موھن جو دڙو: قديم سنڌو نديءَ جو پُراڻو لنگھ، جاگرافيائي تبديليون ۽ زمين جي بناوٽ
هيءَ رپورٽ سنڌو تهذيب جي عظيم مرڪز ’موهن جي دڙي‘ تي ٿيل شروعاتي کوٽائيءَ (1922-1923ع) جو هڪ اهم ترين تاريخي دستاويز آهي. جنهن ۾ نامور آرڪيالاجسٽ آر ڊي بئنرجي سائيٽ نمبر 3 (هڪ گهٽ اوچائيءَ واري دڙي) جي جاگرافيائي بيهڪ، اتان مليل عجيب اڏاوتن، ۽ قديم سنڌو نديءَ جي وهڪرن جي تبديلين تي تفصيلي روشني وڌي آهي. هيءَ رپورٽ نه صرف ٽامي واري دور (Copper Age) جي رهواسين جي اعليٰ انجنيئرنگ ۽ هائيڊرولڪس جي مهارت کي پڌرو ڪري ٿي، پر هتان مليل اڻمويل نوادرات، مٽيءَ جي ٿانون جي تاريخ ۽ قديم مذهبي رسمن تي پڻ نئين سر بحث جو در کولي ٿي.
نصير اعجاز
صورتحال ۽ عام تفصيل
سائيٽ نمبر 3 (Site No. 3) هڪ نسبتاً گهٽ اوچائي وارو دڙو آهي، جيڪو سائيٽ نمبر 1 جي اتر-اوڀر ۽ سائيٽ نمبر 2 جي اوڀر ۾ واقع آهي. هن ننڍڙي دڙي پهريون ڀيرو ڊسمبر 1922ع ۾ منهنجو ڌيان پاڻ ڏانهن ڇڪايو. اسان جي ڪئمپ سائيٽ نمبر 2 جي اتر ۾ هڪ ننڍڙي جهنگلي علائقي ۾ هئي. ڪئمپ ۽ سائيٽ نمبر 1 جي اترئين ڇيڙي تائين پکڙيل هڪ ننڍڙي دڙي جي وچ ۾ هڪ وڏو کليل ميدان هو. سائيٽ نمبر 3 هن کليل علائقي جي بلڪل اوڀر واري ڪناري تي موجود هئي.
هن کليل ميدان جي ڏکڻ ۾ قديم شهر جو بنيادي حصو واقع هو، جڏهن ته ان جي اترئين پاسي هڪ قديم جهنگ هو جيڪو ڪريل وڻن سان ڀريل هو. دڙي جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ قديم شهر جا ٻيا کنڊرات هئا، جتان سرن ۽ ملبي تي مشتمل ننڍا ننڍا دڙا اتر-اوڀر ڏانهن وڌيل هئا. سائيٽ نمبر 3 جي اتر ۽ اتر-اولھ ۾ رڳو هڪ انتهائي زرخيز ۽ گهٽ اوچائي وارو علائقو هو، جيڪو ننڍن وڻن جي گهاٽي جهنگ سان ڍڪيل هو. هن جهنگلي علائقي کي “ڏوڪري ريزرو ايريا” (Dokri Reserve Area) چيو ويندو آهي.
هن سائيٽ جي اتر يا اتر-اوڀر ۾ ڪو به دڙو يا کنڊر نظر نٿو اچي، چاھي ڳوٺ جي اتر ۾ تقريباً ٽي ميل پري هڪ مٿانهين زمين تي پهچي وڃجي. (جنهن جو نالو بئنرجي بدقسمتيءَ سان خالي ڇڏي ڏنو آهي، پر سندس بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته اهو شايد “حسن واهڻ” هو.) سائيٽ نمبر 3 جي اتر-اوڀر ۾ تقريباً اڍائي ميلن جي مفاصلي تي موجوده حد آهي جنهن کي “لانيارو” (Lanyaro) چيو ويندو آهي، جتي سڄو سال پاڻي رهندو آهي.
زمين جي بناوٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڏوڪري ريزرو ايريا جو هي گهٽ اوچائيءَ وارو حصو ڪنهن دور ۾ سنڌو نديءَ جو قديم لنگھ (پيٽ) هو. هن لنگھ کي مٽائڻ کان اڳ، ندي هن علائقي مان وهندي هئي. سائيٽ نمبر 3 مان هٿ آيل مستطيل اڏاوتن سان مليل (tangentially) ڪيتريون ئي ننڍيون ديوارون اڏيون ويون هيون، ۽ انهن جو مقصد صرف تڏهن ئي سمجهي سگهجي ٿو جڏهن دڙي کي ڪنهن قديم نديءَ جي پيٽ ۾ موجود تصور ڪيو وڃي.
جڏهن هن سائيٽ تي کوٽائي شروع ٿي، تڏهن علائقي جو مڪمل سروي اڃا نه ڪيو ويو هو. نتيجي طور، اهو معلوم نه هو ته ٻي صدي عيسويءَ ۾ يا ان کان اڳ، قديم سنڌو ندي ان وارياسي ميدان مان وهندي هئي جيڪو سائيٽ 1، 2 ۽ 3 کي ڪئمپ ۽ شهر جي ٻين کنڊرات کان ڌار ڪري ٿو، يا انهن سائيٽن جي اتر ۾ واقع جهنگلي علائقي مان وهندي هئي.
شروع ۾ منهنجو خيال هو ته هن ننڍڙي دڙي مان ڪا خاص اهم شئي هٿ نه ايندي. وڌ ۾ وڌ، مون کي اها اميد هئي ته سائيٽ نمبر 1 جي چوٽيءَ تي مليل کوکلي عبادتگاهه وانگر، مٽيءَ جي سرن مان ٺهيل ڪنهن ٻڌ اسٽوپا جا آثار ملندا.
کوٽائي جنوري 1923ع ۾ هڪ اهم آفيسر جي دوري دوران شروع ٿي، جڏهن مزدورن کي عارضي طور تي سائيٽ 1 ۽ 2 تان هٽائي هتي ڪم تي لڳايو ويو. ڪم بي ترتيب انداز ۾ هلندو رهيو ۽ رڳو تڏهن ڪيو ويندو هو جڏهن ڪافي مزدور دستياب هوندا هئا. مارچ 1923ع جي آخر تائين بنيادي اڏاوت ظاهر ٿي چڪي هئي، ۽ تنهن کان پوءِ کوٽائيءَ تي سنجيدگيءَ سان ڌيان ڏنو ويو.
موهن جي دڙي تي کوٽائيءَ جو ڪم 30 مارچ 1923ع تي ختم ٿيو، ۽ ان وقت تائين سائيٽ نمبر 3 کان ڪجهه مفاصلي تي واقع هڪ گهٽ اوچائي واري ديوار جي کوٽائي اڃا اڌوري هئي، خاص ڪري ان جو ڏکڻ وارو ڇيڙو.
دڙي تي ڄاول ٻوٽن ۽ ننڍڙن وڻن کي هٽائڻ کان پوءِ، ان جي چوٽيءَ جي ويجهو چُن جي پٿر (limestone) يا الاباستر (alabaster/سنگِ جراحت) جا ڪيترائي وڏا، ٿلها ۽ بي ترتيب گهڙيل چاپڙ مليا. هڪ وڏو وڻ انهن جي وچ ۾ ڄمي پيو هو، جنهن انهن کي پنهنجي اصل جڳهن تان هٽائي ڇڏيو هو. چُن جي پٿر يا الاباستر جا اهي چاپڙ واضح طور تي هڪ وڏي عرصي تائين سخت گرمي (باھ) جي اثر هيٺ رهيا هئا، ڇاڪاڻ ته انهن جا ڪجهه حصا ڀُرندڙ شئي جهڙي مواد يا اڻ-اجهايل چوني ۾ تبديل ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي پٿر پهريون ڀيرو هٽايا ويا، ته انهن جو مقصد سمجھ ۾ نه آيو. چوٽيءَ تي انهن هڪ کڙٻڙ فرش (پليٽفارم) جي شڪل اختيار ڪئي هئي، جنهن جي ڪري مون شروعات ۾ هن اڏاوت کي غلطيءَ سان ٻڌ اسٽوپا سمجهي ورتو. پر جيئن جيئن کوٽائي اڳتي وڌي ۽ عمارت جا ڪنارا ظاهر ٿيا، ته اها ڳالھ پڌري ٿي وئي ته ان جو ٻڌ اسٽوپا سان ڪو به واسطو نه هو.
چوٽيءَ تي موجود چُن جي پٿر يا الاباستر جو پليٽ فارم تقريباً گول هو ۽ هڪ باقاعدي تيار ڪيل فرش تي ٽيڪيل هو. هي فرش مٽيءَ جي سرن جي ٽن لڳاتار تھن سان ٺهيل هو، جيڪي هڪ ٻئي جي مٿان رکيل هيون.
ڪنهن ڪنهن پٿر تي هڪ هلڪو گول نشان (circular marking) دريافت ٿيو. جڏهن بچيل ٽڪرن کي پاڻ ۾ ملايو ويو، ته اهي تقريباً ڇھ فٽ قطر واري هڪ وڏي چڪر جو حصو بڻجي ويا. جيئن ته کوٽائيءَ کان اڳ ئي پليٽ فارم کي نقصان پهچايو ويو هو، ان ڪري اصل چڪر جو رڳو هڪ حصو ئي ٻيهر جُڙي سگهيو.
چُن جي پٿر يا الاباستر جي چاپڙن ۽ انهن جي هيٺان موجود سرن جي فرش کي هٽائڻ کان پوءِ، سائيٽ نمبر 3 واري مندر جو نقشو وڌيڪ واضح ٿي ويو.
نقشي مطابق، اها هڪ وڏي مستطيل اڏاوت هئي جنهن ۾ اوڀر-اولھ وهندڙ هڪ ئي سائيز جون ٽي متوازي ديوارون هيون. پڪيل سرن جون ڪيتريون ئي ديوارون انهن ٽنهي ديوارن کي سنئين ڪنڊ (right angle) تي پاڻ ۾ ڳنڍينديون هيون. وڏين ۽ ننڍين ديوارن جي وچ ۾ موجود مستطيل خالي جڳهيون مڪمل طور تي اُس ۾ سڪايل (ڪچين) سرن سان ڀريل هيون. اهي ڪچيون سِرون ايتريون ته محفوظ هيون جو رازي جي ڪم جون جوڙيندڙ لڪيرون به اڃا تائين ڏسي سگهبيون هيون.
هڪ بعد واري دور ۾، اترئين ۽ ڏاکڻئين ٻنهي پاسن کان ڪجهه مفاصلي تي بچاءُ واريون ديوارون (retaining walls) وڌيون ويون. اها سڄي اڏاوت اندروني طور تي مڪمل طور تي ٿلهي (solid) هئي. مون اندروني ڪمرن جا نشان ڳولڻ جي تمام گهڻي ڪوشش ڪئي پر ڪاميابي نه ملي.
کوٽائي بند ٿيڻ تائين اهو واضح ٿي چڪو هو ته هي نام نهاد مندر حقيقت ۾ هڪ ننڍڙي ٻيٽ تي اڏيل هڪ ٿلهي مستطيل پليٽفارم کان سواءِ ٻيو ڪجهه به نه هو. بعد ۾، ان کي نديءَ جي تيز وهڪري کان بچائڻ لاءِ ان جي اتر ۽ ڏکڻ پاسن سان پٺا (buttresses) ڏيڻ ضروري ٿي پيا هئا.
هن ٿلهي پليٽ فارم جي چوٽيءَ تي هڪ کليل آستانو (عبادتگاهه) موجود هو جيڪو ڪنھن حد تائين بنگال ۾ اڄ به ملندڙ ڳوٺاڻن مقدس چبوترن (ٿان) جهڙو هو. ان جي بنيادي خصوصيت سرن جي فرش تي ٺهيل چُن جي پٿر يا الاباستر جي هڪ گول قربان گاهه (altar) هئي.
پليٽ فارم جي ڏکڻ-اوڀر ڪناري کان تقريباً 46 فٽ پري، اسان کي سرن جو هڪ چورس حوض يا ٽانڪي ملي. اهو ان فرش جي سطح کان هيٺ واقع هو جنهن تي پٿر جو پليٽ فارم اڏيو ويو هو. هي حوض سرن جي هڪ ڊگهي ۽ سوڙهي نالي (channel) ذريعي مٿي پليٽ فارم تي موجود گول اڏاوت جي مرڪز سان ڳنڍيل هو.
بدقسمتيءَ سان ان وقت حوض جي ڪا به ماپ نه ورتي وئي هئي، ۽ ڏکڻ-اوڀر کان ورتل دستياب تصوير ۾ رڳو ان جو هڪ ڪنارو نظر اچي ٿو. ان جي اندروني ماپ تقريباً ٻه فٽ چورس هئي ۽ اها سرن سان ڍڪيل هئي.
جڏهن هي حوض دريافت ٿيو، تڏهن اتر ۾ واقع سائيٽ نمبر 2—خاص ڪري ان جي بنيادي عبادتگاهه—جي کوٽائي اڃا نه ٿي هئي. نه ئي اهڙو چورس سرن جو ٽانڪي ۽ نه ئي ان سان لاڳاپيل نالي ڪنهن ٻي جڳهه تان ملي هئي، ان ڪري هن خصوصيت تي گهڻو ڌيان نه ڏنو ويو.
جڏهن مارچ 1923ع ۾ سائيٽ نمبر 3 تي کوٽائيءَ جو ڪم ٻيهر شروع ٿيو، تڏهن اهو حوض اڳيئي ڊهي چڪو هو. مزدورن کي پليٽ فارم جي هيٺين حصن تائين پهچائڻ لاءِ، ان جي رهيل آثارن کي ڪافي لاپرواهيءَ سان هٽايو ويو.
بمبئي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي مسٽر ڌرماجئي شرما پهريون ڀيرو هن حوض جي موجودگيءَ ڏانهن منهنجو ڌيان ڇڪايو هو. موهن جي دڙي جي پهرين سيزن دوران دستياب واحد فوٽوگرافر مسٽر جي. پي. يوگليڪر بيماريءَ جي ڪري غير حاضر هو، تنهنڪري حوض جون تفصيلي تصويرون حاصل نه ٿي سگهيون.
ٽيڪ يا پُٺي (buttress) جي ڏکڻ ۾ اٽڪل 20 کان 25 فٽ پري، بعد جي دور جي اڏيل هڪ گهٽ اوچائي واري ديوار ملي. ان جي کوٽائي پهرين سيزن دوران مڪمل نه ٿي سگهي. منهنجو خيال هو ته اها ديوار ان جي موجوده اوچائيءَ تائين ان ڪري اڏي وئي هئي ته جيئن ٻوڏ جي پاڻيءَ کي ٻاهرئين ديوار جي ڏکڻئين پٺي تائين پهچڻ کان روڪي سگهجي.
اولھ، اتر ۽ اوڀر واريون ديوارون سڀ عمارت جي اصل ٻاهرئين ديوارن يا پٺن سان ملائي (tangentially) اڏيون ويون هيون. هن مشاهدي ڏکڻ واري ديوار جي مقصد کي سمجهڻ ۾ به مدد ڪئي.
اصل ٻاهرئين ديوارن سان انهن ديوارن جي ترتيب مان اهو واضح ٿيو ته ڪنهن بعد واري تاريخ تي اوڀر ۽ اترئين پاسي تي لڳندڙ نديءَ جي وهڪري جي تيزي ڪافي وڌي وئي هئي. وهڪري کي موڙڻ ۽ ديوارن توڙي انهن جي بنيادن کي محفوظ رکڻ لاءِ، نقشي تي b, c, d, e, f, g, h, i، ۽ j جي نالن سان ظاهر ڪيل هنڌن تي وڌيڪ ديوارون اڏيون ويون.
پاڻي کي روڪيندڙ انهن حفاظتي ديوارن (breakwater walls) مان، d ۽ h نشانن واريون ديوارون اصل پٺن جي سنئين ڪنڊ (right angles) تي ٺاهيون ويون هيون، جڏهن ته ٻيون سڀ اوڀر، اتر ۽ اولھ جي ٻاهرئين ديوارن سان ملائي (tangentially) اڏيون ويون هيون، جيڪي منجهس وڏيون يا ننڍيون ڪنڊون ٺاهينديون هيون.
نقشي تي هڪ نظر وجهڻ سان اها ڳالھ پڌري ٿئي ٿي ته b, c, e, f, g ۽ j ديوارون وهڪري کي موڙيندڙ رڪاوٽن (current-deflecting barriers) کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هيون. نقطي m تي ڏاڪڻ جي پيرن کي (erosion) کان بچائڻ لاءِ، بعد ۾ نقطي n تي ديوار سان هڪ وڌايل ڪنڊدار حصو (angular projection) شامل ڪيو ويو.
پاڻي موڙيندڙ انهن ديوارن ۾ سڀ کان وڏي ديوار n هئي، ۽ اها tangential ديوارن e ۽ f جي اڏجڻ کان پوءِ ٺاهي وئي هئي. وهڪري کي موڙيندڙ انهن وڏين ديوارن جي اڏاوت نقطي m تي ڏاڪڻ شامل ڪرڻ کان پوءِ ضروري ٿي پئي هئي.
اسان کي معلوم ناهي ته اها ڏاڪڻ ڪڏهن اڏي وئي هئي، پر حقيقت ۾، ان جي رازڪي ڪم (masonry) ۽ اترئين پٺي جي وچ ۾ ڪو به اڏاوتي لاڳاپو ناهي. ان پاسي، پٺو اصل ٻاهرئين ديوار جي متوازي هلي ٿو، جيڪو ثابت ڪري ٿو ته ڏاڪڻ پٺي جي تعمير کان گهڻو پوءِ اڏي وئي هئي.
اڄ اهو طئہ ڪرڻ ناممڪن آهي ته ڏاڪڻ جي تعمير کان اڳ ماڻهو اصل ۾ پليٽ فارم تي ڪيئن چڙهندا هئا. اهو ڪافي حد تائين ممڪن آهي ته اولاھين ڇيڙي جي سامهون هڪ ڏاڪڻ موجود هجي، جتي ڪيترن ئي گهٽ اوچائي وارين ديوارن جا آثار مليا آهن.
اترئين پاسي d, h ۽ i نقطن تي واقع چورس چبوترن يا پٺن جو مقصد هاڻي طئہ نٿو ڪري سگهجي. انهن ۾ سڀ کان وڏو چبوترو يا پٺو d تي آهي. هي اڏاوت ۽ h واري tangential ديوار، n واري وڏي tangential ديوار کان اڳ ٺاهي وئي هئي، جنهن بعد ۾ انهن کي مڪمل طور تي پنهنجي اندر لپيٽي ڇڏيو.
tangential ديوار يا پٺو n بنيادي اڏاوت جي اتر-اوڀر ڪناري جي ويجهو شروع ٿئي ٿو، پر سڌو اتر ڏانهن وڌڻ بدران اهو ڏکڻ-اوڀر ڏانهن نڪري ٿو. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته آرڪيٽيڪٽ (معمار) جو مقصد اصل عمارت جي اتر-اوڀر واري ڪناري کي محفوظ رکڻ هو.
حقيقت ۾، پٺو n هڪ ڏاڪڻين وارو اهرام (stepped pyramid) هو. اهرام جو ٻيو مرحلو ان جي سڀ کان اترئين نڪتل ڪناري کان 13 فٽ 6 انچ جي مفاصلي تي دريافت ٿيو. هن ٽڪُنڊي (triangular) پٺي جي اتر-اوڀر واري پاسي تي هڪ ننڍڙو نڪتل حصو آهي جنهن جو مقصد غير واضح آهي. ٽڪُنڊي جو اتر-اولھ وارو پاسو ٻن الڳ حصن ۾ ورهايل آهي ۽ شايد اصل ۾ ڏاڪڻ جي اڳيان واقع هڪ ٻي تکنڊي اڏاوت جي چوٽي (apex) هئي.
انهن سڀني tangential حفاظتي ديوارن جي موجودگي اهو ثابت ڪري ٿي ته، جڏهن هي مستطيل اڏاوت پهرين ڀيرو اڏي وئي هئي، تڏهن سنڌو نديءَ جو وهڪرو هن پاسي گهڻو تيز نه هو. نتيجي طور، معمار اتر ۽ اوڀر وارين ديوارن لاءِ وڌيڪ تحفظ فراهم ڪرڻ ضروري نه سمجهيو.
بعد ۾، جيئن اڪثر ڪري طاقتور سيلابي نديءَ جي معاملن ۾ ٿيندو آهي، وهڪري جو رخ تبديل ٿي ويو. ان مرحلي تي اتر ۽ ڏکڻ پاسن تي تيز لاهيون وارا پٺا شامل ڪيا ويا. جڏهن اتر-اوڀر ڪناري تي لڳندڙ وهڪري جو زور وڌيو، تڏهن tangential حفاظتي ديوارون b, c, e, f, g ۽ j تعمير ڪيون ويون.
اهي حفاظتي ديوارون به اڳتي هلي ناڪافي ثابت ٿيون، تنهنڪري بعد ۾ وڏا ٽڪُنڊا پٺا شامل ڪيا ويا، جن d, e ۽ ٻين اڏاوتن کي مڪمل طور تي ڍڪي ڇڏيو.
منهنجي خيال ۾، m واري ڏاڪڻ خود پٺن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو بعد واري دور سان تعلق رکي ٿي. ان ڪري اهو واضح آهي ته ڪنهن بعد جي دور ۾ اتر ۽ اوڀر وارن پاسن تي نديءَ جي وهڪري جي رفتار ڪافي وڌي وئي هئي. انهن پاسن تي ٻوڏ جي آندل مٽي (silt) کي وڌيڪ جمع ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ اولاھين ديوار سان گڏ tangential پٺو تعمير ڪيو ويو.
جڏهن اسان کي اهو احساس ٿئي ٿو ته سائيٽ 3 جي بنيادي عبادتگاهه سائيٽ 1 جي صحن يا سائيٽ 2 جي مکيه عبادتگاهه جي تعمير کان گهڻو اڳ ئي ڇڏي وئي هئي، ته اسان اهو نتيجو ڪڍڻ تي مجبور ٿي وڃون ٿا ته ٽامي دور (Copper Age) ۾ به سنڌ جي قديم رهواسين کي مٽي جي جمع ٿيڻ ۽ ٻوڏ جي سلٽيڪيشن جو وڏو شعور هو. ان سان گڏوگڏ، انهن وٽ نديءَ جي وهڪري جي طاقت کي ماپڻ ۽ حفاظتي ديوارن جي تعمير ذريعي ان جي تباهي واري قوت کي گهٽائڻ لاءِ ضروري فني مهارت پڻ موجود هئي.
دريافت ٿيل شيون ۽ تاريخ جو تعين
سائيٽ 3 جي اڏاوت جي عمر جو تعين ڪرڻ جي ثبوت طور، اهو نوٽ ڪرڻ گهرجي ته اتان هڪ به سڪو يا لوھ جي شئي هٿ نه آئي. هٿ آيل واحد ڌاتو شيون هڪ چانديءَ جو مڻيو، هڪ ٽٽل ٽامي جو پيالو، ۽ ٽامي جي اوزارن جا ٽڪرا هئا.
اهي کنڊرات جن جي مٿان هي مندر اڏيو ويو هو، هڪ هيٺين رهائشي سطح (lower occupational level) سان تعلق رکن ٿا. عبادتگاهه جي سرن جي فرش جو هڪ حصو نقطي 7 تي مرڪزي ۽ اترئين ديوارن جي هيٺان دريافت ٿيو.
مجموعي طور تي ڏسجي ته، هيءَ ننڍڙي عبادتگاهه هندستاني آثار قديمه ۾ هڪ شاندار ۽ بي مثال دريافت آهي، ۽ ان مان هٿ آيل شيون غير معمولي طور تي دلچسپ آهن.
هن اڏاوت جي بلڪل مٿان، اسان کي ڪيئي سئو خالي جنازي جا ٽِڀا funerary urnsمليا، جيڪي عام طور تي مڙھ کي ساڙڻ (cremation) کان پوءِ استعمال ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ رڳو مٽي ۽ رک جو معمولي مقدار موجود هو. اهو ظاهر ڪري ٿو ته هن چڪر-پوجا (wheel-cult) واري عبادتگاهه—جنهن کي چوٽيءَ تي پٿرن تي اڪريل گول نشان جي ڪري اهو نالو ڏنو ويو آهي—سان لاڳاپيل پوڄارين شهر جي ويران ٿيڻ کان اڳ ئي هن سائيٽ کي ڇڏي ڏنو هو. تنهن هوندي به، اها جڳهه ظاهر آهي ته پوءِ به مقدس سمجهي ويندي رهي، ۽ ماڻهو پنهنجن فوت ٿيل مائٽن جي رک اها ساڙڻ کان پوءِ هتي دفن ڪندا هئا.
عبادتگاهه جي مٿان دريافت ٿيل سرن جي نالي (drain) جي ويجهو هڪ نئين قسم جي مهر (seal) جو ٻيو مڪمل نمونو مليو. موهن جي دڙي جي بعد جي کوٽائين مان مليل اڪثر مهرن وانگر، هن تي به هڪ ڏاند (bull) هڪ جهنڊي (standard) جي سامهون بيٺل ڏيکاريل آهي. (حقيقت ۾، هن مخلوق کي هاڻي عام طور تي سنڌو تهذيب جو افسانوي “يونيڪارن” [هڪ سِڱو جانور] سڃاتو وڃي ٿو، جڏهن ته ان جي سامهون واري شيءِ هڪ عجيب ڊگهو مذهبي اوزار آهي جنهن جي اصل نوعيت اڃا تائين نامعلوم آهي.)
هڪ ٻي اهم دريافت پيئڻ جو هڪ ٿانو هو. (هتي بئنرجي مٽ (urn) جي بدران ٽمبلر tumbler/گلاس نما ٿانولفظ استعمال ڪري ٿو).
مڙھ ساڙڻ کان پوءِ دفنائڻ واري ٿانو (post-cremation burial vessel) جو هڪ مڪمل نمونو پڻ مليو، جنهن جو ذڪر هن رپورٽ ۾ اڳتي هلي ڪيو ويو آهي. هن قسم جي تدفين ۾، گلاس نما ٿانو جي اندر رڳو رک رکڻ بدران، رک کي مٽيءَ سان ملايو ويندو هو، پاڻ ۾ دٻائي هڪ گول شڪل ڏني ويندي هئي، ۽ پوءِ ان کي ٿانو جي اندر رکيو ويندو هو.
جيتوڻيڪ سائيٽ 3 مان سائيٽ 1 ۽ 2 جي ڀيٽ ۾ گهٽ قديم آثار هٿ آيا، پر اهي لڀيل شيون غير معمولي اهميت رکن ٿيون ڇاڪاڻ ته اهي هندستاني مٽيءَ جي يعني ٺڪر جي ٿانون (pottery) جي تاريخ جي هڪ اڻڄاتل باب تي روشني وجهن ٿيون، اهو باب جيڪو پهريون ڀيرو هڙپا ۽ موهن جي دڙي جي کوٽائي ذريعي سامهون آيو.
هن سائيٽ تان دريافت ٿيل شين ۾ گوبلٽ (پيالي) جي شڪل وارا مٽ به هئا. انهن جي بناوٽ مان اندازو ٿئي ٿو ته انهن ٿانون جا هيٺيان حصا قديم اٿينس (Athenian) جي روايت جي ڪاري ۽ ڳاڙهي رنگ جي ٿانون (black-and-red ware vases) سان ڪافي هڪجهڙائي رکن ٿا.
رڪيبين يا نذراني جي ميزن (offering tables) جي مٿين حصن جا پنج ٽڪرا پڻ مليا. پهرين نظر ۾، انهن مان چار ٽڪرا (A.564) هڪ ئي نموني جا لڳن ٿا، جڏهن ته پنجون ٽڪرو (A.565) شايد ڪنهن ننڍي ٿانو جو حصو هو. اهي ٽڪرا هڪجهڙائيءَ سان پچايا ويا هئا ۽ انهن جي بناوٽ پوسٽ-ڪريميشن تدفين وارن ٿانون ۽ انهن سان مليل وڏن کڙٻڙ بيضوي (ovoid) ٿانون جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي عمدي هئي.
اهو واضح آهي ته ڳاڙهي مٽيءَ جا اهي ٽڪرا انهن سان لاڳاپيل بيضوي ٿانون کان گهڻو پراڻا هئا. انهن جي بناوٽ ۽ ٻيون خصوصيتون ظاهر ڪن ٿيون ته اهي هڪ اهڙي مٽيءَ جي ٿانون جي روايت سان تعلق رکندا هئا جنهن جي ٺاهڻ جي ٽيڪنيڪ تاريخي دور تائين، بلڪ پوسٽ-ڪريميشن تدفين واري دور تائين به مڪمل طور تي ختم ٿي چڪي هئي.
اهي پنجئي ٽڪرا هڪ چمڪندڙ ڳاڙهي لَيپ (glossy red slip) سان ليپ ٿيل هئا، جيڪا سائيٽ 1 ۽ 2 جي قديم ترين رهائشي سطحن مان مليل ٿانون تي پڻ ڏٺي وئي آهي. هنن ڳاڙهن ٿانون (red ware) تي تفصيلي بحث هٿ آيل شين واري باب ۾ ڪيو ويو آهي.
مليل ٻين مٽيءَ جي ٿانون ۾ جنازي جي رسمن وارا ننڍڙا ٿانو (miniature necropolitan vessels) شامل هئا جهڙوڪ:
ننڍيون رڪيبون (A.569)، جيڪي اڄڪلهه جي سوپ پيئڻ وارين پليٽن جهڙيون آهن،
هڪ گوبلٽ/پيالو (A.563)،
هڪ پاڻي جو مٽ (A.566).
هن سائيٽ تان هٿ آيل پٿر جي واحد شئي هڪ ننڍڙو بليڊ (blade) هئي، جيڪا پوسٽ-ڪريميشن دور جي هڪ ٽمبلر تدفين جي اندر مان ملي هئي.
کنڊرات جي بلڪل مٿئين حصي مان پٿر جو هڪ تعويذ (amulet) مليو جنهن تي فارسيءَ ۾ ڪجهه لکيل هو، جيڪي ڪو منتر يا طلسمي اکر هئا. مقامي ڌنار اڪثر پنهنجا اٺ هتي ڪنڊن وارا ٻوٽا چارڻ لاءِ آڻيندا هئا، ۽ گمان آهي ته اهو تعويذ انهن مان ئي ڪنهن کان اتفاقاً هتي ڪري پيو هو.
ڪيتريون ئي ٽامي جون شيون پڻ دريافت ٿيون. چُن جي پٿر يا الاباستر جي فرش جي ويجهو ٽامي جون ڪجهه نليون (tubular copper objects) ۽ ٻه ٽامي جا ڊارٽس darts مليا. هن فرش جي هيٺان ٽامي جو هڪ خالي مڻيو مليو، جنهن جي مٿان نيري رنگ جي چمڪندڙ پالش (bluish glazed finish) چڙهيل هئي.
__________________
نصير اعجاز سينئر صحافي، اديب، شاعر، محقق، ۽ ھڪ سفرنامي سميت يارھن ڪتابن جو مصنف آھي. انھن ڪتابن ۾ سندس ھڪ انگريزي ڪتاب Hur – The Freedom Fighter بہ شامل آھي جيڪو سوا سئو ورھين جي تاريخ تي ٿيل تحقيقي ڪم آھي.
