ڏياريءَ جا خريف جي فصل، ربيع جي پوک ۽ هيمنت جي مند ڏانهن موسمي تبديليءَ سان قديم لاڳاپا آهن. ان کي رام جي واپسيءَ سان ڳنڍيندڙ روايت کي اڪثر پوءِ جي نسبت طور سمجهيو وڃي ٿو. هندو روايت موجب لڪشميءَ جو تعلق هڪ اڳوڻي ڪائناتي دور، ست يگ، سان آهي، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته سندس پوڄا رام کان به اڳ ٿيندي هئي؛ رام جو خاندان به سندس پوڄا ڪندو هو. ان نقطه نظر کان، ممڪن آهي ته رام چوڏهن سالن جو بنواس پورو ڪري، اڳ ئي ملهائجندڙ ڪنهن سڀاڳي ڏڻ جي موقعي تي موٽيو هجي.
تحرير: رميش راجا
ڪنهن فصل جي جشن واري دسترخوان تائين پهچڻ کان اڳ، ان کي ڪيترن ئي مهينن جي بي يقينيءَ مان گذرڻو پوي ٿو. ڪو زمين تيار ڪري ٿو، مينهن جو انتظار ڪري ٿو، موسم تي نظر رکي ٿو ۽ اميد ڪري ٿو ته فصل سلامت رهندو. جڏهن آخرڪار اَنُ گهر پهچي ٿو، تڏهن اطمينان خوشيءَ ۾ بدلجي وڃي ٿو. خاندان گڏ ٿين ٿا. کاڌو ورهايو وڃي ٿو. ڌرتيءَ جي سخاوت، انسان جي شڪرگذاريءَ ۾ پنهنجو اظهار ڳولي ٿي.
هن نومبر ۾ ٻه وڏا جشن اسان کي ان رشتي جي ياد ڏيارين ٿا. ڏياري 8 نومبر 2026ع تي آهي، جڏهن ته آمريڪي ٿئنڪس گِوِنگ، (Thanksgiving) يعني شڪرگذاريءَ جو ڏڻ، 26 نومبر تي ملهايو ويندو. ٻنهي جو هڪ ئي مهيني ۾ اچڻ، مختلف ڌرتين تي جنم وٺندڙ روايتن جي هڪ اهڙي ميلاپ جو موقعو ڏئي ٿو، جيڪي فصل، نئين شروعات، خاندان ۽ ونڊ ورڇ جي رشتن سان پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن.
ڏياريءَ کي عام طور روشنين جي ڏڻ طور سڃاتو وڃي ٿو، پر ان جي زرعي ۽ موسمي حيثيت به اوتري ئي ڌيان جي لائق آهي. يونيسڪو، ديپاوَليءَ کي سال جي آخري فصل ۽ نئين سال توڙي نئين مند جي شروعات جو ڏڻ قرار ڏئي ٿو. ان پسمنظر ۾ روشني، ڪامياب فصل کان پوءِ جنم وٺندڙ اميد ۽ زندگيءَ جي هڪ ٻئي چڪر جي واعدي سان گڏ هلي ٿي.
هاري برادرين لاءِ خوشحالي ڪا اڻ ڏٺي شيءِ نه هئي: سانڍڻ لاءِ اَنُ، ايندڙ پوک لاءِ ٻج، صحتمند چوپايو مال ۽ گهر ڀاتين جي گذر سفر لاءِ ڪافي کاڌو. ڏڻ جي ڏيئي کي ان دنيا جي پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جو دارومدار مٽيءَ، پاڻيءَ ۽ موسمن جي ڦيرگهير تي هو. گهرن جي صفائي، کاڌن جي تياري ۽ مٽن مائٽن جو گڏ ٿيڻ، نئين شروعات کي هڪ محسوس ڪري سگهجندڙ صورت ڏين ٿا.
اهو تعلق فطري طور اسان جي سوچ کي ڏکڻ ايشيا جي قديم زرعي سماجن ڏانهن وٺي وڃي ٿو، جن ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب به شامل آهي. موهن جي دڙي، هڙپا ۽ ٻين وسندين جا ماڻهو زراعت، هنر ۽ واپار وسيلي پنهنجي سماجن جو گذر سفر هلائيندا هئا. سندن دنيا اسان کي ياد ڏياري ٿي ته هن خطي جي تاريخ جون پاڙون ڌرتيءَ ۾ ڪيڏيون نه گهريون آهن.
ڏياريءَ جا خريف جي فصل، ربيع جي پوک ۽ هيمنت جي مند ڏانهن موسمي تبديليءَ سان قديم لاڳاپا آهن. ان کي رام جي واپسيءَ سان ڳنڍيندڙ روايت کي اڪثر پوءِ جي نسبت طور سمجهيو وڃي ٿو. هندو روايت موجب لڪشميءَ جو تعلق هڪ اڳوڻي ڪائناتي دور، ست يگ، سان آهي، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته سندس پوڄا رام کان به اڳ ٿيندي هئي؛ رام جو خاندان به سندس پوڄا ڪندو هو. ان نقطه نظر کان، ممڪن آهي ته رام چوڏهن سالن جو بنواس پورو ڪري، اڳ ئي ملهائجندڙ ڪنهن سڀاڳي ڏڻ جي موقعي تي موٽيو هجي.
ڏياري ڪيترائي مذهبي مفهوم به رکي ٿي. ڪيترائي هندو ان کي بنواس کان پوءِ رام جي ايوڌيا واپسيءَ سان ڳنڍين ٿا؛ ٻيون روايتون ڪرشن ۽ نرڪاسُر جي ڪٿا يا خوشحاليءَ ۽ ڀلائيءَ لاءِ لڪشميءَ جي پوڄا کي اهميت ڏين ٿيون. جين ڌرم جا پيروڪار مهاوير جي مُڪتيءَ کي ياد ڪن ٿا. سک به ان ئي عرصي دوران بندي ڇوڙ دِوس ملهائين ٿا، جيڪو گرو هرگوبند جي قيد مان آزاديءَ جي ياد ۾ ملهايو وڃي ٿو. ڪي نيوار ٻڌ ڌرم جا پيروڪار به پنهنجي روايتن موجب هي ڏڻ ملهائين ٿا.
اهي مختلف معنائون ظاهر ڪن ٿيون ته هڪ ڏڻ ڪيترن قسمن جون يادون پاڻ ۾ سمائي سگهي ٿو: موسمي، گهريلو، روحاني ۽ اجتماعي. ان جي اهميت کي ڪنهن هڪ ڪهاڻيءَ تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.
سمنڊ جي ٻئي پار، ٿئنڪس گِوِنگ به فصل کي گهر جي دسترخوان تائين آڻي ٿو. ان جي مشهور آمريڪي روايت 1621ع ۾ پلي مٿ ۾ ٿيل هڪ گڏجاڻيءَ کي ياد ڪري ٿي، جنهن ۾ انگريز آبادڪار ۽ وامپانوئگ قوم جا ماڻهو شامل هئا. انهن سان گڏ سندن اڳواڻ اوساميڪوئن به هو، جيڪو عام طور ماساسوئٽ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ان وقت جو هڪ محفوظ انگريزي احوال ٽن ڏينهن جي دعوتن ۽ لڳ ڀڳ نوي وامپانوئگ مردن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري ٿو.
پر آمريڪا ۾ شڪرگذاريءَ جي شروعات ان گڏجاڻيءَ سان نه ٿي هئي. اتان جي اصلوڪن ماڻهن وٽ اڳ ئي شڪر ادا ڪرڻ جون پنهنجون روايتون موجود هيون. نه ئي پلي مٿ جي ان دعوت، اڄوڪي سالياني قومي موڪل کي هڪدم جنم ڏنو هو.
اڄوڪو آمريڪي ڏڻ صدين جي سفر ۾ پنهنجي صورت اختيار ڪندو ويو. ليکڪا ۽ ايڊيٽر سارا جوزيفا هيل، شڪرگذاريءَ جو قومي ڏينهن مقرر ڪرائڻ لاءِ مهم هلائي. 1863ع ۾، گهرو ويڙهه دوران، صدر ابراهام لنڪن هڪ اعلان جاري ڪيو، جنهن ۾ شڪر ادا ڪرڻ ۽ جنگ سبب تڪليفون سهندڙ ماڻهن کي ياد ڪرڻ جي اپيل ڪئي وئي. نعمتن جي فراوانيءَ جي مڃتا سان گڏ، زخمن جي ڀرجڻ جي التجا به موجود هئي.
اڄ ٿئنڪس گِوِنگ جي دسترخوان تي کاڌي سان گڏ يادون به رکيل هونديون آهن. ڪا خالي ڪرسي وڇڙي ويل ڪنهن پياري جي ياد ڏياري سگهي ٿي؛ ڪا واڌو ڪرسي گهر کان پري رهندڙ ڪنهن ماڻهوءَ جي آجيان ڪري سگهي ٿي. ڪنهن خانداني کاڌي جي ترڪيب، ڏاڏيءَ يا نانيءَ جو آواز خاموش ٿي وڃڻ کان گهڻو پوءِ به، سندس موجودگيءَ جو احساس زنده رکي سگهي ٿي.
پر ٿئنڪس گِوِنگ سان ڏکوئيندڙ يادون به لاڳاپيل آهن. ڪجهه اصلوڪن آمريڪين لاءِ اهو قومي سوڳ جو ڏينهن آهي، جيڪو کين پنهنجي ڌرتيءَ تان بي دخل ٿيڻ، تشدد ۽ نوآبادياتي قبضي سان لاڳاپيل نقصانن جي ياد ڏياري ٿو. هڪ سچي جشن ۾ انهن آوازن لاءِ به جاءِ هجڻ گهرجي. شڪرگذاري تڏهن وڌيڪ گهري ٿئي ٿي، جڏهن ان ۾ اها سمجهه به شامل هجي ته اها دعوت ڪنهن جي زمين، علم ۽ محنت جي سهاري ممڪن ٿي.
ٻنهي ڏڻن جو دائرو تمام وسيع آهي، جيتوڻيڪ انهن کي ملهائيندڙن جي انگ جو ڀيٽ هڪڙي سادي ڳڻپ وسيلي نٿو ڪري سگهجي. ڏياريءَ بابت عام طور چيو وڃي ٿو ته ان کي هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو ملهائين ٿا. پسمنظر طور، پيو ريسرچ سينٽر جي 2025ع ۾ شايع ٿيل ڪاٿن موجب، 2020ع ۾ دنيا جي هندو آبادي لڳ ڀڳ 1.2 ارب هئي. ٻيون مذهبي برادريون به ان ۾ حصو وٺن ٿيون، پر ڪنهن مذهب جي آباديءَ جا انگ اکر، ڏڻ ملهائيندڙن جي آدمشماري ناهن.
آمريڪي ٿئنڪس گِوِنگ بابت، نومبر 2024ع ۾ ڪيل پيو جي هڪ سروي موجب، آمريڪا جي 91 سيڪڙو بالغن اهو ڏڻ ملهايو. اهو ان جي وسيع قومي مقبوليت کي ظاهر ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اهو سڄي دنيا ۾ ان کي ملهائيندڙ سڀني ماڻهن جي صحيح ڳڻپ ناهي. هتي ڀيٽ، نومبر ۾ ملهائجندڙ آمريڪي ڏڻ جي حوالي سان آهي.
انهن وڏن انگن جي پويان ڪي انتهائي پنهنجائپ ڀريا منظر آهن: هوا کان ڏيئي کي بچائيندڙ ڪو ٻار، مٺايون تيار ڪندڙ ڪا ماءُ يا ڪو پيءُ، گهر ڏانهن سفر ڪندڙ ڪو شاگرد، رات جي مانيءَ تي ڪنهن ٻئي لاءِ به جاءِ ٺاهيندڙ ڪو ميزبان. اهڙن خيال ۽ محبت ڀرين عملن سان ئي ڏڻ معنائون ماڻين ٿا.
ٻنهي جو هڪ ئي نومبر ۾ اچڻ، سندن ڪنهن گڏيل تاريخي بڻ کي ثابت نٿو ڪري. اهو اسان کي هڪ گڏيل انساني دارومدار سڃاڻڻ جو موقعو ڏئي ٿو. کاڌو هارين، پورهيتن، مال ڍوئيندڙن، دڪاندارن ۽ رڌ پچاءُ ڪندڙن جي محنت وسيلي اسان تائين پهچي ٿو. هر ويلي جي مانيءَ جو سهارو پاڻي، مٽي ۽ رهڻ لائق آبهوا آهن. خوشحالي اهڙن رشتن تي بيٺل آهي، جن کي روزمره جي زندگيءَ ۾ اسين اڪثر نظرانداز ڪري ڇڏيون ٿا.
پاڪستان جي ماڻهن لاءِ، خاص ڪري سنڌ جي زرعي سماج ۾، اهو تعلق ڄاتل سڃاتل آهي. فصل روزيءَ جو وسيلو آهي، مند هڪ اميد آهي، ۽ پاڻي ڪنهن خاندان جي مستقبل جو فيصلو ڪري سگهي ٿو. اهي ڏڻ، اسان جو کاڌو اپائيندڙ ماڻهن لاءِ احترام ۽ مذهبي حدن کان مٿانهين دوستيءَ کي هٿي ڏئي سگهن ٿا.
ڪنهن هندو پاڙيسريءَ کي ڏڻ جي واڌائي ڏيڻ، اڪيلي رهندڙ ڪنهن ماڻهوءَ کي دعوت ڏيڻ، ڏکيائين کي منهن ڏيندڙ ڪنهن خاندان سان ماني ونڊڻ يا ڪنهن پورهيت کي سندس محنت جو واجب اجورو ڏيڻ، جشن جي روح کي ان جي مقرر ڏينهن کان اڳتي وٺي وڃي سگهي ٿو.
هن نومبر ۾ ڏيئو ۽ فصل سان سجايل دسترخوان، اسان کي ٻه سٻاجهيون يادگيريون ڏين ٿا: جيڪو زندگيءَ کي سهارو ڏئي ٿو، تنهن جو قدر ڪريو، ۽ ان کي ٻين سان ونڊيو.
ڌرتي ڪيترن هٿن جي محنت وسيلي اسان کي ڏئي ٿي. اسان جا ڏڻ تڏهن وڌيڪ ڀرپور ٿين ٿا، جڏهن اها شڪرگذاري اسان جي پنهنجن هٿن وسيلي موٽي ٿي.
____________
رميش راجا، هڪ سول انجنيئر، دورانديش رٿابندي ڪندڙ، PMP سرٽيفائيڊ ۽ ادب سان چاهه رکندڙ شخصيت آهي، جنهن کي آرٽ ۽ تفريح جو جنون آهي. ساڻس هن اي ميل تي رابطو ڪري سگهجي ٿو: engineer.raja@gmail.com“
