري يورپ ۽ ايشيا جي تاريخي تعلقات ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ جو هڪ اھم دستاويز آهي، جنهن ۾ سنڌوءَ ندي ۽ سنڌ کي عالمي ڪلاسيڪل ادب جو هڪ لافاني حصو بڻايو ويو آهي.
________________
نصير اعجاز صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
