جڏھن پراڻي نظام جو زوال شروع ٿيو تڏھن اسلام دنيا ۾ پکڙجڻ لڳو   

ڪابه نئين طاقت ان وقت تائين ڪامياب نٿي ٿئي جيستائين پراڻو نظام پنهنجي ماڻهن جو اعتماد نه وڃائي چڪو هجي.

ستين صدي عيسويءَ ۾ اسلام جي اُڀرڻ کي سمجهڻ لاءِ، ان دور جي عالمي حالتن جو جائزو وٺڻ تمام ضروري آهي. ان وقت هن خطي تي ٻن وڏين طاقتن بازنطيني سلطنت ۽ ساساني سلطنت جو راڄ ھو. اهي ٻئي سلطنتون هڪ ڊگهي عرصي تائين هلندڙ جنگين ۾ ڦاٿل هيون، جن کي بازنطيني-ساساني جنگيون چيو وڃي ٿو. ٻنهي سلطنتن جو ڪمزور ٿيڻ اڳتي هلي اسلام جي پکڙجڻ جو هڪ وڏو سبب بڻجي ويو.

نور محمد مري ايڊووڪيٽ | اسلام آباد

جان جوزف سانڊرز هڪ ناميارو برطانوي مورخ هو جنهن اسلامي تاريخ کي سادي پر تحقيقي انداز ۾ پيش ڪيو. سندس مشهور ڪتاب ’اي هسٽري آف ميڊيول اسلام‘ (A History of Medieval Islam) اسلام جي شروعاتي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب جي خاص ڳالهه اها آهي ته هي صرف واقعن کي بيان نٿو ڪري، پر انهن تاريخي سببن جي به وضاحت ڪري ٿو جن اسلام کي ايتري تيزيءَ سان پکڙجڻ ۾ مدد ڪئي. منهنجي نظر ۾، سانڊرز جو هي ڪم ان ڪري اهم آهي جو هي اسان کي تاريخ کي رڳو عقيدت يا جذباتي لڳاءَ بجاءِ سنجيده ۽ حقيقي تجزيي ذريعي پڙهڻ جي ترغيب ڏئي ٿو. هو اسان کي ياد ڏياري ٿو ته عظيم تاريخي تبديليون هميشه ڪيترن ئي عنصرن جي پاڻ ۾ گڏجي ڪم ڪرڻ جو نتيجو هونديون آهن.

ستين صديءَ ۾ اسلام جي اڀرڻ کي سمجهڻ لاءِ، ان وقت جي عالمي حالتن جو جائزو وٺڻ لازمي آهي. ان دور ۾ خطي تي ٻن وڏين طاقتن جو غلبو هو: بازنطيني سلطنت ۽ ساساني سلطنت. اهي طاقتون هڪ ڊگهي ويڙهه ۾ مصروف هيون، جن کي بازنطيني-ساساني جنگيون سڏيو وڃي ٿو. اهي جنگيون ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين جاري رهيون ۽ ٻنهي سلطنتن کي اندران ئي اندران ڪمزور ڪري ڇڏيائون. انهن جي معيشت تباهه ٿي وئي، زراعت زوال پذير ٿي، ۽ انهن جو حڪومتي ڍانچو انتهائي ڪمزور ٿي ويو. اهو چوڻ وڌاءُ نه ٿيندو ته انهن جنگين سڄي خطي کي بي چين ۽ غير مستحڪم ڪري ڇڏيو هو.

سانڊرز جي مطابق، سلطنتن جو هي ٿڪاءُ اسلام جي پکڙجڻ جو هڪ وڏو سبب بڻيو. جڏهن عرب مسلمان فوجن پنهنجي اڳڀرائي شروع ڪئي ته انهن کي ڪنهن مضبوط ۽ منظم مزاحمت جو مقابلو ڪرڻو نه پيو. شام ۽ مصر جهڙا علائقا اڳ ئي وڏي ٽيڪس ۽ مذهبي اختلافن سبب پنهنجي شاهي حڪمرانن مان بيزار هئا. منهنجي راءِ ۾، هي هڪ اهم تاريخي سچائي کي ظاهر ڪري ٿو: ڪابه نئين طاقت ان وقت تائين ڪامياب نٿي ٿئي جيستائين پراڻو نظام پنهنجي ماڻهن جو اعتماد نه وڃائي چڪو هجي. اهو ئي سبب آهي ته ڪيترن ئي هنڌن تي مسلمانن کي صرف فاتح طور نه، پر هڪ بهتر متبادل طور ڏٺو ويو.

سانڊرز واپاري رستن تي پڻ وڏو زور ڏئي ٿو. اسلام کان اڳ، اهم واپاري رستا سمنڊ ذريعي هلندا هئا، جيڪي هندي وڏي سمنڊ (Indian Ocean) کي ڳاڙهي سمنڊ (Red Sea) ۽ پوءِ ميڊيٽرينين (ڀونوچ سمنڊ) سان ڳنڍيندا هئا. انهن نيٽ ورڪن ۾ عرب واپارين اهم ڪردار ادا ڪيو. هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا مان سامان يمن تائين پهچندو هو ۽ پوءِ مڪي، مديني ۽ شام ذريعي ميڊيٽرينين جي مارڪيٽن ڏانهن ويندو هو. هي نظام صدين کان هلي رهيو هو، پر جنگين ان کي سخت متاثر ڪيو.

جيئن ئي بازنطيني ۽ ساساني سلطنتن پاڻ ۾ جنگيون ڪيون، سمنڊ وارا رستا غير محفوظ ٿي ويا. نتيجي طور، عربستان مان گذرندڙ خشڪيءَ جا واپاري رستا وڌيڪ اهم ٿي ويا. مڪي ۽ مديني کان گذرندڙ رستن جي اسٽريٽجڪ حيثيت وڌي وئي. منهنجي نظر ۾، اهو اهو وقت هو جڏهن عربستان هڪ پاسيرائين علائقي مان نڪري علائقائي واپار جو مرڪز بڻجي ويو. تاريخ اڪثر ڏيکاري ٿي ته نظرانداز ٿيل علائقا بدلجندڙ حالتن جي ڪري اوچتو عالمي سطح تي اهم بڻجي ويندا آهن.

مڪو اڳ ئي هڪ اهم تجارتي شهر بڻجي چڪو هو. هتان جا ماڻهو وڏا سفر ڪندا هئا ۽ واپار ۾ گهري دلچسپي رکندا هئا. ان جي ڪري عرب قبيلن جي وچ ۾ معاشي ۽ سماجي رابطا وڌيا. جڏهن اسلام جو ظهور ٿيو ته اهو انهن ئي رابطن جي رستن ذريعي پکڙيو. واپاري، مسافر ۽ قبيلا نه رڳو سامان پر پنهنجا خيال به پاڻ سان گڏ کڻي ويندا هئا. مون لاءِ هي ڳالهه ثابت ڪري ٿي ته نظريا ڪڏهن به اڪيلائي ۾ ناهن پکڙبا، پر اهي انساني لاڳاپن ذريعي ئي سفر ڪندا آهن.

سانڊرز جو دليل آهي ته اسلام جي اندر عرب قبيلن کي متحد ڪرڻ جي جيڪا صلاحيت هئي، اها هڪ فيصله ڪن عنصر هئي. اسلام کان اڳ عربستان قبيلائي تڪرارن ۽ لاڳيتن جنگين جي ڪري ٽڪرن ۾ ورهايل هو. اسلام انهن قبيلن کي هڪ عقيدي ۽ هڪ مقصد تي گڏ ڪيو. هن اتحاد انهن کي هڪ اهڙي طاقتور قوت بڻائي ڇڏيو جيڪا وڏين سلطنتن سان ٽڪرائڻ جي سگهه رکندي هئي. جيڪڏهن گهرائيءَ سان جائزو ورتو وڃي ته هي رڳو هڪ مذهبي اتحاد نه پر هڪ گهري سماجي انقلاب پڻ هو.

اهو اتحاد رڳو سياسي نه هو پر اخلاقي ۽ روحاني پڻ هو. اسلام جو انصاف، برابري ۽ هڪ خدا تي يقين رکڻ وارو پيغام ماڻهن جي دلين ۾ گهر ڪري ويو. ان مسلمانن کي هڪ نئون مقصد ۽ نظم و ضبط ڏنو. منهنجي راءِ ۾، هر ڪامياب تحريڪ لاءِ هڪ مضبوط اخلاقي بنياد جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اسلام بلڪل اهو ئي بنياد فراهم ڪيو.

جڏهن مسلمانن عربستان کان ٻاهر پنهنجي طاقت وڌائي ته اهي انهن علائقن ۾ داخل ٿيا جيڪي اڳ ئي جنگين جي ڪري ڪمزور ٿي چڪا هئا. موجود واپاري رستن انهن جي تحريڪ ۽ رابطن کي وڌيڪ آسان بڻائي ڇڏيو. ان ڪري سندن اڳڀرائي صرف فوجي طاقت جو نتيجو نه هئي، پر ان پٺيان تاريخي حالتون به سازگار هيون.

سانڊرز واضح طور تي بيان ڪري ٿو ته اسلام رڳو تلوار جي زور تي ناهي پکڙيو. جيتوڻيڪ جنگين پنهنجو ڪردار ادا ڪيو، پر مسلمان حڪمرانن انتظامي معاملن ۾ وڏي لچڪ ۽ رواداريءَ جو مظاهرو ڪيو. فتح ڪيل علائقن جي ماڻهن کي عام طور تي ٽيڪس (جزيه) عيوض پنهنجي مذهبي رسمن تي قائم رهڻ جي اجازت ڏني ويندي هئي. ان ڪري مزاحمت گهٽجي وئي ۽ نئين نظام کي قبول ڪرڻ سولو ٿي ويو. منهنجي نظر ۾، اها انتظامي حڪمت عملي اڪثر نظرانداز ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ اها اسلامي حڪومت جي ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ تمام ضروري هئي.

هڪ ٻيو اهم پاسو جنهن تي ڌيان ڏيڻ جي ضرورت آهي، اها اسلام جي تهذيب طور هڪ شاندار لچڪ هئي. اسلام ايترو موافق ثابت ٿيو جو هن ٻين تهذيبن جي فائديمند شين کي پنهنجي اندر سمائي ورتو ۽ انهن کي پنهنجي فريم ورڪ جي اندر ترتيب ڏنو. مسلمانن بازنطيني سلطنت جو انتظامي نظام اختيار ڪيو، ساساني سلطنت کان ثقافتي شاهوڪاري ورتي، ۽ اڳتي هلي قديم يونان جي فلسفيانه ورثي سان گهرو لڳاءُ رکيو. پر هي ڪڏهن به انڌي تقليد نه هئي. انهن سمورن عنصرن کي وڏي احتياط سان اسلامي فڪري ۽ سياسي نظام ۾ شامل ڪيو ويو. منهنجي راءِ ۾، اها لچڪ اسلامي تهذيب جي سڀ کان وڏي طاقت هئي، جنهن جي ڪري اسلام نه رڳو پکڙيو پر قائم رهيو ۽ ترقي ڪندو رهيو.

وقت گذرڻ سان گڏ، مسلمانن هڪ عظيم سلطنت قائم ڪئي جيڪا اولهه ۾ اسپين کان وٺي اوڀر ۾ هندستان تائين پکڙيل هئي. هن سلطنت جي اندر واپار، علم ۽ ثقافت کي تمام گهڻو فروغ مليو. پراڻا واپاري رستا مضبوط ٿيا ۽ نوان رستا پيدا ٿيا. جيڪڏهن مجموعي طور ڏٺو وڃي ته اها رڳو فتح جي ڪهاڻي نه هئي پر هڪ عظيم تهذيب جي تعمير هئي.

سانڊرز جو دليل آهي ته اسلام جو پکڙجڻ ڪيترن ئي پاڻ ۾ جڙيل سببن جو نتيجو هو: بازنطيني ۽ فارسي سلطنتن جي ڪمزوري، واپاري رستن ۾ تبديلي، عربستان جي اسٽريٽجڪ اهميت، ۽ اسلام جي ماڻهن کي متحد ڪرڻ جي منفرد طاقت. منهنجي خيال ۾، سانڊرز جو سڀ کان وڏو ڪارنامو سندس متوازن انداز آهي. هو اسان کي ڏيکاري ٿو ته جتي ايمان جو ڪردار بنيادي هو، اتي تاريخي حالتون به برابر جون اهم هيون. ان متوازن سمجهه ذريعي اسان دنيا جي تاريخ جي هن سڀ کان وڏي انقلابي تبديليءَ کي وڌيڪ بهتر نموني سمجهي سگهون ٿا.

_______________

نور محمف مري اسلام آباد ۾ ايڊووڪيٽ ۽ ثالث آھي