سنڌ ۾ رهندڙ گجراتين، راجسٿانين ۽ مراٺين کي بنا سبب “مهاجر” بڻايو ويو آهي

حقيقت اها آهي ته سنڌ ۾ رهندڙ گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي نه مهاجر هئا ۽ نه آهن۔ اهي سنڌ جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي منظرنامي جو فطري حصو آهن۔ انهن کي مهاجر قرار ڏيڻ نه رڳو تاريخ کان انڪار آهي، پر سنڌ اندر لساني ۽ سماجي تڪرار وڌائڻ جي هڪ ڄاڻي واڻي سياسي حڪمت عملي پڻ آهي

دلچسپ حقيقت اها آهي ته MQM جي قيام کان اڳ يوپي ۽ سي پي جا اردو ڳالهائيندڙ پاڻ کي “هندستاني” سڏيندا هئا۔ گجراتين، راجسٿانين ۽ مراٺين سان گڏ هوندا ته “مهاجر” بڻجي ويندا، ۽ سنڌ ۾ رهندڙ پنجابي ۽ پٺاڻن سان گڏ هوندا ته پاڻ کي “نان سنڌي” چوندا هئا

ڊاڪٽر مسعود طارق جي اردو ليک جو ترجمو

سنڌ جي سماجي ۽ سياسي تاريخ ۾ هڪ وڏي غلط فهمي، بلڪه ڄاڻي واڻي پيدا ڪيل غلط سڃاڻپ اها آهي ته سنڌ ۾ رهندڙ گجراتين، راجسٿانين ۽ مراٺين کي “مهاجر” قرار ڏنو ويو آهي. اها ڳالهه نه رڳو تاريخي حقيقتن جي ابتڙ آهي، پر سنڌ جي سماجي توازن ۽ قومن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي بگاڙڻ جو وڏو سبب پڻ آهي۔

هن حقيقت کي سمجهڻ لاءِ اسان کي 1846ع ڏانهن وڃڻو پوندو، جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪرڻ کان پوءِ ان کي بمبئي پريزيڊنسي جو حصو بڻايو هو۔ 1846ع کان 1936ع تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي اندر هڪ الڳ صوبو نه پر هڪ انتظامي علائقو هو، جنهن ۾ موجوده سنڌ، گجرات، راجسٿان ۽ مهاراشٽر جا مختلف علائقا شامل هئا۔ هن سموري خطي ۾ سنڌي، گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي ماڻهو نه صرف هڪ ئي انتظامي ڍانچي ۾ رهندا هئا، پر سماجي، معاشي ۽ واپاري سطح تي به هڪ ٻئي سان گهرا لاڳاپا رکندا هئا۔

بمبئي پريزيڊنسي جي دور ۾ هڪ علائقي کان ٻئي علائقي ڏانهن لڏپلاڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي۔ واپاري، ڪاريگر، صنعتڪار، سرڪاري ملازم ۽ مزدور طبقو سنڌ، گجرات، راجسٿان ۽ مهاراشٽر جي وچ ۾ اچ وڃ ڪندو رهندو هو۔ ڪراچي، حيدرآباد، ٺٽو ۽ سکر جهڙا شهر گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي واپارين ۽ صنعتڪارن جا اهم مرڪز هئا۔ بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن بمبئي ۽ احمدآباد ۾ سنڌي واپارين جي نمايان موجودگي هئي۔

اهم ڳالهه اها آهي ته انهن سڀني قومن جي ٻولي اردو نه هئي ۽ نه ئي سندن ثقافت گنگا جمنا تهذيب سان لاڳاپيل هئي۔ سنڌين جي پنهنجي قديم ٻولي، ثقافت ۽ تهذيب هئي۔ گجراتين جي پنهنجي ٻولي، لوڪ روايت ۽ واپاري ثقافت هئي۔ راجسٿانين ۽ مراٺين جي پنهنجي الڳ تاريخ، سماجي ڍانچو ۽ ثقافتي سڃاڻپ هئي۔ انهن سڀني کي هڪ ئي لساني يا ثقافتي خاني ۾ رکڻ تاريخي ناانصافي آهي۔

پاڪستان جي قيام کان پوءِ اصل مهاجر اهي هئا جيڪي يوپي ۽ سي پي مان لڏي آيا۔ جن جي نه سنڌ ۾ زمين هئي، نه قبائلي يا علائقائي بنياد، ۽ نه ئي هو بمبئي پريزيڊنسي جي تاريخي ۽ انتظامي تسلسل جو حصو هئا۔ ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ رهندڙ گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي ڪيترن ڏهاڪن، بلڪه ڪن حالتن ۾ هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي کان هن خطي ۾ آباد هئا۔

ان جي باوجود مهاجر قومي موومينٽ (MQM) جي سياسي بيانيي ۾ گجراتين، راجسٿانين ۽ مراٺين کي زبردستي “مهاجر” بڻايو ويو۔ حقيقت ۾ MQM بنيادي طور يوپي ۽ سي پي جي اردو ڳالهائيندڙ هندستانين جي سياسي جماعت آهي، جنهن پنهنجي عددي ڪمزوري پوري ڪرڻ لاءِ گجراتين، راجسٿانين ۽ مراٺين کي مهاجر سڃاڻپ هيٺ شامل ڪيو۔

دلچسپ حقيقت اها آهي ته MQM جي قيام کان اڳ يوپي ۽ سي پي جا اردو ڳالهائيندڙ پاڻ کي “هندستاني” سڏيندا هئا۔ گجراتين، راجسٿانين ۽ مراٺين سان گڏ هوندا ته “مهاجر” بڻجي ويندا، ۽ سنڌ ۾ رهندڙ پنجابي ۽ پٺاڻن سان گڏ هوندا ته پاڻ کي “نان سنڌي” چوندا هئا۔ نواب مظفر حسين جي اڳواڻي ۾ “مهاجر، پنجابي، پٺاڻ متحده محاذ” (MPPM) به انهيءَ سياسي حڪمت عملي جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد سنڌ ۾ رهندڙ مختلف گروهن کي سنڌين جي خلاف متحد ڪري يوپي ۽ سي پي جي اردو ڳالهائيندڙن جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ معاشي گرفت مضبوط ڪرڻ هو۔

ان عمل جي نتيجي ۾ گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي هڪ اهڙي سڃاڻپ ۾ قيد ٿي ويا، جيڪا نه سندن تاريخ هئي، نه ٻولي ۽ نه ثقافت۔ MQM جي قيام کان پوءِ سنڌ ۾ رهندڙ پنجابين ۽ پٺاڻن کي ته “نان سنڌي” واري سياسي ڄار مان ڇوٽڪارو ملي ويو، پر گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي اڄ به “مهاجر” سڃاڻپ هيٺ يوپي ۽ سي پي جي اردو ڳالهائيندڙن جي سياسي اثر هيٺ آهن۔

اهو ئي سبب آهي جو اڄ به گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي سنڌ جي سياست، حڪومت ۽ سرڪاري نوڪرين ۾ يوپي ۽ سي پي جي اردو ڳالهائيندڙن جي بالادستي قائم رکڻ، اردو ٻولي جي اجاره داري مضبوط ڪرڻ ۽ ڪراچي تي سندن سياسي، سماجي، انتظامي ۽ معاشي تسلط برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا۔

ڪراچي جي آبادي جا انگ اکر هن حقيقت کي وڌيڪ واضح ڪن ٿا۔ ڪراچي ۾ يوپي ۽ سي پي جي اردو ڳالهائيندڙن جي آبادي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آهي، جڏهن ته پنجابي، پشتون، سنڌي، بلوچ، گجراتي، راجسٿاني، مراٺي ۽ ٻين ٻولين وارا گڏيل طور تقريباً 80 سيڪڙو آهن۔ انهن مان رڳو گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آهن، جن کي غير اردو ڳالهائيندڙ هئڻ باوجود “مهاجر” قرار ڏئي اردو ڳالهائيندڙن جي آبادي کي مصنوعي طور 40 سيڪڙو ڏيکاريو وڃي ٿو۔ جڏهن ته باقي 60 سيڪڙو پنجابي، پٺاڻ، سنڌي، بلوچ ۽ ٻين گروهن جي باهمي ورهاست جو فائدو وٺي ڪراچي تي يوپي ۽ سي پي جي اردو ڳالهائيندڙن جو سياسي ڪنٽرول برقرار رکيو وڃي ٿو۔

حقيقت اها آهي ته سنڌ ۾ رهندڙ گجراتي، راجسٿاني ۽ مراٺي نه مهاجر هئا ۽ نه آهن۔ اهي سنڌ جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي منظرنامي جو فطري حصو آهن۔ انهن کي مهاجر قرار ڏيڻ نه رڳو تاريخ کان انڪار آهي، پر سنڌ اندر لساني ۽ سماجي تڪرار وڌائڻ جي هڪ ڄاڻي واڻي سياسي حڪمت عملي پڻ آهي۔ جيستائين هن مصنوعي سڃاڻپ کي چئلينج نه ڪيو ويندو، تيستائين سنڌ ۾ حقيقي سماجي هم آهنگي، انتظامي سڌارو، معاشي خوشحالي ۽ اقتصادي ترقي ممڪن نه ٿي سگهندي.

______________

سوشل ميڊيا مانيٽرنگ سلسلي ھيٺ ڊاڪٽر گُل ميتلي جي فيس بُڪ وال تان کنيل