جيڪو انسان وقت جي تيز رفتار ۽ زماني جي چال کي نٿو سمجھي، اهو تاريخ جي ورقن ۾ رڳو هڪ مِٽجي ويل نقش بڻجي رهجي وڃي ٿو.
جيڪڏهن اسان اڄ جي دؤر ۾ بيھي پراڻي دؤر جي طريقن سان زندگي گذارڻ چاهينداسين، ته زمانو اسان کي پنھنجي پيرن هيٺان لتاڙي اڳتي نڪري ويندو.
حڪيم پريم چاندواڻي
وقت جي رفتار، چال زماني جي،
سو عاقل ناهي، جنهن نه سمجهي۔
ڪائنات جو سڀ کان وڏو سچ جيڪڏهن ڪنهن شئي ۾ لڪل آهي، ته اهو “وقت” آهي. وقت ڪنهن لاءِ ناهي ترسندو، ڪنهن جو انتظار ناهي ڪندو ۽ نه ئي ڪنهن جي مرضيءَ جو محتاج هوندو آهي. مٿئين بيت جي سٽ سٽ ۾ هڪ اهڙي حڪمت پوشيده آهي، جيڪا انسان کي غفلت جي ننڊ مان بيدار ڪري، کيس شعور جي ان مقام تي آڻي بيهاري ٿي، جتي هو پنهنجي وجود ۽ پنهنجي دؤر جي تقاضائن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
وقت جي بي رحم رفتار
وقت جي رفتار جو مشاهدو ڪجي ته معلوم ٿيندو ته اهو هڪ وهندڙ درياءُ آهي، جنهن جي لهرن ۾ هر پل نوان رنگ ۽ نيون تبديليون اينديون رهنديون آهن. هيءَ رفتار ايتري ته تيز آهي جو انسان جيسين ڪنهن هڪ گهڙيء کي پڪڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، اها گهڙي ماضيءَ جي اونداهين ۾ گم ٿي وڃي ٿي. شاعريءَ جي هن پهرين حصي ۾ “رفتار” جو لفظ اسان کي آگاهي ڏئي ٿو ته زمانو ساڪن ناهي. جيڪو انسان زماني جي هن تيزيء کي نٿو سمجهي، اهو تاريخ جي ورقن ۾ رڳو هڪ مٽجي ويل نقش بڻجي رهجي وڃي ٿو.
زماني جي چال ۽ ان جا بدلجندڙ رنگ
“زماني جي چال” مان مراد اهي حالات، واقعا ۽ سماجي تبديليون آهن جيڪي هر دؤر ۾ نوان روپ اختيار ڪن ٿيون. هر دؤر جي پنهنجي تقاضا هوندي آهي، پنهنجا چئلينج هوندا آهن. زماني جي چال کي سمجهڻ جو مطلب آهي ته انسان پنهنجي اکين تان تعصب ۽ پراڻِ پسندي جا پردا هٽائي، حال جي حقيقتن کي قبول ڪري. جيڪڏهن اسان اڄ جي دؤر ۾ بيهي پراڻي دؤر جي طريقن سان زندگي گذارڻ چاهينداسين، ته زمانو اسان کي پنهنجي پيرن هيٺان لتاڙي اڳتي نڪري ويندو.
عقل ۽ شعور جي ڪسوٽي
بيت جي ٻي سٽ ۾ “عاقل” يعني عقل مند هجڻ جي هڪ جامع تعريف ڪئي وئي آهي. عام طور تي اسان ان کي عاقل سمجهندا آهيون جنهن وٽ تمام گهڻي معلومات هجي، پر حقيقي عاقل اهو آهي جيڪو
* وقت جي نزاڪت کي سمجهي۔ ڄاڻي ته ڪهڙي وقت ڪهڙو فيصلو ڪرڻو آهي.
* تبديليءَ کي قبول ڪري، زماني جي بدلجندڙ لهرن سان گڏ پنهنجو رستو متعين ڪري.
* موقعي جي سڃاڻپ رکي، غفلت مان نڪري هوشياريءَ سان پنهنجي منزل ڏانهن قدم وڌائي.
جيڪو شخص زماني جي هن بدلجندڙ چال کي نٿو سمجهي، اهو ڪيترو به تعليم يافته ڇو نه هجي، ڏاهپ جي نظر ۾ هو عاقل ناهي. عقل جو اصل جوهر ئي اهو آهي ته انسان پنهنجي دؤر جي نبض تي هٿ رکي سگهي.
غفلت جو نتيجو
تاريخ گواهه آهي ته اهي قومون ۽ اهي فرد تباهه ٿي ويا جن وقت جي پڪار کي نه ٻڌو. زماني جي چال تمام گهڻي پراسرار ۽ تيز هوندي آهي. جڏهن انسان انا، ضد يا سستي جي ڪري وقت جي رفتار کان اکيون ٻوٽي ٿو، ته پوءِ پڇتاءُ کانسواءِ ڪجهه به ناهي بچندو. هي بيت اسان کي خبردار ڪري ٿو ته وقت جي اڳيان سڀ مجبور آهن، پر سرخرو اهو ٿيندو جيڪو ان سان قدم ملائي هلڻ سکندو.
وقت هڪ اهڙو استاد آهي جيڪو سبق سيکارڻ کان اڳ امتحان وٺندو آهي. ان ڪري، عقل مندي اها ناهي ته وقت گذري وڃڻ کانپوءِ ان تي ماتم ڪجي، پر عقل مندي اها آهي ته هر ايندڙ لمحي جي چال کي سمجهي پنهنجي زندگيء جو رخ درست ڪجي.
وڏي قيمتي چيز، وقت آهي،
وقت سواءِ، ڇا بخت آهي۔
وقت جي رفتار، چال زماني جي،
سو غافل آ، جنهن ناهي پرکي۔
_______________
حڪيم پريم چاندواڻي شاعر ۽ ڪالم نگار آھي. ھُو لاڙڪاڻي ضلعي جي شھر ڏوڪريءَ ۾ رھي ٿو
