موسمي تبديليون پاڪستان ۾ مليريا ۽ ٻين پکڙجندڙ بيمارين جو ڪارڻ بڻجي رهيون آهن

موسمي تبديليون پاڪستان ۾ مليريا جي پکڙجڻ جا طريقا تبديل ڪري رهيون آهن، جنهن ۾ بدين جهڙا ٻوڏ ۽ سامونڊي خطرن وارا علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن. ڪيسن جي انگ ۾ واڌ (31,861 مان 47,064 ٿيڻ) وڌندڙ خطري کي ظاهر ڪري ٿي. موسمي تبديلين جي ڪري هاڻي مليريا جي موسم به تبديل ٿي رهي آهي. اڳي مليريا صرف چؤماسي جي برساتن کانپوءِ وڌندي هئي، پر هاڻي بيماري پکڙجڻ جو مدو وڌي ويو آهي ۽ ڪجهه هنڌن تي ته اها سڄو سال موجود رهي ٿي.

تحرير: شير محمد بلوچ

موسمي تبديلي (Climate Change) هاڻي رڳو ماحوليات لاءِ خطرو ناهي رهي، پر هي انساني صحت لاءِ به هڪ وڏو چئلينج بڻجي وئي آهي. پاڪستان، جيڪو موسمي تبديلين جي اثرن جي لحاظ کان انتهائي حساس ملڪ آهي، اتي بدلجندڙ ماحول مليريا سميت ٻين پکڙجندڙ بيمارين جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. وڌندڙ گرمي پد، غير يقيني برساتون ۽ سخت موسمي حالتون مڇرن جي پيدائش ۽ بيمارين جي پکڙجڻ لاءِ هڪ سازگار ماحول پيدا ڪري رهيون آهن، جنهن جي ڪري لکين ماڻهو خطرن جو شڪار آهن ۽ اڳ ئي دٻاءُ هيٺ آيل صحت جو نظام وڌيڪ متاثر ٿي رهيو آهي.

مليريا، جيڪو مڇرن جي ذريعي پکڙجي ٿو ۽ “پلازموڊيم” (Plasmodium) نالي جراثيم جي ڪري ٿئي ٿو، پاڪستان ۾ صحت جو هڪ وڏو مسئلو آهي. هر سال هزارين ڪيس رپورٽ ٿين ٿا، جن مان ڪيترن ئي جي ليبارٽري ذريعي تصديق به ٿئي ٿي. هن بيماريءَ جو وڌيڪ اثر ٻهراڙين، ٻوڏ متاثر علائقن ۽ معاشي طور پسمانده علائقن ۾ آهي، جتي صحت جون سهولتون اڻپوريون آهن. جيتوڻيڪ قومي ۽ صوبائي پروگرامن مليريا جي شرح گهٽائڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي، پر هاڻي موسمي تبديليون ان اڳڀرائي کي نقصان پهچائي سگهن ٿيون.

ضلعو بدين، جيڪو سامونڊي پٽي تي واقع هجڻ ڪري موسمي اثرن جي لحاظ کان انتهائي حساس آهي، ان حوالي سان هڪ مقامي ڪيس اسٽڊي طور پيش ڪري سگهجي ٿو. مليريا جي نگرانيءَ جي تازي رپورٽ مطابق، بدين ۾ مليريا جي ڪيسن جو انگ 31,861 مان وڌي 47,064 تائين پهچي ويو آهي. ڪيسن ۾ هي واڌ ٻن سببن جي ڪري آهي: هڪ ته موسمي تبديلين سبب بيماري پکڙجڻ جا موقعا وڌيا آهن، ۽ ٻيو ته صحت جي سهولتن ۾ بهتريءَ سبب هاڻي ڪيسن جي نشاندهي وڌيڪ بهتر نموني ٿي رهي آهي. بدين جي 120 سرڪاري ۽ خانگي صحت جي مرڪزن، بشمول پري پري وارن سامونڊي علائقن ۾، مليريا جي اسڪريننگ ۽ علاج جي سهولتن کي ڪافي بهتر بڻايو ويو آهي.

صحت جي سهولتن ۾ اها بهتري ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيس بدين ۽ نيشنل رورل سپورٽ پروگرام (NRSP) جي گڏيل ڪوششن جو نتيجو آهي. انهن ادارن موسمي تبديلين کان متاثر ۽ ڏورانهن علائقن ۾ مليريا جي خلاف خدمتن کي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن گڏجي ريپڊ ڊائگنوسٽڪ ٽيسٽ (RDTs)، مائڪرو اسڪوپي، ۽ ڪميونٽي جي سطح تي مليريا جي اثرائتي علاج کي يقيني بڻايو آهي.

ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيس نگراني، مانيٽرنگ ۽ رابطن کي هٿي ڏني آهي ته جيئن مليريا جي ڊيٽا جو وقت تي تجزيو ڪري بروقت جوابي ڪارروائي ڪري سگهجي. ٻئي طرف، NRSP ڪميونٽي کي متحرڪ ڪري، مقامي صحت جي ڪارڪنن کي شامل ڪري ۽ خانگي ڪلينڪن کي مليريا جي اسڪريننگ جي ترغيب ڏئي پنهنجي پهچ کي وڌايو آهي. انهن جي گڏيل ڪوششن ۾ صحت جي عملي جي تربيت، رپورٽنگ جي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۽ تشخيصي ڪٽس توڙي دوائن جي بروقت فراهمي شامل آهي.

سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته اهي خدمتون بدين جي انهن سامونڊي علائقن تائين پهتيون آهن، جتي انفراسٽرڪچر جي کوٽ، بيٺل پاڻي ۽ صحت جي سهولتن جي اڻاٺ سبب آبادي وڌيڪ خطري ۾ هئي. خانگي ڪلينڪن، NRSP ۽ ضلعي حڪومت جي سهڪار سان تشخيص ۽ علاج جو دائرو وڌايو ويو آهي، جنهن سان بيماريءَ جي جلد نشاندهي ٿي رهي آهي ۽ ان کي شدت اختيار ڪرڻ کان روڪيو پيو وڃي.

موسمي تبديلين جي ڪري مليريا انهن علائقن ۾ مسلسل وڌي رهي آهي. وڌندڙ گرمي پد جي ڪري مڇرن (Anopheles) جي پيدائش تيز ٿئي ٿي، ۽ غير يقيني برساتن سبب بيٺل پاڻي جا تلاءُ مڇرن جي پرورش لاءِ جاءِ بڻجي وڃن ٿا. بدين ۾ سمنڊ جي وِيرن ۽ نيڪال جي ناقص نظام به هن مسئلي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ مليريا جي پکڙجڻ جي شدت ۽ مدو وڌي ويو آهي.

2022 جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ سنڌ جي ٻين علائقن سان گڏ بدين کي به سخت متاثر ڪيو، جنهن سان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي. بيٺل پاڻي ۽ گنجان رهائشي حالتن مليريا جي وبا کي جنم ڏنو، پر مقامي صحت اختيارين ۽ NRSP جهڙن ادارن جي اڳواٽ قدمن سبب ان وبا تي گذريل سالن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بهتر نموني ڪنٽرول ڪيو ويو.

موسمي تبديليون سماجي حالتن جي ذريعي به انسانن تي اثرانداز ٿين ٿيون. غريب طبقو، خاص ڪري سامونڊي ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾، مڇردانين ۽ محفوظ گهرن جهڙن بچاءُ جي وسيلن کان محروم آهي. مالي تنگدستي جي ڪري اهي بروقت علاج به نٿا ڪرائي سگهن. اهڙي صورتحال ۾، NRSP ۽ ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيس پاران هلندڙ آگاهي مهمون ماڻهن ۾ مليريا جي سڃاڻپ ۽ جلد علاج ڪرائڻ جي حوالي سان انتهائي اهم آهن.

انهن ڪوششن جو هڪ ٻيو مثبت نتيجو صحت جي نظام ۾ لچڪ (Resilience) پيدا ٿيڻ آهي. ٻوڏ جهڙين سخت حالتن جي باوجود، صحت جي ٽيمن مليريا جي خدمتن کي جاري رکيو. ڪميونٽي جي سطح تي اسڪريننگ ۽ موبائيل ٽيمن جي ذريعي ضلعي جي وبا سان وڙهڻ جي صلاحيت ۾ اضافو ٿيو آهي.

موسمي تبديلين جي ڪري هاڻي مليريا جي موسم (Seasonality) به تبديل ٿي رهي آهي. اڳي مليريا صرف چؤماسي جي برساتن کانپوءِ وڌندي هئي، پر هاڻي بيماري پکڙجڻ جو مدو وڌي ويو آهي ۽ ڪجهه هنڌن تي ته اها سڄو سال موجود رهي ٿي. اها صورتحال لڳاتار نگراني، سيڙپڪاري ۽ حڪمت عملي ۾ لچڪ جي گهرج ڪري ٿي.

پاڪستان مڇردانين جي ورڇ، بهتر تشخيصي اوزارن ۽ نگراني جي ذريعي مليريا تي ڪنٽرول ۾ بهتري آندي آهي، پر بدين جو تجربو ٻڌائي ٿو ته مقامي سطح تي سهڪار ۽ حڪمت عمليون تمام ضروري آهن. حڪومت ۽ اين جي اوز جون گڏيل ڪوششون موسمي خطرن جي باوجود بيمارين جي روڪٿام ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون.

نتيجي طور، موسمي تبديليون پاڪستان ۾ مليريا جي پکڙجڻ جا طريقا تبديل ڪري رهيون آهن، جنهن ۾ بدين جهڙا ٻوڏ ۽ سامونڊي خطرن وارا علائقا سڀ کان وڌيڪ متاثر آهن. ڪيسن جي انگ ۾ واڌ (31,861 مان 47,064 ٿيڻ) جتي وڌندڙ خطري کي ظاهر ڪري ٿي، اتي ئي اها ڪيسن جي نشاندهي جي بهتر نظام جي ڪاميابي به آهي. ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيس بدين ۽ NRSP جون ڪوششون هڪ بهترين مثال آهن ته ڪيئن گڏيل ڪوششن ذريعي موسمي تبديلين جي صحت تي پوندڙ اثرن کي گهٽائي سگهجي ٿو. مليريا تي ڪنٽرول ۽ متاثر برادرين جي تحفظ لاءِ مسلسل ڪوششون، جديد حالتن مطابق تبديليون ۽ مستقبل ۾ پڻ اهڙي ئي سهڪار جي ضرورت پوندي.

__________________ 

شير محمد بلوچ ڊولپمينٽ پروفيشنل، ليکڪ ۽ بلاگر آھي. ھُو نيشنل رورل سپورٽ پروگرام (NRSP) سان وابسته ۽ بدين ضلعي ۾ ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيٽر – GFATM پروجيڪٽ (مليريا) آھي