روزانو پيٽرول جو نئون اگھ، روزانو رولو: ايڊهاڪ پاليسيون ۽ مفلوج انتظاميا!
پيٽرول جون روزانو بدلجندڙ قيمتون غريب ماڻھن جي معاشي قتل برابر آھن. اسان هڪ اهڙي خطي جا رھواسي آهيون جتي رياستي پاليسيون مستقل مزاجي ۽ پختن بنيادن بدران روزاني جي بنياد تي ٺھن ۽ ڊھن ٿيون. بظاهر عالمي منڊي جي لاهن چاڙهن جو بھانو ڏئي مڙھيل ھيءُ نئون نظام، درحقيقت هن ملڪ جي ڪمزور ۽ مفلوج انتظامي ڍانچي جي موت جو پروانو، ۽ ڪارپوريٽ مافيا لاءِ کليل لٽ مار جو هڪ نئون لائسنس آهي.
تحرير: ابراهيم صالح محمد
پاڪستان جي سياسي، سماجي ۽ معاشي تاريخ جو جيڪڏهن غور سان مطالعو ڪيو وڃي ته هڪ تلخ حقيقت اڀري آڏو اچي ٿي: هن ملڪ ۾ ڊگھي مُدي واري رٿابندي ڄڻ تہ رُڃ ۾ رُلڻ آهي. اسان هڪ اهڙي خطي جا رھواسي آهيون جتي رياستي پاليسيون مستقل مزاجي ۽ پختن بنيادن بدران روزاني جي بنياد تي ٺھن ۽ ڊھن ٿيون.
ان ئي ايڊھاڪزم يعني عارضي بنياد وارين پاليسين جي تسلسل ۾، هاڻي پيٽروليم شين جي قيمتن جو تعين 15 ڏينهن بدران روزاني جي بنياد تي ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو آهي. بظاهر عالمي منڊي جي لاهن چاڙهن جو بھانو ڏئي مڙھيل ھيءُ نئون نظام، درحقيقت هن ملڪ جي ڪمزور ۽ مفلوج انتظامي ڍانچي جي موت جو پروانو، ۽ ڪارپوريٽ مافيا لاءِ کليل لٽ مار جو هڪ نئون لائسنس آهي.
دنيا جي جن ملڪن ۾ روزاني پرائسنگ جو نظام رائج آهي، اتي هڪ مضبوط ريگيوليٽري اٿارٽي ۽ مستحڪم معاشي ڍانچو موجود هوندو آهي. پر پاڪستان جهڙي ملڪ ۾، جتي مافيائون رياست کان وڌيڪ طاقتور آهن، ھيءُ فيصلو هڪ اهڙي معاشي ۽ سماجي طوفان کي جنم ڏيندو جنهن جو نقصان صرف عام ماڻهوءَ کي ڀوڳڻو پوندو.
ويگن جي پائدان کان سبزي منڊيءَ تائين: هڪ مستقل سماجي بي چيني
سڀ کان بنيادي سوال اهو اڀري ٿو ته ڇا پاڪستان جو اهو مُدي خارج انتظامي ڍانچو ۽ ضلعي انتظاميا، جيڪا 15 ڏينهن ۾ بدلجندڙ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي سگهه نه رکندي هئي، اها هاڻي روزاني جي پرائس ريگيوليشن کي سنڀالي سگهندي؟
ان جو جواب هڪ واضح ”نہ“ آهي.
هن فيصلي جو سڀ کان خطرناڪ عملي منظر اسان کي روزانو صبح جو رستن، چوراهن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ ۾ ڏسڻ ۾ ملندو. ٿورو ان اذيت ناڪ منظر جو تصور ڪريو:
”صبح جو سوير ڊيوٽيءَ تي ويندڙ هڪ ڪلارڪ يا يونيورسٽيءَ جو شاگرد ويگن ۾ ويھي ٿو. اهو اڃان ڀاڙي جا پئسا ڪڍي ئي رهيو هوندو آهي ته ڪنڊڪٽر جو سخت آواز گونجي ٿو:
”بائو جي! رات 12 وڳي پيٽرول چار رپيا مهانگو ٿي ويو آهي، ان ڪري اڄ کان ڀاڙو ويهه رپيا وڌي ويو آهي،“
مسافر کان دانھن دانهن نڪري وڃي ٿي. ’ڀاءُ، تو ته ڊيزل گذريل هفتي واري سستي ريٽ تي وجھرايو هو، ھاڻي کان نئون ڀاڙو ڇو؟’“
بس، ان ئي ڳالھ سان شروع ٿيندڙ هي جھڳڙو روزاني صبح جو معمول بڻجي ويندو. ڏند چڪ ۽ وٺ وٺان اسان جي سماجي نفسيات جو حصو بڻجي ويندا. اهو ئي حال بازارن ۽ سبزي منڊي جو هوندو. ڳوٺ مان پٽاٽا ۽ ٻيون ڀاڄيون آڻيندڙ ٽرڪ ڊرائيور روز صبح نئين ڀاڙي جو مطالبو ڪندو، آڙھتي ان بهاني پنھنجو نفعو وڌيڪ وڌائيندو ۽ شام تائين عام واپرائيندڙ جي کيسي تي هڪ خاموش ڌاڙو لڳي چڪو هوندو. جڏهن قيمتون روز صبح هڪ نئين انگ سان پڌريون ٿينديون، ته پورو معاشرو هڪ دائمي بي چيني ۽ وڳوڙ جي لپيٽ ۾ رهندو، جتي بيوروڪريسي هميشه وانگر هڪ بي وس ۽ گونگو تماشائي بڻجي ويٺي هوندي.
پيٽرول پمپن جون بدمعاشيون: ”اڄ تيل ختم آهي!“ جي نئين راند
هن نئين نظام پيٽرول پمپ مالڪن ۽ آئل مافيا جا مزا ڪرائي ڇڏيا آهن. هاڻي انھن جون بدمعاشيون ۽ بليڪ ميلنگ پنهنجي عروج تي هونديون. پاڪستان ۾ اڳي ئي ذخيره اندوزي هڪ نفعي بخش صنعت بڻجي چڪي آهي، روزاني پرائسنگ ان ۾ وڌيڪ باهه ٻاريندي.
روزانو شام جو جيئن ئي سوشل ميڊيا تي اها خبر ليڪ ٿيندي ته ” صبح کان پيٽرول اٺ رپيا مهانگو ٿي رهيو آهي“، پمپ مالڪ رات جو نوين بجي ئي مشينن تي ”پيٽرول ختم آهي“ جا بورڊ لٽڪائي سپلاءِ بند ڪري ڇڏيندا ته ”تيل ختم آهي!“. غريب عوام، جيڪو اڳ ۾ ئي مهانگائيءَ جي بار هيٺ دٻيل آهي، ٻه ٻه ليٽر پيٽرول لاءِ لائينن ۾ خوار ۽ ذليل ٿيندو رهندو. ۽ پوءِ، رات جو ٻارهين وڳي ئي جادوئي طور تي پمپ ٻيهر هلي پوندا تہ جيئن پراڻو اسٽاڪ نئين ۽ مهانگي قيمت تي وڪرو ڪيو وڃي.
ان جي برعڪس، جنهن رات عالمي منڊي جي اثر هيٺ پيٽرول سستو ٿيڻ جو وارو ايندو، پمپ مالڪ رات جو ڏهين وڳي ئي مشينون بند ڪري ويھي رهندا تہ جيئن انھن کي سستو تيل نه وڪڻڻو پوي. مسافر پمپ عملي جي بدتميزي ۽ بدمعاشي برداشت ڪرڻ تي مجبور هوندا، ۽ رياست جو ڪوبه ادارو انھن بليڪ ميلرن کي ڪجھ چوڻ جي جرئت نه ڪندو.
هن تصوير جو هڪ ٻيو رخ به آهي جيڪو پيٽرول پمپ جي ڪاروبار سان جڙيل وچين طبقي لاءِ هڪ خوفناڪ خواب آهي. روزانو قيمتون بدلجڻ سان ننڍن ۽ ڪنھن قدر ايماندار پمپ مالڪن جي چيلھ ڀڄي پوندي. فرض ڪريو، اگر ڪنهن پمپ مالڪ پنجاهه هزار ليٽر پيٽرول مهانگي ريٽ تي خريد ڪري اسٽاڪ ڪيو ۽ ٻئي ئي ڏينهن قيمت ڏهه رپيا في ليٽر ڪري پئي، ته ان کي راتو رات لکين رپين جو نقصان کڻڻو پوندو.
ننڍن پمپن لاءِ روزاني جي بنياد تي اڪائونٽنگ ڪرڻ، سافٽ ويئرز اپڊيٽ ڪرڻ، ۽ آئل مارڪيٽنگ ڪمپنين کان نئين ريٽ تي ڪوٽا حاصل ڪرڻ هڪ اڻ کٽ انتظامي عذاب بڻجي ويندو. هن سرمائيدارانه ڪشمڪش جو نتيجو اهو نڪرندو ته وڏا پيٽرول پمپ ۽ وڏيون ڪارپوريٽ ڪمپنيون ته اهو نقصان برداش ڪري وينديون، پر ننڍا پمپ ڏيوالي جو شڪار ٿي بند ٿيڻ جي ويجھو پهچي ويندا. ان طرح مارڪيٽ ۾ ڪجهه وڏين ڪمپنين جي ڪارپوريٽ ھڪ ھٽي وڌيڪ مضبوط ٿيندي، جيڪا نيٺ عوام جو ئي رت چوسيندي.
روزاني جي پرائس ريگيوليشن جو هي تڪڙو فيصلو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته اسان جي رياست ڊگھي مُدي ۽ اسٽرڪچرل سُڌارن کان خوفزده ٿي ڀڄي رهي آهي. پاڪستان جي توانائي جي بحران جو اصل حل اهو هو ته ڏهاڪن پراڻين ريفائنريز کي جديد نموني ھلايو وڃي ها، عالمي ڪمپنين سان ٽيڪنالوجي ٽرانسفر جا معاهدا ڪيا وڃن ها، مقامي وسيلن جي ڳولا تيز ڪئي وڃي ها ۽ امپورٽڊ تيل تي انحصار گھٽايو وڃي ها.
پر ڏکين ۽ دائمي فيصلن بدران، حڪومت هميشه وانگر شارٽ ڪٽ اپنايو ۽ پنهنجي نااهليءَ جو سڄو بار غريب عوام جي ڪلهن تي منتقل ڪري ڇڏيو. جيستائين اسان بحيثيت رياست ”اڄ جو ڏينهن گذري وڃي، سڀاڻي ڏسنداسين“ واري ان کوکلي ۽ عارضي سوچ مان ٻاهر نه نڪرنداسين، اسان جي معيشت ئي آءِ سي يو (ICU) ۾ ھڏڪيون ڀريندي رهندي. روزاني قيمتون بدلجڻ جو هي نظام معاشي استحڪام جي علامت هرگز ناهي، بلڪه هي معاشي انارڪي، سماجي بي چيني ۽ طبقاتي استحصال ڏانهن کنيل هڪ ٻيو سفاڪ قدم آهي، جنهن جي قيمت هن ملڪ جي پيڙھيل طبقي کي پنهنجي سڪون ۽ ٻن وقتن جي مانيءَ سان ادا ڪرڻي پوندي.
_____________
ابراھيم صالح محمد ڪراچيءَ جو سينئر صحافي آھي. ھُو ھڱورا جماعت ڪراچيءَ جو 1986 کان 2024 تائين ٽي ڀيرا صدر رھي چُڪو آھي
