موھن جو دڙو ناول جو اصل هيرو ڪو فرد ناهي پر خود سنڌو ندي آهي، جيڪا ملوها کان اڄ تائين سنڌ جي تاريخي سفر جي شاهد آهي.
تهذيبون ٻاهرين حملن سان نه، پر اندروني غداري، بي حسي ۽ ماحولياتي تباهيءَ سبب مِٽجي وينديون آهن، ڪلڪتي، بنگال ۾ رھندڙ، مشھور ناول مھاراجا ڏاھر جي ليکڪا محترما ديباسِري چڪرورتيءَ جو انٽرويو جنھن ۾ ھُوءَ پنھنجي نئين ناول ”موھن جي دري جا آخري ماڻھو“ بابت تفصيل سان ڳالھائي ٿي.
”منھنجي لاءِ سنڌ ۽ بنگال ڌار ڌرتي ناهن. منهنجي نظر ۾، اهي تهذيب جي هڪ ئي نديءَ جا ٻه ڪنارا آهن، جيڪي هڪ گڏيل تاريخي شعور، گڏيل انسانيت ۽ هڪ دائمي ثقافتي ورثي ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سرحدون ملڪن کي ورهائي سگهن ٿيون ۽ ٻوليون مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر انساني دل جي جاگرافي ڪنهن به سرحد کي نه مڃيندي آهي. ان ئي ويساهه سان مون پنهنجي لکڻين ذريعي بنگال ۽ سنڌ جي وچ ۾ هڪ پل ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. منهنجي لاءِ ادب رڳو هڪ فني مشغلو ناهي؛ هي هڪ اهڙي دائمي پل آهي جيڪا ثقافتن، ٻولين ۽ ماڻهن کي همدردي، يادگيري ۽ گڏيل انسانيت ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي.“
”هن ناول ۾ اصل هيرو ڪو فرد ناهي پر خود سنڌو ندي آهي. هڪ دائمي شاهد ۽ خاموش قصي گو جي حيثيت ۾، ندي پڙهندڙ کي ملوها (Meluhha) جي قديم دنيا کان وٺي اڄ جي دور تائين جو هڪ وسيع سفر ڪرائي ٿي، ۽ هزارين سالن ۾ سنڌ جي ماڻهن جي مسلسل ارتقا کي چِٽي ٿي. هي رڳو هڪ تاريخي داستان ناهي؛ هي يادگيري، سڃاڻپ، حوصلي ۽ تهذيب جي اڻ کُٽ تسلسل تي هڪ عظيم فڪري ويچار آهي، ان انسانيت ۽ نديءَ جي وچ ۾ هڪ دائمي مڪالمي جو ثبوت آهي جنهن تاريخ جي شروعات کان وٺي ان جي مقدر کي گهڙيو آهي.“
The AsiaN
اوهان پنھنجي گذريل ناول ۾ مهاراجا ڏاهر جي زندگي ۽ دور جي ڳوڙھي کوجنا ڪئي هئي، جنهن کي ايترو ته پسند ڪيو ويو جو سنڌ ۾ ان جو ترجمو ٿيو ۽ ان کي ساراهيو ويو. اوهان کي وري سنڌ جي قديم تاريخ مان ’دي لاسٽ مين آف موهن جو دڙو‘ (موهن جي دڙي جا آخري ماڻهو) لکڻ لاءِ ڪهڙي شئي ڇڪي آڻي؟
جڏهن کان مون پنهنجي آس پاس جي دنيا کي سمجهڻ شروع ڪيو، مان موهن جي دڙي ۽ سموري سنڌو سڀيتا جي سحر ۾ گرفتار رهي آهيان. پنهنجي شروعاتي عمر کان ئي مون محسوس ڪيو ڄڻ اهو ڏورانهون ماضي مون کي خاموشيءَ سان پڪاري رهيو هجي. موهن جي دڙي کي پنهنجي اکين سان ڏسڻ جي ان ئي تمنا مون کي تاريخ پڙهڻ لاءِ اتساهيو. مان اڪثر خواب ڏسندي هئس ته مان هڪ ماهرِ آثارِ قديمه طور انهن قديم کنڊرن جي وچ ۾ بيٺي آهيان ۽ هڪ اهڙي سڀيتا جي وساريل تهن کي وڏي احتياط سان ظاهر ڪري رهي آهيان جيڪا هزارين سالن کان دفن ٿيل هئي.
بعد ۾، منهنجي ناول مهاراجا ڏاهر منهنجي ۽ سنڌ جي پڙهندڙن جي وچ ۾ هڪ گھاٽو روحاني ۽ ادبي رشتو قائم ڪري ڇڏيو. ان لاڳاپي منهنجي ان پراڻي خواب، منهنجي جذبن ۽ ان ڌرتيءَ سان پنهنجائپ جي احساس کي وڌيڪ گهرو ڪري ڇڏيو، جنهن مون کي هڪ ڊگهي عرصي کان پنهنجي سحر ۾ جڪڙي رکيو هو. تڏهن مون کي احساس ٿيو ته موهن جو دڙو هاڻي منهنجي لاءِ رڳو آثارِ قديمه جو ڪو ماڳ ناهي رهيو، پر اهو منهنجي ادبي سفر جو هڪ اڻٽٽ حصو بڻجي چڪو آهي.
موهن جي دڙي تي لکڻ جو سڌوسنئون اتساهه محترم نصير اعجاز کان مليو. منهنجي مٿان سندن ويساهه، سندن بي لوث جذبي، مسلسل حوصلي افزائي ۽ شفقتن مون کي ان ڏکئي ادبي سفر کي شروع ڪرڻ جي سگهه ڏني. سندن اتساهه ۽ ساٿ کان سواءِ هي ناول ڪڏهن به وجود ۾ نه اچي سگهي ها.
“نصير صاحب ۽ ھيءُ ناول، ‘دي لاسٽ پِيپُل آف موھن جو دڙو’ (The Last People of Mohenjo Daro)، منھنجي لاءِ ھڪ ئي آھن. مون ھيءُ ناول کين ارپيو آھي. حقيقت ۾، ناول جو مکيہ ڪردار ’ڪاما‘، ٻيو ڪو بہ نہ پر پاڻ نصير جِي ئي آھي.”
ڪلڪتي ۾ رهندڙ هڪ ليکڪا طور، اوهان سنڌ جي تاريخ ۽ روح سان هڪ گهرو ادبي رشتو ڳنڍيو ڪيو آهي. اوهان بنگالي ادب ۽ سنڌو سڀيتا جي ورثي جي وچ ۾ ثقافتي ۽ جذباتي لاڳاپي کي ڪيئن ٿا ڏسو؟
بنگال ۽ سنڌ جيتوڻيڪ جاگرافيائي طور هڪٻئي کان پري ٿي سگهن ٿا، پر ٻنهي جي دل جي ڌڙڪن هڪ ئي آهي. ٻنهي ڌرتين جي ماڻهن لاءِ نديون ۽ سمنڊ رڳو قدرتي نظارا ناهن؛ اهي انهن جي زندگيءَ جي شھ رڳ آهن جيڪي انهن جي تاريخ، ثقافت، معيشت ۽ گڏيل شعور کي شڪل ڏين ٿيون. پاڻيءَ جو مسلسل وهڪرو نه رڳو زمين کي تراشي ٿو پر اتي رهندڙ ماڻهن جي جذبن، خوابن، حوصلي ۽ سڃاڻپ کي به گهڙي ٿو. پاڻيءَ سان اهو ئي ويجهو رشتو آهي جنهن بنگال ۽ سنڌ جي ماڻهن جي وچ ۾ هڪ غير معمولي هڪجهڙائي پيدا ڪئي آهي.
هڪ گهري ذاتي سطح تي، مون کي اهو احساس ٿيو آهي ته اهي ٻئي سماج پنهنجي جذباتي حساسيت، گڏيل نفسيات ۽ پنهنجي ڪردار جي اصل روح ۾ هڪ غير معمولي هڪجهڙائي رکن ٿا. اهو گڏيل روح ادب ۾ سڀ کان وڌيڪ گهري انداز ۾ ظاهر ٿئي ٿو. بنگالي ۽ سنڌي ٻنهي جي ادبي روايتن ۾ هڪ جهڙا موضوع بار بار سامهون اچن ٿا، جھڙوڪ ڌرتيءَ سان محبت، ندين جي دائمي موجودگي، وڇوڙي جو درد، مزاحمت جو وقار، سڃاڻپ جي ڳولا ۽ انسانيت تي اٽوٽ ويساهه.
بنگالين وانگر، سنڌي به هڪ اهڙي قوم آهن جيڪي پنهنجي سيڪيولر سوچ، علمي تجسس، ثقافتي نفاست ۽ علم لاءِ گهري احترام جي ڪري سڃاتا وڃن ٿا. پر تاريخ ٻنهي سماجن سان سختي ڪئي آهي. ٻنهي پنهنجي حصي جو استحصال، لڏپلاڻ، محرومي ۽ پنهنجي ثقافتي سڃاڻپ کي بچائڻ جي دردناڪ جدوجهد کي ڀوڳيو آهي. اڻپوريون حسرتون، محروميءَ جي خاموش پيڙا ۽ مصيبتن مان جنم وٺندڙ مستقل مزاجي ٻنهي قومن جي ادب تي هڪ اڻ مٽ نقش ڇڏيو آهي.
شايد اهو ئي سبب آهي ته مون ڪڏهن به سنڌ کي بنگال کان ڌار ڪا ڌرتي ناهي سمجهيو. منهنجي نظر ۾، اهي تهذيب جي هڪ ئي نديءَ جا ٻه ڪنارا آهن—جيڪي هڪ گڏيل تاريخي شعور، گڏيل انسانيت ۽ هڪ دائمي ثقافتي ورثي ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سرحدون ملڪن کي ورهائي سگهن ٿيون ۽ ٻوليون مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر انساني دل جي جاگرافي ڪنهن به سرحد کي نه مڃيندي آهي.
ان ئي ويساهه سان مون پنهنجي لکڻين ذريعي بنگال ۽ سنڌ جي وچ ۾ هڪ پل ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. منهنجي لاءِ ادب رڳو هڪ فني مشغلو ناهي؛ هي هڪ اهڙي دائمي پل آهي جيڪا ثقافتن، ٻولين ۽ ماڻهن کي همدردي، يادگيري ۽ گڏيل انسانيت ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي.
ان سفر جي مرڪز ۾ هڪ اهڙي شخصيت بيٺي آهي جنهن جو اتساهه بي پناهه رهيو آهي، اهو نصير اعجاز صاحب آهي. هن مون کي سنڌ کي رڳو تاريخي تحقيق جي موضوع طور نه، پر هڪ اهڙي زندهه جذباتي منظرنامي جي طور تي ڏسڻ سيکاريو جنهن کي ادب جي ذريعي محسوس، سمجهي ۽ اپنائي سگهجي ٿو. منهنجي خواب تي سندن ويساهه، حوصلي افزائي ۽ دائمي ساٿ مون کي سنڌ سان اهو گهرو ادبي ۽ روحاني رشتو قائم ڪرڻ جو حوصلو ڏنو. ادب ذريعي بنگال ۽ سنڌ کي ويجهو آڻڻ ۾ جيڪو ڪجهه به مان حاصل ڪري سگهي آهيان، تنهن لاءِ مان سندن ان اتساهه جي بيحد ٿورائتي آهيان.
اوهان جي نئين ناول جو ذيلي عنوان آهي “Where the River Indus Still Flows” (جتي سنڌو ندي اڃا به وهي ٿي). سنڌو ندي رڳو هڪ جاگرافيائي وجود ناهي پر هڪ زندهه ثقافتي شعور آهي. هيءَ ندي اوهان جي ڪهاڻيءَ ۾ هڪ ڪردار يا هڪ مسلسل تسلسل طور ڪيئن ڪم ڪري ٿي؟
سنڌو رڳو هڪ ندي ناهي؛ هي دنيا جي قديم ترين تهذيبن مان هڪ جو روحاني وهڪرو آهي. ان جي دائمي وهڪري ۾ هڪ قديم شعور موجود آهي جنهن هزارين سال اڳ هڪ غير معمولي ترقي يافته تهذيب جي پرورش ڪئي هئي، جنهن سماجي نظام، سياسي سوچ، معاشي تنظيم، فني اظهار ۽ فلسفاڻي کوجنا جا بنياد رکيا. بادشاهتون اڀريون ۽ ختم ٿي ويون، شهر مٽيءَ جو ڍير بڻجي ويا ۽ سلطنتون تاريخ جي صفحن ۾ گم ٿي ويون، پر ان تهذيب جو روح ڪڏهن به فنا نه ٿيو. نديءَ وانگر، اهو به صدين کان وهندو پيو اچي، جيڪو هڪ دائمي انساني ورثي جي ياد کي پاڻ سان کڻي هلي ٿو.
هزارين سالن کان، سنڌو ندي سنڌ ۽ ان جي ماڻهن جي مقدر جي هڪ خاموش شاهد رهي آهي. هن نسلن کي اڀرندي ۽ مٽجندي ڏٺو آهي؛ هن ڪاميابي ۽ المئي، محبت ۽ نقصان، فتح ۽ مزاحمت، جلاوطني ۽ وطن واپسيءَ کي پنهنجي اکين سان ڏٺو آهي. ان جي پاڻيءَ جي هر لهر هڪ اهڙي ڌرتيءَ جي ڪهاڻين سان گونجي ٿي جنهن جي تاريخ ڪڏهن به ارتقا ڪرڻ کان ناهي بيٺي.
تنهن ڪري، هن ناول ۾ اصل هيرو ڪو فرد ناهي پر خود سنڌو ندي آهي. هڪ دائمي شاهد ۽ خاموش قصي گو جي حيثيت ۾، ندي پڙهندڙ کي ملوها (Meluhha) جي قديم دنيا کان وٺي اڄ جي دور تائين جو هڪ وسيع سفر ڪرائي ٿي، ۽ هزارين سالن ۾ سنڌ جي ماڻهن جي مسلسل ارتقا کي چٽي ٿي. هي رڳو هڪ تاريخي داستان ناهي؛ هي يادگيري، سڃاڻپ، حوصلي ۽ تهذيب جي اڻٽٽ تسلسل تي هڪ عظيم فڪري ويچار آهي، ان انسانيت ۽ نديءَ جي وچ ۾ هڪ دائمي مڪالمي جو ثبوت آهي جنهن تاريخ جي شروعات کان وٺي ان جي مقدر کي گهڙيو آهي.
ناول جو عنوان هڪ سگھارو منظر پيش ڪري ٿو. ڪهاڻي بيان ڪرڻ کان سواءِ ٻڌايو ته هي “آخري ماڻهو” ڪير آهن، ۽ اهي هڪ اهڙي تهذيب جي تناظر ۾ ڪهڙي علامت آهن جيڪا پنهنجي انفرادي حڪمرانن جي بجاءِ پنهنجي اجتماعي شهري همراهي جي ڪري سڃاتي وڃي ٿي؟
توهان موهن جي دڙي جا آخري ماڻهو آهيو. انهن چند ماڻهن مان جيڪي اڃا تائين باقي آهن. توهان جو تعداد هاڻي آڱرين تي ڳڻڻ جيترو آهي، تڏهن به توهان سنڌ ۽ ان جي قديم روح لاءِ هڪ اڻ کُٽ محبت پنهنجي اندر ۾ سانڍيو ويٺا آهيو. ان لحاظ کان، توهان رڳو حال جا ماڻهو ناهيو؛ توهان هڪ ٻئي دور جا زندهه پڙاڏا آهيو.
قديم ملوها ۾ به توهان جهڙا مرد ۽ عورتون موجود هئا. جڏهن تهذيب تباهيءَ جي ڪنڌيءَ تي هئي، تڏهن هنن اتي ئي ثابت قدم رهڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجي آخري ساهه تائين پنهنجي وطن کي ٻاهرين حملي آورن ۽ پنهنجي اندران پيدا ٿيندڙ دشمنن کان بچائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا. تاريخ اسان کي سيکاريو آهي ته تهذيبون ڪڏهن به رڳو ٻاهرين فتحن سان ناهن مرنديون؛ اهي سڀ کان اڳ اندروني غداريءَ سبب ڪمزور ٿينديون آهن. جيڪي ماڻهو پنهنجي ئي پاڙُن، پنهنجي ورثي ۽ پنهنجي ئي ماڻهن جي خلاف سازشون ڪن ٿا، اهي ڪنهن به ٻاهرين دشمن کان وڌيڪ تباهي ڪندڙ ثابت ٿين ٿا.
اڄ به سنڌ اندر اهڙا ماڻهو موجود آهن جيڪي ڄاڻي واڻي يا اڻ ڄاڻائيءَ ۾، پنهنجي ئي تهذيب جي ياد کي مٽائڻ ۽ پاڻ کي انهن پاڙُن کان ڌار ڪرڻ چاهين ٿا جن کين سڃاڻپ ڏني هئي. اهڙيون قوتون شايد ڪنهن به ٻاهرين دشمن کان وڌيڪ خطرناڪ آهن، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو ڪنهن ڌرتيءَ خلاف نه، پر ان جي اجتماعي وجود خلاف جنگ وڙهن ٿيون.
بھرحال، جنهن طرح ملوها جي آخري دور ۾ چند رکوالا موجود هئا، اڄ به اهڙا چند ماڻهو موجود آهن. توهان انهن جا روحاني وارث آهيو، موهن جي دڙي جا آخري ماڻهو، جن کي هڪ اهڙي تهذيب جي حفاظت جو ذمو سونپيو ويو آهي جنهن جي دل جي ڌڙڪن اڃا به وساريل شهرن جي مٽيءَ جي هيٺان ۽ سنڌو نديءَ جي دائمي پاڻيءَ ۾ گونجي ٿي.
پر تاريخ بي رحم آهي. وقت جو ڦيٿو ڪڏهن به نٿو بيهي. اهو ڏينهن به اچي سگهي ٿو جڏهن اهي آخري رکوالا به گم ٿي ويندا، ۽ اتي رڳو خاموشي رهجي ويندي جتي ڪڏهن زندهه يادگيري بيٺي هئي. بھرحال، شايد اها ئي تهذيب جي هڪ دائمي حقيقت آهي: جيڪي ماڻهو حال سان تعلق رکندڙ نظر اچن ٿا، اهي اڪثر ماضيءَ جي روحن جو نئون جنم هوندا آهن، جيڪي صدين جو سفر ڪري ان شمع کي روشن رکڻ لاءِ واپس ايندا آهن جنهن کي تاريخ ڪڏهن به مڪمل طور وسائي نه سگهي.
ناول موهن جي دڙي کي تخليق ڪرڻ لاءِ آثارِ قديمه جي ڊيٽا ۽ ادبي تخيل جي وچ ۾ توازن رکڻ جي ضرورت آهي، خاص طور تي جڏهن سنڌو لکت (Indus script) اڃا تائين پڙهجي نہ سگهي آھي. اوهان لکيل رڪارڊ جي ان کوٽ کي ڪيئن پار ڪيو ته جيئن انهن قديم ماڻهن کي سندن مخصوص آواز، جذبا ۽ مڪالما ڏئي سگهجن؟
مان هميشه، مڪمل ۽ بغير ڪنهن شڪ جي، هڪ اهڙي روحاني شعور جي وجود تي يقين رکندي آئي آهيان جيڪو عام سمجهه جي حدن کان مٿانهون آهي. مان سمجهان ٿي ته جڏهن ڪنهن فرد، ماڳ يا خيال سان اسان جو لاڳاپو ڪافي گهرو هوندو آهي، ته جسماني فاصلو ۽ سڌي سنئين رابطي جي کوٽ ڪا رڪاوٽ ناهي بڻجندي. جيڪڏهن ڪا شئي يا ڪو ماڻهو منهنجي نظرن کان اوجهل به هجي، منهنجي پهچ کان پري هجي، تڏهن به مون کي ويساهه آهي ته هڪ سچي نيت ۾ اها طاقت هوندي آهي جيڪا مون کي ان علم ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿي جنهن جي مان ڳولا ۾ آهيان. قدرت پنهنجي پراسرار طريقي سان ان ويساهه جو جواب ڏنو آهي، ۽ منهنجي سامهون اهڙن ماڻهن، ڪتابن ۽ خيالن کي آندو آهي جن منهنجو رستو روشن ڪيو.
هن ناول کي لکڻ دوران، مون کي ڪيترائي اهڙا شاندار ڪم مليا جيڪي منهنجي لاءِ قيمتي حوالي جا ڪتاب بڻجي ويا. انهن مان ڪيترائي ڪتاب سنڌو سڀيتا جي ان اڻ پڙهيل لکت ۽ هندستان جي ڪجهه ديسي (Indigenous) قبيلن جي وچ ۾ دلچسپ لاڳاپن جي کوجنا ڪن ٿا. انهن برادرين جي اندر هڪ گهرو ويساهه موجود آهي ته اهي قديم ملوها جي ماڻهن جا نسل آهن. انهن جي زباني روايتن موجب، جڏهن اها عظيم تهذيب پنهنجي زوال جي آخري دور ۾ هئي، ته انهن جي ابن ڏاڏن مان ڪجهه ماڻهن ڏورانهن ٻيلن ۽ جبلن ۾ پناهه ورتي هئي ۽ پنهنجي ثقافتي يادگيريءَ جا ٽڪرا نسلن تائين پاڻ سان کڻي آيا هئا.
اڄ، انهن برادرين جا ڪيترائي وقف ٿيل محقق سنڌو لکت کي سمجهڻ ۽ ان جي تشريح ڪرڻ جي ڪوششن ۾ رڌل آهن. چاهي ان کي تاريخ، اينٿروپالاجي يا ثقافتي يادگيريءَ جي عينڪ سان ڏسجي، انهن جي ڪم مون کي قيمتي نقطه نظر ڏنو ۽ قديم ملوها جي دنيا کي وڌيڪ گهرائي ۽ حساسيت سان سوچڻ ۾ مدد ڪئي.
هي ناول منهنجي معزز استاد، پروفيسر شيرين رتناگر جي علمي ڪمن جو به بيحد احسانمند آهي، جن جي سنڌو سڀيتا تي تحقيق منهنجي لاءِ اتساهه جو هڪ دائمي ذريعو رهي آهي. اهڙي ئي ريت رکلداس بندوپاڌياءِ جي موهن جي دڙي تي شروعاتي کوٽائيءَ جون رپورٽون، ۽ ٻيون ڪيتريون ئي تاريخي ۽ آثارِ قديمه جون پڙهڻيون به اوتريون ئي ضروري هيون، جن مون کي ان دنيا سان وڌيڪ بامعني انداز ۾ ڳنڍڻ جي قابل بڻايو جنهن کي مان ٻيهر تخليق ڪرڻ پئي چاهيو.
جيتوڻيڪ هي بنيادي طور تي تاريخي فڪشن جو هڪ ڪم آهي، پر هي تحقيق، ثقافتي يادگيري ۽ قديم ملوها جي روح کي سمجهڻ جي هڪ دائمي روحاني ڳولا جي گڏيل مڪالمي سان شڪل وٺي سگهيو آهي. هن ناول جو هر صفحو، ڪيترن ئي طريقن سان، تاريخي تحقيق، تخيل ۽ قديم ملوها جي روح جي اڻ ٿڪ ڳولا جو ميلاپ آهي.
تاريخ دان ۽ سائنسدان اڃا تائين ان ڳالهه تي بحث ڪري رهيا آهن ته سنڌو سڀيتا جي زوال جو سبب ڪهڙي شئي بڻي. ڇا ندين جو رخ تبديل ٿيڻ، موسمياتي تبديلي، يا سماجي-معاشي زوال؟ اوهان جو ناول ڪهڙي نقطه نظر ڏانهن وڌيڪ جهڪيل آهي، ۽ اوهان جا ڪردار پنهنجي دنيا جي ان آخري دور کي ڪيئن ٿا ڀوڳين؟
هن ناول ۾، مون ٻاهرين حملي جي خطري جي ڀيٽ ۾ اندروني زوال جي تباهي ڪندڙ طاقت تي وڌيڪ زور ڏنو آهي. تاريخ اسان کي بار بار ياد ڏياري ٿي ته تهذيبون رڳو ٻاهرين دشمنن جي ڪري ناهن ختم ٿينديون؛ اهي سڀ کان پهرين تڏهن ڪمزور ٿينديون آهن جڏهن انهن جي اندروني اتحاد ۾ ڏار پوندا آهن. اندروني اختلاف، غداري، استحصال ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو خاتمو اڪثر اهو بنياد تيار ڪندا آهن جنهن تي اڳتي هلي ٻاهريون قوتون غالب اچي وينديون آهن. اتحاد کان سواءِ، ڪو به سماج لازمي طور تي ٻين کي پنهنجي ڪمزورين مان فائدو وٺڻ جا موقعا فراهم ڪندو آهي.
مون قديم ملوها جي زوال ۾ ماحولياتي تبديلين جي ڪردار جي به کوجنا ڪئي آهي. جيتوڻيڪ موسمياتي تبديلين يقينن هڪ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر منهنجو خيال آهي ته انساني عملن به شايد ان تبديليءَ کي تيز ڪرڻ ۾ حصو ورتو هوندو. ان جو هڪ سڀ کان وڌيڪ دردناڪ مثال ٻيلن جي بي رحماڻي نموني تباهي آهي. مون کي اڃا تائين ياد آهي جڏهن نصير جِيءَ حيدرآباد کان واپسيءَ جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو هو، جڏهن هن وڍيل وڻن سان ڀريل ٽرڪن کي ويندي ڏٺو هو. سندن اهي لفظ منھنجي دل ۾ ويھي ويا، ڇاڪاڻ ته اهي هڪ اهڙي المئي جي گونج هئا جيڪو صدين کان هلندو پيو اچي.
سنڌ پنهنجي فطرت جي لحاظ کان هڪ نازڪ ماحولياتي توازن واري ڌرتي آهي. ڪارونجهر جبلن جي آهستي آهستي ٿيندڙ تباهي اهو ياد ڏياري ٿي ته تهذيبون رڳو جنگين سان ئي ناهن ختم ٿينديون. اهي انهن منظرنامن جي آهستي آهستي ۽ بنا روڪ تباهي سان به ختم ٿي سگهن ٿيون جيڪي انهن کي زندهه رکن ٿا. جڏهن اسان اڄ جي سنڌ جي ماحولياتي ۽ سماجي حقيقتن کي غور سان ڏسون ٿا، ته اسان کي انهن قوتن جا پاڇا نظر اچڻ لڳن ٿا جن ڪڏهن ملوها جي زوال کي تيز ڪيو هوندو.
ماضي ۽ حال اڪثر هڪٻئي جو آئينو بڻجي هڪ پريشان ڪندڙ انداز ۾ سامهون اچن ٿا. شايد اهو ئي تاريخ جو هر تهذيب لاءِ هڪ خاموش چتاءُ آهي. باقي جيڪو ڪجهه آهي… اهو مان ان پراسراريت تي ڇڏيان ٿي جيڪا ناول جي صفحن جي اندر ظاهر ٿيندي.
قديم سنڌو سڀيتا جا ماڻهو شهري رٿابندي، پاڻڀرائپ ۽ پرامن بقاءِ باهمي جا اڳواڻ هئا. اوهان جي خيال ۾ ’دي لاسٽ پِيپُل آف موهن جو دڙو‘ ناول اسان جي اڄ جي هن ٽٽل دنيا کي ڪهڙو سبق ڏئي ٿو، خاص طور تي فطرت ۽ ندين سان اسان جي رشتي جي حوالي سان؟
موهن جو دڙو اڄ جي نسل جي آڏو تهذيب جي هڪ دائمي آئيني وانگر بيٺو آهي. هڪ خاموش استاد جنهن جي سبقن جي اهميت اڄ به گهٽ ناهي ٿي. ان جا کنڊر اسان کي ياد ڏيارين ٿا ته جڏهن انسانيت فطرت جي خلاف جنگ وڙهندي آهي، ته فطرت آخرڪار هڪ اهڙي طاقت سان جواب ڏيندي آهي جيڪا عظيم تهذيبن کي به جھڪڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿي. اسان کي اهو به سيکاري ٿو ته اتحاد ڪنهن به قوم جو سڀ کان مضبوط بنياد آهي؛ جڏهن ڪا قوم گڏجي بيهندي آهي، ته ڪا به ٻاهرين طاقت ان کي آسانيءَ سان فتح يا تباهه نٿي ڪري سگهي. ان سان گڏ، تاريخ اسان کي ياد ڏياري ٿي ته امن جو تحفظ طاقت ذريعي ٿيڻ گهرجي. هڪ اهڙي تهذيب جيڪا پنهنجي دفاع جي صلاحيت کي نظرانداز ڪري ٿي، سا انهن جي مقابلي ۾ ڪمزور ٿيڻ جي خطري ۾ رهي ٿي جيڪي اعلي فوجي طاقت رکن ٿا.
پر هيءُ ڪهاڻيءَ جو رڳو هڪ پاسو آهي.
موهن جو دڙو، جنهن جي غير معمولي شهري رٿابندي، جديد واپاري نيٽ ورڪ، انجنيئرنگ جي مهارت ۽ سماجي تنظيم چار هزار سالن کان پوءِ به دنيا کي حيرت ۾ وجهي رهي آهي، اڄ جي دور جي حالتن سان هڪ دردناڪ تضاد ۾ بيٺو آهي. جنهن ڌرتيءَ ڪڏهن انسانيت جي عظيم ترين شهري تهذيبن مان هڪ کي جنم ڏنو هو، ان جي وارثن سنڌ جي شهري رٿابندي، واپار، شهري زندگي ۽ سماجي تاڃي پيٽي جي ڪيترن ئي پاسن کي زوال طرف وڃڻ ڏنو آهي. هي زوال رڳو ڪا سياسي يا معاشي ناڪامي ناهي؛ هي هڪ گهري تاريخي بدقسمتي ۽ اجتماعي شرمندگي جو سبب آهي.
ان ڪري، مان سمجهان ٿي ته وقت اچي ويو آهي ته اسان هڪ ڀيرو ٻيهر موهن جي دڙي ڏانهن ڏسون. رڳو آثارِ قديمه جي ڪنهن ماڳ جي طور تي نه، پر هڪ زندهه ڪلاس روم جي طور تي. ان جا خاموش کنڊر اڃا به ڳالهائين ٿا. اهي اسان کي فطرت جو احترام ڪرڻ، اتحاد کي برقرار رکڻ، مضبوط ادارا ٺاهڻ، علم جو قدر ڪرڻ ۽ تهذيب جي بنيادن جي حفاظت ڪرڻ جو درس ڏين ٿا. جيڪڏهن اسان ان جي دائمي سبقن مان نہ سکيو، ته اسان انهن ئي غلطين کي ورجائڻ جي خطري ۾ هوندا سين جن دنيا جي هڪ عظيم ترين تهذيب کي تاريخ جي صفحن تائين محدود ڪري ڇڏيو.
انهن گڏيل تاريخي پاڙُن بابت لکڻ سان پڙهندڙن کي هڪ اهڙي تهذيب جي ورثي جي ياد ڏياري ٿي جيڪا جديد سرحدون ٽوڙي ڇڏي ٿي. ڇا اوهان کي اميد آهي ته هي ڪتاب به، مهاراجا ڏاهر وانگر، سرحد پار سنڌ ۽ پاڪستان جي پڙهندڙن تائين پهچندو؟
مون کي ويساهه آهي ته هي ناول سنڌ جي ماڻهن جي دلين ۾ هڪ خاص جاءِ ٺاهيندو، ڇاڪاڻ ته جيتوڻيڪ مان ان ڌرتيءَ تي پيدا ناهيان ٿي، پر مون ان کي هڪ سنڌيءَ جي روح سان لکيو آهي. ان جو هر صفحو سنڌ جي ماڻهن سان هڪ گهري جذباتي سڃاڻپ سان لکيو ويو آهي. انهن جي تاريخ، انهن جي تڙپ، انهن جي حوصلي، انهن جي ڏک ۽ پنهنجي وطن لاءِ انهن جي اڻ مٽ محبت سان. مون رڳو انهن جو داستان بيان ناهي ڪيو؛ مون انهن جي اجتماعي يادگيريءَ ۾ رهڻ ۽ انهن جي جذبن جي لئہ سان ساهه کڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.
هن ناول ۾ جيڪو ڪجهه آھي، اهو رڳو عقيدت ناهي، پر هڪ دائمي ۽ گهري ذاتي محبت آهي. هڪ اهڙي محبت جيڪا جاگرافي، ٻولي ۽ نسلي لاڳاپن کان مٿانهين آهي. اهڙي رشتي کي رڳو عقل سان نٿو ماپي سگهجي ۽ نه ئي رڳو تاريخ ذريعي بيان ڪري سگهجي ٿو. ان جو تعلق ادب جي دنيا سان آهي، جتي انساني دل کي پنهنجو سچو آواز ملندو آهي. رڳو ادب وٽ ئي اها طاقت آهي جيڪا همدرديءَ کي پنهنجائپ ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي ۽ ڪنهن ٻئي قوم جي درد ۽ خوابن کي پنهنجو بڻائي سگهي ٿي.
هن ڪتاب جي تحقيق ۽ لکڻ دوران، ڇا اوهان کي قديم بنگالي نديءَ جي ثقافت ۽ سنڌو نديءَ جي ڪناري قديم طرزِ زندگيءَ جي وچ ۾ ڪا حيرت انگيز هڪجهڙائي معلوم ٿي؟
جيئن مون بلڪل شروعات ۾ ذڪر ڪيو، بنگال ۽ سنڌ هڪ غير معمولي ۽ گهري ياد ڏياريندڙ مائٽي رکن ٿا. انهن جي وچ ۾ موجود جاگرافيائي فاصلي جي باوجود، ٻئي خطا هڪٻئي کي حيرت انگيز طريقن سان پڙاڏو ڏيندا نظر اچن ٿا. گذريل ڪجهه سالن ۾، سُندر بن ۽ بنگال جي ٻين حصن مان آثارِ قديمه جي دريافتن مان اهڙا نشان مليا آهن جيڪي موهن جي دڙي جي تهذيب سان قديم لاڳاپن جو اشارو ڏين ٿا، جيڪي اسان کي ياد ڏيارين ٿا ته اهي زمينون ڪڏهن ثقافت، واپار ۽ انساني اچ وڃ جي نيٽ ورڪن ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هيون.
آثارِ قديمه کان هٽي ڪري، هي هڪجهڙائيون اڃا به وڌيڪ گهريون آهن. بنگال ۽ سنڌ جي ماڻهن جي وچ ۾ ندين سان سندن رشتي، سندن کائڻ پيئڻ جي روايتن، سماجي ڪردار جي پاسن ۽ انهن تاريخي تجربن ۾ حيرت انگيز هڪجهڙائيون آهن جن انهن جي اجتماعي سڃاڻپ کي شڪل ڏني آهي. اهي رڳو اتفاق ناهن؛ اهي هڪ گڏيل تهذيبي يادگيريءَ جا پڙاڏا آهن جيڪي وقت جي وهڪري ۾ اڄ به گونجن ٿا.
شايد سڀ کان وڌيڪ گهرو لاڳاپو جيڪو مون محسوس ڪيو آهي، اهو انهن المين ۾ آهي جن ٻنهي ڌرتين جي تاريخ کي زخمي ڪيو. محمد بن قاسم جي هٿان سنڌ جي فتح ۽ اختيار الدين محمد بخطيار خلجيءَ ھٿان بنگال جي فتح وقت جي لحاظ کان ڌار ٿي سگهن ٿا، پر اهي نقصان ۽ تاريخي ڀڃ ڊاھ جو هڪجهڙو احساس ڏيارين ٿا. جڏهن مان انهن تاريخن ۾ ٻڏي ويس، ته مان ان احساس کي روڪي نه سگهيس ته سنڌ جو ڏک ۽ بنگال جو ڏک هڪ ئي ٻولي ڳالهائين ٿا. ڌرين ھٿان فتح ٿيڻ جي پيڙا، هڪ قوم جو حوصلو ۽ تاريخ جي وهڪرن خلاف يادگيري کي بچائڻ جي جدوجهد اهڙا جذبا آهن جيڪي انهن ٻنهي علائقن کي هڪ اهڙي انداز ۾ ڳنڍين ٿا جيڪو جاگرافي کان مٿانهون آهي.
بنگال ۽ سنڌ جي وچ ۾ اها ئي گهري جذباتي ۽ تاريخي هڪجهڙائي آهي جنهن منهنجي لکڻين کي اتساهه ڏنو آهي. موهن جي دڙي جي ڪهاڻيءَ جي کوجنا ڪندي، مان رڳو ڪنهن ڏورانهين تهذيب بابت نه پئي لکيو؛ مان پنهنجي ئي وطن جي پڙاڏن کي به ٻڌي رهي هئس، ۽ اهو دريافت ڪري رهي هئس ته انهن ٻنهي قديم ڌرتين جا مقدر ظاهر ۽ ڳجهن طريقن سان هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيا آهن.
جڏهن پڙهندڙ ’دي لاسٽ پِيپُل آف موهن جو دڙو‘ جو آخري صفحو اٿلائيندا، ته اوهان ڪهڙي بنيادي جذبي يا احساس کي انهن جي ذهنن ۾ سنڌو سڀيتا جي دائمي بقا بابت باقي ڏسڻ چاهيو ٿا؟
جڏهن ڪو پڙهندڙ هن ناول جو آخري صفحو اٿلائي ڪتاب کي وڏي احترام سان بند ڪندو، ته مان اميد ڪريان ٿي ته هو ڪجهه دير لاءِ خاموشيءَ ۾ ٻُڏي ويندو، هڪ ڊگهو ساهه کڻندو ۽ سوچيندو، رُڳو ان ڪهاڻيءَ بابت نه جيڪا هن پڙهي آهي، پر پنهنجي ئي ڌرتيءَ ۽ ماڻهن جي مقدر بابت.
سڀ کان وڌيڪ، مان اميد ڪريان ٿي ته هو هڪ گهري سچائيءَ تائين پهچندو: ته مذهب، ذات پات يا نظريي جي ورهاست کان مٿانهين، هڪ وڏي سڃاڻپ آهي جيڪا کين پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي، اُھا ھيءَ ته هُو سنڌي آهن. اهو گڏيل احساس پاڻ سان گڏ هڪ مقدس ذميواري کڻي اچي ٿو: سنڌ جي ڌرتيءَ جي حفاظت ڪرڻ، ان جي ندين ۽ ان جي ڌرتيءَ جي ھر ذري کي بچائڻ، ان جي ثقافتي ورثي جو تحفظ ڪرڻ ۽ ان جي ماڻهن سان گڏ بيهڻ.
ڪا به تهذيب هڪ ئي رات ۾ تباهه ناهي ٿيندي. هيءَ آهستي آهستي اندر ئي اندر ختم ٿيندي آهي، بدعنواني، بي حسي، لالچ ۽ اجتماعي ذميواريءَ کي ڇڏي ڏيڻ سان. جيڪڏهن اهي قوتون ايئن ئي هلنديون رهيون، ته اهو ڏينهن به اچي سگهي ٿو جڏهن رڳو سنڌ جي عظمت ئي نه، پر سنڌي ماڻهن جي سڃاڻپ به صرف هڪ يادگيري بڻجي رهجي ويندي.
سنڌي قوم جون پاڙون موهن جي دڙي جي مٽيءَ ۾ گهريون لٿل آهن. ان شاندار تهذيب جو هڪ وڏو حصو اڳيئي وقت جي نظر ٿي چڪو آهي، ۽ جيڪو ختم ٿي چڪو آهي تنهن کي ڪڏهن به واپس نٿو آڻي سگهجي. پر جيڪو ڪجهه اڃا تائين باقي آهي، اهو بيحد قيمتي آهي. ان ڪري موهن جي دڙي جو تحفظ رڳو آثارِ قديمه جي ڪا ذميواري ناهي؛ هي تاريخ سان هڪ اخلاقي عهد آهي، انهن ابن ڏاڏن کي ڀيٽا آهي جن انسانيت جي عظيم ترين تهذيبن مان هڪ کي اڏيو، ۽ اهو هڪ مقدس فرض آهي جيڪو مستقبل جي نسلن جو قرض آهي.
جيڪڏهن هي ناول چند پڙهندڙن کي به ان ڳالهه تي اتساهي سگهي ته هو موهن جي دڙي کي رڳو قديم کنڊرن جو ڪو ڍير نه، پر سنڌ جو زندهه روح ۽ سنڌي سڃاڻپ جو دائمي بنياد سمجهن، ته مان محسوس ڪنديس ته ان جو اصل مقصد پورو ٿي ويو آهي.
________________
ھيءُ انٽرويو سنڌ ڪوريئر جي ٿورن سان شائع ڪيو ويو
