ڇا بنا لکيل قانونن واري هڪ سڀيتا اڄ جي دنيا کي اخلاقيات سيکاري سگهي ٿي؟
چارهزار سال پراڻي سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب دنيا جي قديم ترين شهري سڀيتائن مان هڪ هئي، جنهن شايد بنا ڪنهن لکت واري قانوني ضابطي يا اخلاقي ڪتاب جي، هڪ منظم ۽ مستحڪم سماج قائم رکيو. اڄ جي دنيا وٽ هزارين لکيل قانون آهن، پر پوءِ بہ جنگيون، دهشتگردي، ڪرپشن، معاشي استحصال، انساني حقن جون ڀڃڪڙيون ۽ ماحولياتي بحران جاري آهن. اهو ثابت ڪري ٿو تہ صرف قانون لکڻ سان انصاف ۽ اخلاقيات قائم نٿا ٿين.
ڊاڪٽر نثار سولنگي
ھٿراڌو مَت جي سهڪار سان سھيڙيل (AI)
اڄ جي جديد دنيا آئينن، بين الاقوامي ۽ قومي قانونن، بين الاقوامي معاهدن ۽ انساني حقن جي عالمي منشورن سان جُڙيل آهي. گڏيل قومن جي منشور کان وٺي مختلف ملڪن جي آئينن ۽ ماحولياتي معاهدن تائين، انسانيت وٽ انصاف، امن ۽ انساني وقار جي تحفظ لاءِ شايد تاريخ جا سڀ کان وڌيڪ لکيل قانون موجود آهن. تنهن هوندي بہ جنگيون جاري آهن، ماحولياتي تباهي تيزي سان پکڙجي رهي آهي، ڪرپشن وڌي رهي آهي ۽ ڪيترائي ملڪ بين الاقوامي قانونن جي کلي عام ڀڃڪڙي ڪن ٿا.
اهڙي صورتحال ۾ چارهزار سال پراڻي سنڌو ماٿريءَ جي سڀيتا هڪ دلچسپ سوال پڇي ٿي. اها دنيا جي قديم ترين شهري سڀيتائن مان هڪ هئي، جنهن شايد بنا ڪنهن پڙهيل لکيل قانوني ضابطي يا اخلاقي ڪتاب جي، هڪ منظم ۽ مستحڪم سماج قائم رکيو.
سنڌو لکت اڃا تائين پڙهي نہ سگهي آهي. نہ ڪو اهڙو قانوني ضابطو مليو آهي جيڪو بابل جي “قانونِ حمورابي” جهڙو هجي، نہ ڪو فلسفيانه ڪتاب، نہ اخلاقي نصيحتن جا متن، ۽ نہ ئي ڪو اهڙو دستاويز جيڪو ان سڀيتا جي سماجي قدرن کي واضح ڪري. ان ڪري مورخ ۽ آثار قديمه جا ماهر ان جي اخلاقي فلسفي کي سڌيءَ طرح پڙهي نٿا سگهن.
پر ان جي باوجود، آثار قديمه هڪ غيرمعمولي ڪهاڻي بيان ڪن ٿا.
اڄوڪي پاڪستان ۽ اتر اولھ هندستان تائين پکڙيل سنڌو سڀيتا جي شهرن ۾ انتهائي منظم شهري منصوبابندي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. سڌيون ۽ ويڪريون گهٽيون، زير زمين نيڪال جا نظام، صاف پاڻي لاءِ هزارين کوھ ، معياري سرون، ۽ وزنن ۽ ماپن جي هڪجهڙائي هڪ اهڙي سماج جي نشاندهي ڪن ٿا، جيڪو گڏيل مفاد ۽ شهري سهولتن کي وڏي اهميت ڏيندو هو.
ساڳئي دور جي مصر ۽ ميسوپوٽيميا جي تهذيبن جي ابتڙ، سنڌو تهذيب ۾ نہ عظيم الشان بادشاهن جا محل مليا آهن، نہ وڏا مقبرا، نہ پيرامڊ، ۽ نہ ئي جنگي تباھين ۽ فتحن جا وڏا يادگار. ان جي بدران، گڏيل محنت جو وڏو حصو نيڪال جي نظام، پاڻيءَ جي فراهمي، اناج گهرن، رستن ۽ شهري ڍانچي جي تعمير تي خرچ ٿيو.
ڪيترن ئي آثار قديمه جي ماهرن جو خيال آهي تہ اها صورتحال هڪ اهڙي سماج ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ عوامي ڀلائي، گڏيل ذميواري ۽ منظم شهري زندگيءَ کي انفرادي حڪمراني يا بادشاهت جي نمائش تي ترجيح ڏني وئي. جيتوڻيڪ ان کي جمهوريت يا مڪمل مساوات جو ثبوت نٿو چئي سگهجي، پر اهو ضرور ظاهر ڪري ٿو تہ سنڌو تهذيب جو سماجي ڍانچو پنهنجي همعصر تهذيبن کان مختلف هو.
ٻئي طرف، اڄ جي دنيا وٽ هزارين لکيل قانون آهن، پر پوءِ بہ جنگيون، دهشتگردي، ڪرپشن، معاشي استحصال، انساني حقن جون ڀڃڪڙيون ۽ ماحولياتي بحران جاري آهن. اهو ثابت ڪري ٿو تہ صرف قانون لکڻ سان انصاف ۽ اخلاقيات قائم نٿا ٿين.
سياسي فلسفي جا ماهر بہ ان ڳالھ تي زور ڏين ٿا تہ قانون تڏهن ئي اثرائتا ٿيندا آهن، جڏهن سماج ۾ اعتماد، گڏيل ذميواري ۽ ادارن تي يقين موجود هجي. جيڪڏهن سماجي قدرڪمزور ٿي وڃن، تہ بهترين قانون بہ صرف ڪاغذن تائين محدود رهجي وڃن ٿا.
سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب شايد ان جو ابتڙ مثال پيش ڪري ٿي. جيتوڻيڪ ان جا اخلاقي متن اسان وٽ لکت ۾ موجود ناهن، پر ان جا شهر پاڻ ۾ هڪ عملي اخلاقي فلسفي جو اظهار ڪن ٿا. صفائي، پاڻي جي منصفاڻي رسائي، معياري واپار، شهري نظم ۽ عوامي سهولتن تي زور، اهڙا قدر آهن جيڪي لکيل ڪتابن بدران روزمره جي زندگيءَ ۾ ظاهر ٿين ٿا.
يقيناً، اهو چوڻ سائنسي طور درست نہ هوندو تہ سنڌو تهذيب وٽ حضرت موسيٰؑ جي ڏهن حڪمن جهڙو ڪو لکيل اخلاقي ضابطو موجود هو، ڇاڪاڻ تہ ان بابت ڪو متن لکت ۾ دستياب ناهي. پران جا آثار ضرور اهو ظاهر ڪن ٿا تہ سماجي اخلاقيات صرف لکيل حڪمن سان نہ، پر ادارن، روايتن ۽ گڏيل عملن سان بہ قائم ٿي سگهن ٿيون.
شايد سنڌو تهذيب جو سڀ کان وڏو سبق اهو آهي تہ ڪنهن بہ تهذيب جي مڃوتي رڳو ان ڳالھ سان نہ پرکي وڃي تہ هن ڪهڙا قانون لکيا، پر ان ڳالھ سان بہ تہ هن پنهنجي شهرين جي گڏيل ڀلائيءَ لاءِ ڪهڙن ادارن ، ڪهڙا اصول ۽ ڪهڙو سماجي رويو اختيار ڪيو.
اڄ، جڏهن دنيا قانون جي باوجود امن، انصاف ۽ انساني هم آهنگي جي ڳولا ۾ آهي، تڏهن سنڌو ماٿريءَ جا خاموش شهر دنيا کي ياد ڏيارين ٿا تہ سماج جي اصل طاقت شايد قانون کان وڌيڪ گڏيل ذميواري، عوامي ڀلائي ۽ اخلاقي عمل ۾ لڪل هوندي آهي.
_____________
ڊاڪٽر نثار سولنگي سعودي عرب ۾ رھي ٿو
