سماج ۾ مدي خارج سوچ يا ظلم وڌندو آهي ته ادب ئي انقلاب جي راهه هموار ڪندو آهي
ادب جي اهميت وقت جي وهڪري سان گهٽجڻ بجاءِ وڌي رهي آهي. اڄوڪي مشيني دور ۾، جتي انسان خود هڪ مشين بڻجي رهيو آهي، اتي ادب ئي آهي جيڪو کيس سندس ”انسان هجڻ“ جو احساس ڏياري ٿو
جڏهن قلم ڪنهن عهدي يا مراعات جو پابند ٿي وڃي ته ادب ۾ “سچ” جي جاءِ تي “خوشامد” شامل ٿيڻ جو خطرو رهي ٿو، جنهن سان ادب جو معيار ڪري پوي ٿو.
نصير اعجاز
(سنڌ ۾ درٻاري اديب ۽ ادب، معياري ۽ غير معياري ادب جي حوالي بحث ھلندو رھندو آھي. مون ھٿرادو ڏاھپ واري ايپ جمنيءَ کان ان ڏس ۾ ڪجھ سوال پُڇيا، جن جا مون کي ھيٺيان جواب مليا، جيڪي پڙھندڙن لاءِ پيش آھن)
ادب ڪنهن به قوم جي روح، ان جي تھذيب ۽ انساني شعور جو آئينو هوندو آهي. اڄوڪي تيز رفتار ڊجيٽل دور ۾، جتي معلومات جو سيلاب آهي، اڪثر ڪري اهو سوال اٿاريو ويندو آهي ته: ”ڇا ادب ڪڏهن به پنهنجي اهميت وڃائي سگهي ٿو؟“
جواب سادو پر گھرو آهي: نه. جيستائين انسان ۾ محسوس ڪرڻ، سوچڻ ۽ اظهار ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، تيستائين ادب زنده رهندو.
هتي ڪجهه اهم نقطا آهن جيڪي ثابت ڪن ٿا ته ادب جي اهميت ڪڏهن به ختم نہ ٿيندي.
انساني جذبن جو ترجمان
ادب صرف لفظن جو مجموعو ناهي، پر اهو انساني جذبن خوشي، غم، محبت، نفرت ۽ خوف جو ترجمان آهي. ٽيڪنالاجي اسان کي سھولتون ته ڏئي سگهي ٿي، پر روح جي تسڪين ۽ اندروني ڪيفيتن کي بيان ڪرڻ لاءِ هميشه شاعري، افساني ۽ ناول جي ضرورت رهندي.
تھذيب ۽ تاريخ جو محافظ
تاريخ اسان کي انگ اکر ۽ واقعا ٻڌائي ٿي، پر ادب اسان کي ٻڌائي ٿو ته انهن واقعن جي دوران ماڻهن جي ذهني ۽ نفسياتي حالت ڪهڙي هئي. سنڌي ادب کي ئي ڏسو؛ شاهه لطيف جي شاعري صرف بيت ناهن، پر اها سنڌ جي تاريخ، جاگرافي ۽ اخلاقي قدرن جو وڏو خزانو آهي.
شعور ۽ سوچ جي بيداري
ادب پڙهندڙ کي سوال ڪرڻ سيکاري ٿو. هڪ سٺو اديب سماج جي براين کي اهڙي نموني پيش ڪري ٿو، جو پڙهندڙ جو شعور جاڳي پوي ٿو. جڏهن به سماج ۾ مدي خارج سوچ يا ظلم وڌندو آهي، ته ادب ئي انقلاب جي راهه هموار ڪندو آهي.
همدردي ۽ انسانيت جو درس
ادب اسان کي ٻين جي زندگيءَ ۾ جهاتي پائڻ جو موقعو ڏئي ٿو. اسان ڪنهن ٻئي ملڪ يا ٻئي دور جي ڪردار بابت پڙهون ٿا، ته اسان ۾ همدردي (Empathy) پيدا ٿئي ٿي. اهو ئي اهو عنصر آهي جيڪو دنيا کي وڌيڪ انساني ۽ رهڻ لائق بڻائي ٿو.
ڇا ڊجيٽل دور ادب لاءِ خطرو آهي؟
ڪجهه ماڻهو سمجهن ٿا ته سوشل ميڊيا ۽ مصنوعي ذهانت (AI) ادب کي ختم ڪري ڇڏيندي، پر حقيقت ۾ ذريعو تبديل ٿيو آهي، مقصد نه. ڪتاب جي جڳهه اي-بڪ (E-book) يا آڊيو بوڪ ورتي آهي، پر مواد (Content) اڃا به ادب ئي آهي.
تيزي ۽ وسعت: اڄ جو اديب پنهنجي تخليق کي منٽن ۾ سڄي دنيا تائين پهچائي سگهي ٿو.
ادب جي اهميت وقت جي وهڪري سان گهٽجڻ بجاءِ وڌي رهي آهي. اڄوڪي مشيني دور ۾، جتي انسان خود هڪ مشين بڻجي رهيو آهي، اتي ادب ئي آهي جيڪو کيس سندس ”انسان هجڻ“ جو احساس ڏياري ٿو. ادب سج جيان آهي، جنهن تي بادل ته اچي سگهن ٿا پر اهو ڪڏهن به ختم نٿو ٿي سگهي.
”ادب ختم ٿيڻ جو مطلب آهي انساني روح جو مري وڃڻ. “
معياري ۽ غير معياري ادب
ادب جي معياري يا غير معياري هجڻ جو ان جي اهميت تي تمام گهڻو اثر پوي ٿو. ادب صرف لفظن جو مجموعو ناهي، پر اهو ذهنن جي آبياري ڪندو آهي. جڏهن معيار تبديل ٿئي ٿو ته ان جو سماج تي اثر به تبديل ٿي وڃي ٿو.
هتي ڪجهه نقطا آهن جيڪي ان فرق کي واضح ڪن ٿا.
شعور ۽ فڪري پختگي
معياري ادب پڙهندڙ جي سوچ کي وسعت ڏئي ٿو، کيس سوال ڪرڻ سيکاري ٿو ۽ اخلاقي طور تي بهتر انسان بڻائي ٿو. شاهه لطيف يا اياز جو ڪلام ان جو بهترين مثال آهي، جيڪو صدين کان پوءِ به زنده آهي.
غير معياري ادب اڪثر سطحي (Superficial) هوندو آهي. اهو وقتي طور تي تفريح ته ڏئي سگهي ٿو، پر انسان جي فڪري سطح کي بلند نٿو ڪري سگهي.
سماجي اثر ۽ اصلاح
معياري ادب سماج جي براين کي نشانو بڻائي ٿو ۽ مثبت تبديليءَ جو ذريعو بڻجي ٿو. اهو قومن جي تاريخ ۽ تهذيب کي محفوظ رکندو آهي.
غير معياري ادب: جيڪڏهن ادب ۾ فحاشي، نااميدي، يا غلط معلومات شامل هجي ته اهو سماج ۾ بگاڙ جو سبب بڻجي ٿو. اهڙو ادب پڙهندڙن کي حقيقت کان پري ڪري خيالي دنيا ۾ ڦاسائي ڇڏيندو آهي.
ٻوليءَ جي بقا
معياري ادب ٻوليءَ جي لغت، محاورن ۽ خوبصورتيءَ کي ايندڙ نسلن تائين پهچائي ٿو. جڏهن ته غير معياري ادب ۾ ٻوليءَ جي گرامر ۽ لهجي جو خيال نه رکڻ ڪري ٻوليءَ جو اصل روپ بگڙجي ويندو آهي.
سرڪاري يا غيرسرڪاري اديب ۽ ادب جو معيار
سنڌي ادب جي دنيا ۾ اھو بحث پراڻو آھي ته ڇا ڪنهن اديب جو سرڪاري عهدي تي هجڻ يا غير سرڪاري (آزاد) هجڻ ان جي لکڻين جي معيار ۽ اهميت تي اثر انداز ٿئي ٿو؟ هي هڪ اهڙو سوال آهي جنهن جا ڪيترائي پاسا آهن.
هتي اسين ان موضوع جو تفصيلي جائزو وٺنداسين ته اداري جي وابستگي ادب جي روح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.
سرڪاري اديب مان مراد اهي لکندڙ آهن جيڪي سرڪاري ادارن، جهڙوڪ سنڌي ادبي بورڊ، ثقافت کاتو، يا اڪيڊميز سان سڌي يا اڻ سڌي طرح لاڳاپيل هوندا آهن. اھڙن اديبن ۽ شاعرن کي بہ سرڪاري سمجھيو ۽ سڏيو وڃي ٿو، جيڪي ھر سرڪاري پروگرام ۾ گھرايا وڃن ٿا. ادبي ڪانفرنسون ھجن يا مُشاعرا، ساڳيا مُھانڊا اُتي سرڪاري خرچن تي نظر ايندا.
سرڪاري اديب کي ڇپائيءَ جي سهولت، مالي مدد ۽ وسيع پليٽ فارم ملي ٿو، جيڪو هڪ عام لکندڙ لاءِ ڏکيو هوندو آهي. سرڪاري سھولتون حاصل ڪندڙ اديب ۽ شاعر مصلحت جو شڪارھوندا آھن. اڪثر ڏٺو ويو آهي ته سرڪاري اديب کي “لڪير” جي اندر رهي لکڻو پوندو آهي. هو رياست يا حڪومت جي پاليسين تي کلي تنقيد نٿو ڪري سگهي، جنهن ڪري سندس ادب ۾ مزاحمتي رنگ گهٽجي ويندو آهي.
اھي درباري اديب سمجھيا ۽ سڏيا ويندا آھن. جڏهن قلم ڪنهن عهدي يا مراعات جو پابند ٿي وڃي ته ادب ۾ “سچ” جي جاءِ تي “خوشامد” شامل ٿيڻ جو خطرو رهي ٿو، جنهن سان ادب جو معيار ڪري پوي ٿو.
غير سرڪاري (آزاد) اديب: آزادي ۽ چيلنجز
آزاد اديب اهي آهن جيڪي ڪنهن به سرڪاري دٻاءُ کان سواءِ پنهنجي فڪر کي عام ڪن ٿا. آزاد اديب جو قلم ڪنهن فائل يا پگهار جو محتاج ناهي هوندو. هو سماج جي براين ۽ حڪومتي نااهلين تي بي باڪيءَ سان لکي سگهي ٿو. اهڙو ادب جيڪو عوام جي لڙڪن ۽ ڏکن جي ترجماني ڪري، اهو هميشه وڌيڪ معتبر رهيو آهي. آزاد اديب کي اڪثر ڪتابن جي اشاعت ۽ معاشي حالتن سان وڙهڻو پوي ٿو، جنهن ڪري ڪڏهن ڪڏهن معيار تي اثر پوي ٿو، پر سندس لکڻيءَ جو وقار بلند رهي ٿو.
ڇا ادب جي اهميت گهٽجي ٿي؟
ادب جي اهميت جو دارومدار اديب جي عهدي تي نه، پر سندس سچائي ۽ تخليقي صلاحيت تي هوندو آهي. جيڪڏهن ڪو سرڪاري اديب پنهنجي عهدي جو استعمال ادب جي واڌاري لاءِ ڪري ۽ پنهنجي فن ۾ سچائي رکي (جيئن ماضيءَ ۾ ڪيترن ئي وڏن نالن ڪيو)، ته ادب جي اهميت نٿي گهٽجي.
تاريخ جو فيصلو
وقت وڏو منصف آهي. تاريخ انهن لکڻين کي محفوظ رکي ٿي جن ۾ انسانيت جو درد هجي، چاهي اهي ڪنهن محل ۾ لکيون ويون هجن يا ڪنهن جهوپڙيءَ ۾.
جڏهن اديب “فن” کان وڌيڪ “فائدي” کي ترجيح ڏئي ٿو، تڏهن ادب جي معيار تي اثر پوي ٿو.
نتيجو
مختصر طور تي، سرڪاري يا غير سرڪاري هجڻ سان ادب جو معيار پاڻمرادو نٿو گهٽجي، پر وابستگي اديب جي سوچ کي محدود ڪري سگهي ٿي. هڪ سچو اديب اهو آهي جيڪو پنهنجي ضمير جو آواز بڻجي لکي. ادب جي اهميت تڏهن گهٽجي ٿي جڏهن قلم جو مقصد سچ جي ڳولا بدران ذاتي مفاد بڻجي وڃي.
”سچو ادب اهڙو آهي جيڪو وقت جي حاڪم اڳيان سچ چوي، چاهي لکندڙ ڪنهن به رتبي تي هجي.”
ادب جي اهميت رڳو ان ڳالهه ۾ ناهي ته لکندڙ ڪٿي نوڪري ڪري ٿو، پر اصل اهميت ”لکڻيءَ جي سچائي“ ۾ آهي. جيڪڏهن هڪ سرڪاري عهدي تي ويٺل شخص پنهنجي ضمير کي آزاد رکي سچ لکي ٿو (جيئن سنڌ جا ڪي وڏا اديب بيوروڪريسي ۾ رهندي به سٺو لکندا رهيا)، ته ان جي اهميت گهٽ نٿي ٿئي. پر، جيڪڏهن ادب کي رڳو ذاتي مفاد لاءِ استعمال ڪيو وڃي ته پوءِ ادب پنهنجو روح وڃائي ويهندو آهي.
_______________
نصير اعجاز سينئر صحافي ۽ اديب آھي. ھُو يارھن ڪتابن جو مصنف آھي
