ٿر ۽ ھٿ جو هنر: رِڻ پَٽ جي روح جي عڪاسي ڪندڙ ٿري عورتن جو جيئرو جاڳندو فن

ٿرپارڪر جي ڪيترين ئي عورتن لاءِ ڀرت صرف هڪ فني شوق ناهي پر آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو پڻ آهي. هڪ اهڙي علائقي ۾ جتي معاشي موقعا گهٽ آهن، اتي سندن هي هنر زندگي گذارڻ جو وسيلو بڻجي وڃي ٿو.

مهارت جي باوجود، ٿري ڪاريگر عورتون ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيون آهن، جن ۾ اعلي معيار جي خام مال، جديد اوزارن ۽ وڏي مارڪيٽ تائين محدود پهچ شامل آهي. ڪيتريون ئي ڪاريگر عورتون گهٽ اجرت تي گهڻو وقت ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته وچ ۾ ايندڙ ايجنٽ اڪثر وڏو منافعو کڻي وڃن ٿا

علي نواز راھمون

سنڌ جي اوڀر ۾ ٿر جي رڻ پٽ جي سڃاڻپ بظاھر واريءَ جون وڏيون ڀِٽون، خشڪ ميدان، ڪٿي ڪٿي پٿريلي زمين ۽ ڇڙوڇڙ نباتات آهي، پر سخت ۽ سوڪھڙي وارين حالتن جي باوجود، ٿر جو رڻ پٽ هڪ اهڙي باهمت برادريءَ جو گهر آهي، جنهن صدين کان ريگستاني طرزِ زندگيءَ سان پاڻ کي اَڏي ورتو آهي. ٿرپارڪر جي وسيع رڻ پٽ ۾، جتي گھُلندڙ ھوا سان واريءَ جون ڀٽون رخ بدلائين ٿيون ۽ سماج ڏُڪار واري زندگيءَ جي سختين کي منهن ڏئي ٿو، اتي ٿري عورتون هڪ قديم روايت جي پاسباني ڪري رهيون آهن. سئي ۽ ڌاڳي سان، اهي صرف نمونا ناهن ٺاهي رهيون، پر ثقافت ۽ سڃاڻپ کي ڀرت جي انهن متحرڪ ٽڪرن ۾ پروئي رهيون آهن جيڪي رڻ پٽ جي روح جي عڪاسي ڪن ٿا.

ٿر ۾ ڀرت جو ڪم صرف سجاوٽ جي خيال کان گهڻو اڳتي نڪري چڪو آهي. هيءُ هڪ اهڙو ورثو آھي جيڪو مائرن کان ڌيئرن تائين نسل در نسل پهتو آهي. چمڪندڙ ڌاڳن، شيشن، موتين ۽ ستارن جو استعمال ڪندي، ٿري عورتون پنهنجي روايتي لباس گهگھري، چولي ۽ رئي کي فطرت، جانورن، لوڪ داستانن ۽ ريگستاني زندگيءَ جي معمولات تان ورتل نمونن سان سينگارين ٿيون. اڪثر ٻاروتڻ ۾ سکيل هي هنر نه صرف اظهار جو ذريعو آهي پر ثقافتي تسلسل جو هڪ مضبوط ٿنڀو پڻ آهي. مشهور طرزن ۾ “آر جو ڀرت” پنهنجي نفيس سئي جي ڪم جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو جيڪو اڪثر رئن ۽ اعلي لباسن تي ڪيو ويندو آهي، ۽ “رلي” جيڪا هڪ پيچ ورڪ (ٽڪرن جي جوڙجڪ) جي ٽيڪنڪ آهي جنهن ۾ گول دائرا، چوڪنڊا ۽ جاميٽري نمونا شامل هوندا آهن. رليون ۽ بسترن تي وڇائڻ جون چادرون سنڌ جي پسنديده هٿ جي هنرن ۾ شمار ٿين ٿيون.

ٿر جي سنڌي برادرين جو روايتي لباس رنگين ۽ منفرد آهي. عورتون اڪثر رنگين ۽ ڀرت وارا لباس پائينديون آهن جن کي چولي ۽ لهنگا چيو ويندو آهي، جيڪي شيشي جي ڪم ۽ ٻين زيبائشي شين سان سجايون وينديون آهن. انهن جون ڪاريگر گهڻو ڪري عورتون آهن جيڪي سنڌي اسٽائل جي نالي سان مشهور فن تخليق ڪري رهيون آهن. سنڌي هٿ جو ڀرت هڪ روايتي فن آهي جيڪو پاڪستان جي ھن خطي جي عورتن پاران نسلن کان ڪيو پيو وڃي. ان ۾ مختلف ڪپڙن تي پيچيده نمونا ۽ ڊيزائن ٺاهڻ لاءِ سئي، ڌاڳي ۽ زيبائشي شين جي مهارت سان استعمال ڪيو ويندو آهي.

سنڌي ڀرت جي هڪ امتيازي خاصيت ان جو متحرڪ رنگن وارو ميلاپ آهي. ان ۾ گهرا ۽ هڪٻئي جي ابتڙ رنگ جهڙوڪ ڳاڙهو، نيرو، سائو ۽ پيلو استعمال ٿين ٿا. اهي رنگ هاڻي سنڌي ثقافت جي روح جو حصو بڻجي چڪا آهن. سنڌي ڀرت ۾ استعمال ٿيندڙ ٽوپا مختلف ۽ پيچيده آهن، جيڪي ڪاريگرن جي مهارت ۽ تخليق کي ظاهر ڪن ٿا. سڀ کان عام ٽوپن ۾ “سنڌي ٽوپا” يا “سنڌي ڀرت” (جيڪو هڪ قسم جو زنجيري ٽوپو آهي) ۽ “موتي ڀرت” شامل آهن، جيڪو موتين ۽ شيشن کي لڳائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهي ٽوپا، جڏهن ٻين ٽوپن جهڙوڪ رننگ اسٽچ ۽ شيشي جي ڪم سان ملن ٿا، ته نهايت ئي خوبصورت ۽ تفصيلي نمونا پيدا ڪن ٿا.

ٿرپارڪر جي ڪيترين ئي عورتن لاءِ ڀرت صرف هڪ فني شوق ناهي پر آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو پڻ آهي. هڪ اهڙي علائقي ۾ جتي معاشي موقعا گهٽ آهن، اتي سندن هي هنر زندگي گذارڻ جو وسيلو بڻجي وڃي ٿو. هٿ جي هنرن ۾ وڌندڙ دلچسپيءَ سبب، ٿري ڀرت هاڻي مقامي ۽ بين الاقوامي مارڪيٽن ۾ پنهنجي جاءِ ٺاهي رهيو آهي. اين جي اوز ۽ آن لائن پليٽ فارمز ڪاريگرن کي سڌو سنئون خريدارن سان ملائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. ڪيتريون ئي برادريون، بشمول عورتن جي بااختيار بڻائڻ جا پروگرام ۽ هنر جا مرڪز، هاڻي تربيت، منصفاڻي قيمت ۽ مارڪيٽنگ ۾ مدد فراهم ڪن ٿا. هڪ نوجوان خاتون ڪاريگر پنهنجو تجربو ٻڌائيندي چيو ته هوءَ روزانو پنجن کان ست ڪلاڪ رليءَ جي ڪم تي گذاري ٿي، جنهن مان هوءَ گهر جي خرچن ۾ پنهنجو حصو وجهڻ جيتري رقم ڪمائي وٺي ٿي.

انمول هنر جي باني ۽ انٽرپرينيوئل، ڪيڪي شنڪر، ڪاريگرن ۽ مارڪيٽ جي وچ ۾ فاصلي جي نشاندهي ڪندي چيو ته: “هٿ جون ٺهيل شيون دل ۽ روح سان تيار ڪيون وينديون آهن، پر ڪيترائي ماڻهو مشين جي ڪم ۽ هٿ جي ڪم جي وچ ۾ فرق نٿا ڪري سگهن.” انمول هنر ذريعي، عورتن کي نوان ڊيزائن، ڪاروباري تربيت ۽ پنهنجي ڳوٺن کان ٻاهر هنر کي پيش ڪرڻ جا موقعا ملي رهيا آهن.

هڪ ڪاريگر عورت، وهلائي، چيو ته ٿر جي هٿ جي هنرن کي هاڻي پاڪستان ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ سڃاڻپ ملي رهي آهي. هن وڌيڪ چيو ته جيڪڏهن حڪومت ڪاريگرن کي پنهنجو سامان سڌو سنئون وڪڻڻ جا موقعا فراهم ڪري ته ان سان کين وڌيڪ فائدو ۽ منصفاڻي اجرت ملندي. مهارت جي باوجود، ٿري ڪاريگر عورتون ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيون آهن، جن ۾ اعلي معيار جي خام مال، جديد اوزارن ۽ وڏي مارڪيٽ تائين محدود پهچ شامل آهي. ڪيتريون ئي ڪاريگر عورتون گهٽ اجرت تي گهڻو وقت ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته وچ ۾ ايندڙ ايجنٽ اڪثر وڏو منافعو کڻي وڃن ٿا. تنهن هوندي به، فيشن جي دنيا ۾ اخلاقي قدرن ۽ منصفاڻي واپار جي وڌندڙ آگاهي هڪ اميد پيدا ڪئي آهي. ڊجيٽل خواندگي ۽ سوشل ميڊيا مارڪيٽنگ هاڻي انهن جي مدد ڪري رهيا آهن.

ٿري ڀرت صرف هڪ هنر ناهي، پر هڪ جيئرو جاڳندو ثقافتي خزانو آهي. هر ٽوپو همت، تخليق ۽ ٿر جي عورتن جي خاموش طاقت کي ظاهر ڪري ٿو. انهن ڪاريگرن جي مدد ڪرڻ نه صرف ثقافت جي حفاظت آهي پر معاشي بهتري ۾ سيڙپڪاري پڻ آهي.

سونيءَ نالي هڪ ٻي ڪاريگر مالي خود مختياري جي اهميت تي زور ڏيندي چيو: “هي اختيار تڏهن مليو آهي جڏهن منهنجي پنهنجي آمدني منهنجي هٿ ۾ آهي.” جڏهن ته ماروي، هڪ ڪاري چولي تي روشن ٽڪر ٽانڪيندي، ادارتي مدد جي کوٽ تي ڳڻتي جو اظهار ڪيو. هن مطالبو ڪيو ته: “حڪومت کي گهرجي ته اهي خريداري جا مرڪز قائم ڪري ته جيئن اسان جي ڀرت کي سڌو خريد ڪيو وڃي ۽ اسان کي مناسب قيمت ملي سگهي. حڪومتي انفراسٽرڪچر کانسواءِ، ڪاريگر عورتون پرائيويٽ وينڊرز جي رحم و ڪرم تي آهن.”

جيئن ته هٿ جي هنرن ۽ پائيدار فيشن ۾ دلچسپي وڌي رهي آهي، ٿري عورتون هڪ اهڙي موڙ تي بيٺيون آهن جتي موقعا موجود آهن. جيڪڏهن انهن کي مناسب وسيلو ۽ مارڪيٽ تائين پهچ ملي، ته ٿر جو هي فن رڻ پٽ جي سرحدن کان نڪري عالمي سطح تي سڃاڻپ ماڻي سگهي ٿو.

_______________

ليکڪ هڪ سوشل ڊولپمينٽ پروفيشنل آهي.

anrahimoo@gmail.com