شاهه لطيف عشق جو ابدي شهنشاهه آهي، جنهن جو راڳ اڄ به سڄي ڪائنات کي وحدت جي تار سان جوڙي رهيو آهي
سردار اياز ميمڻ
شاهه عبداللطيف ڀٽائي (1689-1752ع)، نه رڳو سنڌ جي مٽيءَ جو شاعر آهي، پر هو انساني روح جو ازلي راڳي آهي. سندس شاعري، “شاهه جو رسالو”، علم، عشق، ۽ وجدان جي هڪ اهڙي آفاقي ماڙي آهي، جنهن جي هر سِرَ ۾ خالق جي سونهن جو اڻ ميو نور سمايل آهي. هو هڪ اهڙو صوفي سالڪ آهي، جنهن دنياوي ماتم کي محبوب جي ملڻ جي آس ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.
هي فقير شاعر هالا حويليءَ جي مقدس مٽيءَ مان اهڙي وقت ۾ اڀريو، جڏهن سنڌ دردن جي دز هيٺ دٻيل هئي. سندس نسلي سلسلو سيد حبيب شاهه ۽ شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري سان ڳنڍل آھي. اها هڪ اهڙي روحاني شمع آهي، جنهن جي روشنيءَ ۾ سندس دل عشق جي سِجَر طور ٽڙي پئي. سادو لباس، گيڙو رنگ، ۽ نيڻن ۾ ڪائناتي خاموشيءَ جو اثر؛ شاهه جي شخصيت محبوب جي انتظار ۾ بيٺل، نياز واري نوريءَ جيان حسين هئي.
اٽڪل 20 ورهين جي ڪچي عمر ۾، شاهه صاحب گهر ڇڏي، عشق جي جنون ۾ بيابانن جي راههِ ورتي. سندس هي سفر صرف جاگرافيائي سير نه هو، پر پنهنجي گم ٿيل پاڻ (Self) جي ڳولا ۾ هڪ عاشقانه هجرت هئي.
ھن جوڳين ۽ سامين جي سنگت اختيار ڪئي؛ اهي وحدت جي رستي تي هلندڙ بيخوديء جا شهزادا هئا. شاهه سندن محفلن ۾ ويهي خاموشيءَ جي زبان سان ڪائنات جا راز پروڙيا.
سندس ان سفر جو اختتام هن جي روحاني عقد تي ٿيو: “محبوب دنيا جي نقشي تي نه، پر دل جي گهرائيءَ ۾ لڪل آهي.” تنهن ڪري، هو هڪ واريءَ جي ڀِٽ تي اچي رهيو، جيڪا سندس نالي سان عشق جو مندر (ڀٽ شاهه) بڻجي وئي.
فلسفو ۽ جماليات جو نوري رنگ
شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾، فلسفو ۽ حُسن هڪ ٻئي ۾ ضم ٿي چڪا آهن. هو هڪ اهڙو ماهر نقاش آهي، جنهن جي هر رمز ۾ وحدت جو ازلي رقص جاري آهي.
شاهه جو بنيادي نظريو، حسن جي لامحدوديت کي ثابت ڪري ٿو. سندس “پڙاڏو سو سڏ…” وارو بيت، فلسفي جي دنيا ۾ هڪ سونهري گونج آهي.
هو چوي ٿو ته خالق ۽ مخلوق جو وڇوڙو صرف هڪ نظر جو دوکو آهي. پوري ڪائنات ۾ جيڪي به رنگ، روپ، ۽ آواز آهن، اهي سڀ هڪ ئي محبوب جي مسڪراهٽ جا جلوا آهن. هر گُل ۽ هر سمنڊ جي موج ۾ ان ئي ازلي يار جو جمال لڪل آهي.
شاهه لاءِ عشق هڪ اهڙو خوشبودار عطر آهي جيڪو صرف درد جي چاهه ۾ تيار ٿئي ٿو.
هو ڏک کي سکن کان وڌيڪ خوبصورت سمجهي ٿو. ڏک هڪ اهڙي جاڳرتا (Awareness) آهي، جيڪا روح کي غفلت جي ننڊ مان اٿاري، محبوب جي انتظار ۾ بيھاري ٿي.
هي فلسفو ان شخص جو آهي، جيڪو تارن جي ڇانوَ ۾ روئي، دل جي ڀِڙُن کي صاف ڪري چڪو آهي. “ڏک سکن جي سونهن” جو مطلب آهي، سچي خوشيءَ جو پيچرو هميشه ڳوڙهن مان گذري ٿو.
روحاني رمزون ۽ سورمين جو مجازي حُسن
شاهه جون سورميون ۽ پورھيت جا ڪردار، انساني نفس جي ڪهاڻيءَ جا زنده باب آهن.
سسئي: عشق جي رستي تي هلندڙ هوا، جنهن پنهنجي آرام (Ego) کي جبلن جي قدم هيٺان لتاڙي ڇڏيو. سندس پيغام: حقيقي محبوب نفس جي پهاڙن جي پار آهي.
سُهڻي: يقين جي راڻي، جنهن دنياوي آسري (ڪچي گهڙي) کي ڇڏي فنا جي سمنڊ ۾ ٽپو ڏنو. سندس وصل صرف بي لوث قربانيءَ ۾ هو.
نوري: عاجزيءَ جي مُنهَن، جيڪا سڀني راڻين کان وڌيڪ هيڻي ٿي، پر سندس دل جي پاڪيزگي ڄام تماچيءَ کي مجبور ڪري ڇڏيو. اهو حُسن جو اهو درجو آهي، جيڪو ظاهري سينگار کي بيڪار ثابت ڪري ٿو.
شاهه جي نظر ۾، پورھيت (ڪاپائتي، ملاح، هاري) ئي سچي محبت جا عملي ڪارڪن آهن.
ڪاپائتي جو ڌاڳو: اهو صرف سُٽ نه آهي، پر عاشق جي دل جي سچائيءَ سان ڪتيَل محنت آهي، جنهن کي صراف (خالق) خلوص جي باريڪي سبب قبول ڪري ٿو.
سامونڊي جو سفر: ملاح جو سمنڊ (دنيا) ۾ جهاز هلائڻ، توڪل تي ڀروسي جو هڪ رومانٽڪ قصو آهي، جنهن ۾ موتي (حق جا راز) صرف انهن کي ملن ٿا جيڪي موت جي خوف (موجن) کي چيري اڳتي وڌن ٿا.
شاهه جو ابدي آواز
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو رسالو، دراصل انسانيت کي عشق جو آئين ڏيئي ٿو. هو صوفي، شاعر، نفسياتدان، ۽ عالم جي هر دائري ۾ موجود آهي، ڇاڪاڻ ته سندس مرڪزي موضوع انساني روح ۽ خالق جي انٽر رشتي تي مبني آهي.
هن جو پيغام واضح آهي: پاڻ کي ٽوڙيو (انا ختم ڪريو)، سچي محنت (اخلاص) ڪريو، ۽ سمنڊ جي گهرائين ۾ وڃي محبوب جي اڻ ڇُهِي سونهن کي محسوس ڪريو.
شاهه لطيف عشق جو ابدي شهنشاهه آهي، جنهن جو راڳ اڄ به سڄي ڪائنات کي وحدت جي تار سان جوڙي رهيو آهي.
_____________
سردار اياز ميمڻ سياسي ڪارڪن ۽ فري لانس ليکڪ آھي
