جڏهن ڏندڪٿائون ورثي ۾ مليل سچ بڻجي وڃن، تڏهن تاريخ اڪثر تصور جي پردن پٺيان لڪي وڃي ٿي.
ڏياريءَ جا ڏيئا ڀلي عاليشان مندرن ۽ شاهي محلن کي روشن ڪن، پر انهن جي روشني انهن سادن گهرن تائين به پهچي ٿي، جن جي رهواسين جي هٿن زمين کي آباد ڪيو آهي. شايد پوءِ روشنيءَ جو سڀ کان گهرو جشن رڳو ڪنهن پتلي کي ساڙڻ، ڪنهن ورثي ۾ مليل فتح کي ورجائڻ يا هزارين گهرن کي روشن ڪرڻ تائين محدود ناهي. شايد ان جي اصل معنيٰ انساني ذهن کي روشن ڪرڻ ۾ آهي. اچو ته ڏيئا انهن فصلن جي نالي ٻاريون، جن ڌرتيءَ جي جهولي ڀري، ۽ انهن هٿن جي نالي، جن انهن کي پوکيو ۽ لڻيو.
ليکڪ: ڪلاونتي راجا
دسھڙو ٿي ويو آھي، ڏياري دوازي تي آھي ۽ هيمَنت رت ھلي رهي آھي. هي هيمَنت (Hemant) جي مند آهي. سرءُ ۽ سياري جي وچ واري اها وڻندڙ ويل، جڏهن اونهاري جي ساڙيندڙ تپش گهڻو اڳ موڪلائي چڪي آهي، سانوڻيءَ جا ڪڪر آسمان جي ڪنارن ڏانهن هليا ويا آهن ۽ ڌرتي سياري جي آجيان لاءِ پنهنجي سونهن سنوارڻ لڳي آهي. هندستاني ننڍي کنڊ جي قديم ۽ زرخيز ميدانن ۾ انساني پورهئي جا رنگ پکڙيل آهن. ساريون سونهري سنگن جي بار کان جهڪي پيون آهن، وونئڻن جا اڇا گل ڪپهه جي روپ ۾ ٽڙي پيا آهن، ڪمند جا ڊگها فصل هوا ۾ جهومي رهيا آهن، جڏهن ته مڪئي، ٻاجهري، جوئر ۽ مڱن جا فصل خريف جي لاباري جي خوشحاليءَ جا سنيها ڏئي رهيا آهن. هوائون نرم ٿيڻ لڳيون آهن، شامون ٿڌيون ٿي رهيون آهن ۽ ڌرتي، جنهن پنهنجي سيني ۾ هاريءَ جو پگهر سانڍيو هو، هاڻي ان پورهئي جو ڦل اناج، آسودگي ۽ اميد جي صورت ۾ موٽائڻ لاءِ تيار آهي.
اها اهڙي مند آهي، ڄڻ قدرت پاڻ خوشيون ملهائي رهي هجي. پر ڏياريءَ جي هزارين ڏيئن جي جهرمر هيٺ تاريخ جو هڪ سوال صدين کان خاموش بيٺو آهي. ڇا اهي ڏيئا پهريون ڀيرو ڪنهن جلاوطنيءَ تان موٽندڙ شهزادي جي آجيان لاءِ ٻاريا ويا هئا، يا انهن جي روشني گهڻو اڳ کان هن ننڍي کنڊ جي قديم وسندين، هارين جي گهرن ۽ فصلن سان ڀريل کيتن کي روشن ڪندي رهي هئي، جڏهن اڃا ڪنهن بادشاهه جي واپسيءَ جي ڪهاڻي هن تهوار سان ڳنڍجي نه هئي؟ ۽ هر سال دسهرَي جي موقعي تي باهه جي شعلن ۾ سڙي رک ٿيندڙ راوڻ جي وڏي پتلي جي پٺيان به هڪ ٻيو، شايد اڃا وڌيڪ بيچين ڪندڙ سوال بيٺو آهي. ڇا راوڻ واقعي رڳو بڇڙائيءَ جو اهو خوفناڪ روپ هو، جيڪو نسلن کان اسان کي ٻڌايو ويو آهي، يا هن مشهور روايت جي پردي پٺيان ڪنهن اهڙي طاقتور، علم دوست ۽ غيرمعمولي حڪمران جون يادون به لڪل آهن، جنهن جي شڪست کي مختلف قومن ۽ برادرين مختلف معنائن ۾ ياد رکيو؟
اهي سوال اسان کي فلسفي جي هڪ نهايت دلچسپ مسئلي ڏانهن وٺي وڃن ٿا: حقيقت ۽ ان حقيقت جي وچ ۾ موجود فاصلو، جنهن کي اسين حقيقت سمجهندا آهيون. انسان جڏهن دنيا ۾ اچي ٿو، تڏهن سندس ذهن ۾ نه ڪو مذهبي صحيفو هوندو آهي، نه ثقافتي تعصب، نه نسلي وفاداريون ۽ نه ئي هيرن ۽ ولن بابت اڳواٽ فيصلا. ٻار ڪنهن خاندان، مذهب، ٻولي، ذات، علائقي ۽ سماج ۾ جنم وٺندو آهي. اڃا هو پنهنجي عقل سان سوال ڪرڻ جي سگهه به حاصل نه ڪندو آهي ته سندس چوڌاري موجود دنيا کيس جواب ڏيڻ شروع ڪري ڇڏيندي آهي. ڪي ڪردار مقدس بڻايا ويندا آهن، ڪي بڇڙا؛ ڪن فتحن کي خوشيءَ جو سبب سمجهيو ويندو آهي، ته ڪن شڪستن کي هميشه لاءِ نفرت ۽ ملامت جي حوالي ڪيو ويندو آهي.
اهڙيءَ ريت انسان جي آزاد سمجهه پيدا ٿيڻ کان اڳ ئي سندس تصور کي هڪ خاص شڪل ڏني ويندي آهي. هتي فلسفي جو اهو مسئلو سامهون اچي ٿو، جنهن کي عام طور تصور جو پردو (Veil of Perception) چيو وڃي ٿو ۽ جنهن جو واسطو انگريز فلسفي جان لاڪ (John Locke، 1632–1704) جي فڪر سان جوڙيو وڃي ٿو. لاڪ پنهنجي مشهور ڪتاب انساني سمجهه بابت هڪ مقالو (An Essay Concerning Human Understanding، 1690) ۾ اهو سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي ته انساني علم تجربي مان ڪيئن جنم وٺي ٿو ۽ ذهن خيالن ۽ حواسن جي وسيلي دنيا کي ڪيئن محسوس ڪري ٿو.
اهو سوال فلسفي جي هڪ وسيع روايت سان پڻ ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ افلاطون (Plato، تقريباً 428/427–348/347 ق.م) پنهنجي مشهور غار واري تمثيل ذريعي پاڇن ۽ گهري سمجهه جي وچ ۾ فرق واضح ڪيو؛ ڊيوڊ هيوم (David Hume، 1711–1776) انساني نتيجن ۽ سببن بابت يقين جي حدن تي سوال اٿاريا؛ ۽ امانوئل ڪانٽ (Immanuel Kant، 1724–1804) اهو جاچيو ته انساني ذهن جي بناوت اسان جي تجربي ۽ ڄاڻ تي ڪهڙيون حدون مقرر ڪري ٿي. انهن فلسفين جا نظريا هڪجهڙا نه هئا، پر انهن جي فڪري جستجو اسان آڏو هڪ بنيادي سوال رکي ٿي: جنهن دنيا کي اسين پوري يقين سان حقيقت سڏيون ٿا، ان مان ڪيتري دنيا واقعي پنهنجي اصل صورت ۾ موجود آهي، ۽ ڪيتري دنيا اسان جي ذهن، تربيت ۽ سکيل تصورن جي پيداوار آهي؟
رام ۽ راوڻ جي ڪهاڻي انهيءَ سوال کي سمجهڻ لاءِ هڪ نهايت دلچسپ پسمنظر فراهم ڪري ٿي. رامائڻ جي مشهور روايت موجب لنڪا جو طاقتور بادشاهه راوڻ جنگ جي ميدان ۾ مارجي چڪو آهي. سندس پنهنجو ڀاءُ وڀيشن رام جي پاسي وڃي بيٺو آهي، ۽ رام، لڇمڻ ۽ سيتا چوڏهن سالن جي بنواس کان پوءِ ايوڌيا موٽڻ جي تياري ڪري رهيا آهن. راوڻ جي شڪست کي ڌرم جي فتح ۽ بڇڙائيءَ جي خاتمي طور پيش ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته رام جي واپسيءَ کي هڪ مشهور مذهبي روايت موجب هزارين ڏيئا ٻاري ڀليڪار ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.
اها ڪهاڻي صدين جو سفر ڪري مندرن ۽ گهرن تائين پهتي، شاعريءَ ۽ ناٽڪن جو موضوع بڻي ۽ ڪروڙين ماڻهن جي مذهبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو حصو بڻجي وئي. پر ادب، ڀلي ڪيترو به مقدس ۽ اثرائتو ڇو نه هجي، آزاد تاريخي ثبوت جو متبادل نٿو بڻجي سگهي. مشهور روايتن کان ٻاهر راوڻ ڪير هو؟ اهو فيصلو ڪنهن ڪيو ته سندس شڪست کي هميشه نيڪيءَ جي فتح سمجهيو وڃي؟ ۽ آخر ڪجهه برادريون کيس نفرت بدران عزت ۽ احترام سان ڇو ياد ڪن ٿيون؟
سنسڪرت جي قديم رزميه روايتن ۾ به راوڻ ڪو معمولي ولن ناهي. هو هڪ زبردست حڪمران، غيرمعمولي علم رکندڙ شخص، شِوَ جو عقيدتمند، وڏي طاقت جو مالڪ ۽ اهڙو ڪردار آهي، جنهن جي علمي ۽ سياسي حيثيت کي آسانيءَ سان نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. سندس ڏهن مٿن کي، جيڪي مذهبي تصويرن ۽ عوامي تصور ۾ مشهور آهن، ڪڏهن ڪڏهن وسيع علم ۽ ذهني صلاحيتن جي علامت طور پڻ سمجهيو ويو آهي، جيتوڻيڪ مختلف روايتون انهن جي تشريح مختلف نموني ڪن ٿيون.
اهڙي گهڻ رخي ڪردار کي رڳو هڪ رنگيل پتلي ۾ تبديل ڪري باهه جي حوالي ڪرڻ سان سندس سموري ادبي ۽ ثقافتي پيچيدگي ختم نٿي ٿي وڃي. ڪيترين دراوڙي، دلت ۽ آديواسي تشريحن ۾ راوڻ رڳو مخالف ڪردار نه، پر علم، وقار، مزاحمت ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي علامت طور سامهون اچي ٿو. ڪجهه ماڻهو کيس هڪ قديم مقامي حڪمران جي نمائندگي ڪندڙ شخصيت سمجهن ٿا، جنهن جي يادگيري بعد جي مذهبي روايتن ۾ تبديل ٿيندي رهي.
اهي تشريحون سنجيده مطالعي جون حقدار آهن، جيتوڻيڪ آثار قديمه اڃا تائين اهو ثابت نه ڪري سگهيا آهن ته راوڻ واقعي تاريخ ۾ موجود ڪو سڃاڻپ جوڳو دراوڙي يا آديواسي بادشاهه هو، يا رامائڻ ڪنهن ٻن قديم نسلي قومن جي وچ ۾ ٿيل ثابت ٿيل جنگ جو تاريخي احوال آهي.
هتي هڪ اهم فرق سمجهڻ ضروري آهي. ڪنهن قوم جي ثقافتي يادگيري تاريخي اهميت ضرور رکي ٿي، پر اها پاڻمرادو ان ۾ بيان ڪيل واقعن جي لفظي سچائيءَ جو ثبوت نٿي بڻجي. جن برادرين لاءِ راوڻ سندن ثقافتي سڃاڻپ ۽ تاريخي يادگيريءَ جو حصو آهي، تن لاءِ دسهرَو شايد اها بي قيد خوشي نه کڻي اچي، جيڪا رام جي فتح ملهائيندڙ ماڻهن لاءِ هوندي آهي. راوڻ جي پتلي کي ساڙڻ انهن لاءِ پنهنجي محترم ڪردار جي تذليل يا ڪنهن وساريل شڪست جي ياد بڻجي سگهي ٿو.
هڪ روايت جنهن واقعي کي بڇڙائيءَ جي خاتمي طور ملهائي ٿي، ٻي روايت ساڳئي واقعي کي پنهنجي عزت ۽ سڃاڻپ سان لاڳاپيل سوال طور ڏسي سگهي ٿي. شايد رامائڻ جي سڀ کان وڏي خوبي اها آهي ته اها ڪڏهن به رڳو هڪ آواز تائين محدود نه رهي آهي. هندستان، سري لنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ان جا ڪردار، اخلاقي فيصلا ۽ ڪهاڻيءَ جا رخ ٻولين، مذهبن، علائقن ۽ سماجي تجربن سان گڏ بدلجندا رهيا آهن. ڪيترين عقيدتمند روايتن ۾ رام مرڪزي حيثيت رکي ٿو، پر راوڻ پڻ اهڙيون معنائون حاصل ڪيون آهن، جن کي ڪنهن هڪ مشهور تشريح ۾ قيد نٿو ڪري سگهجي.
۽ پوءِ اچي ٿي ڏياري، پنهنجي ڏيئن، پوڄائن، خوشين ۽ نئين اميدن سان. بجليءَ جي روشنين راتين کي ڏينهن ۾ بدلائڻ کان گهڻو اڳ زرعي سماج قدرت جي وڏي ڪئلينڊر مطابق زندگي گذاريندا هئا. سندن وجود مينهن جي اچڻ، ٻج پوکڻ، فصلن جي سنڀال ۽ لاباري جي ڪاميابيءَ سان ڳنڍيل هو. سانوڻيءَ جي موڪلاڻي ۽ ٿڌي مند جي آمد رڳو موسم جي تبديلي نه هئي، پر زندگيءَ جي بقا جي جدوجهد ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
مختلف علائقن ۾ خريف جي زرعي چڪر سان ساريون، ڪپهه، مڪئي، ٻاجهري، جوئر، مڱ ۽ ڪمند جهڙا فصل لاڳاپيل هئا، جيتوڻيڪ هر فصل جي پچڻ ۽ لاباري جو وقت مختلف هوندو هو. هاريءَ لاءِ اهي رڳو واپاري شيون نه هيون. اهي سندس ٻارن جي خوراڪ، خاندان جي سلامتي، قرضن جي ادائيگي ۽ ايندڙ سال جي اميد جو بنياد هيون.
اهڙي آسودگيءَ جي آجيان ڏيئا ٻاري، راڳ ڳائي، گڏجي کاڌا کائي، دعائون گهري ۽ قدرت جو شڪر ادا ڪري ڪرڻ کان وڌيڪ فطري ڳالهه ٻي ڪهڙي ٿي سگهي ٿي؟ ڏياريءَ جي تاريخي اوسر هڪ اهڙي ئي گهڻ رخي ثقافتي دنيا ڏانهن اشارو ڪري ٿي. هن تهوار جا لاڳاپا موسمن جي تبديلي، زرعي خوشحالي، ڏيئا ٻارڻ، لڪشميءَ جي پوڄا، راجا بليءَ جي يادگيري ۽ ٻين ڪيترين مذهبي روايتن سان ملن ٿا. ان جون معنائون ڪنهن هڪ ڪهاڻيءَ کان گهڻو وسيع آهن.
اهڙيءَ ريت هڪ دلچسپ تاريخي امڪان سامهون اچي ٿو: ڏيئن ٻارڻ ۽ موسمي خوشحاليءَ جون رسمون شايد پراڻين ۽ هڪٻئي سان ڳنڍيل روايتن مان آهستي آهستي اُسريون هجن، ۽ رام جي ايوڌيا واپسيءَ جي ڪهاڻي پوءِ انهن جي مشهور تشريحن مان هڪ بڻجي وئي هجي. خاص ڳالهه اها آهي ته والمڪي رامائڻ جي بنيادي روايت ۾ رام جي واپسيءَ کي واضح طور ديپاوليءَ جي تهوار طور سڃاڻپ نه ڏني وئي آهي. ٻين ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ هن تهوار جا مختلف لاڳاپا ملن ٿا. انهيءَ مان رام جي واپسيءَ جي مذهبي اهميت ختم نٿي ٿئي، پر اهو تصور ضرور سوال هيٺ اچي ٿو ته ڏياريءَ جي سموري تاريخ رڳو انهيءَ هڪ واقعي مان شروع ٿي.
ساڳئي وقت، تاريخي ثبوتن جي بنياد تي اسين يقين سان اهو به نٿا چئي سگهون ته رام ڄاڻي واڻي اڳ ۾ موجود ڪنهن فصلن واري تهوار کي پنهنجي واپسيءَ لاءِ چونڊيو هو، يا لڪشمي پوڄا لازمي طور رامائڻ ۾ بيان ڪيل واقعن کان اڳ رائج هئي. اهڙين دعوائن لاءِ تاريخي ترتيب ۽ ثبوت گهرجن، جيڪي موجود ماخذ پوريءَ ريت فراهم نٿا ڪن. پر هن تهوار جي وسيع تاريخ پنهنجي جاءِ تي نهايت دلچسپ آهي.
دولت ۽ خوشحاليءَ جي ديوي لڪشمي ڏياريءَ جي ڪيترين مذهبي رسمن ۾ مرڪزي حيثيت حاصل ڪئي. هاري پنهنجي فصلن جي آسودگي ملهائي سگهيا، واپاري نئين مالي سال جي آجيان ڪري سگهيا، خاندان سک ۽ خوشحاليءَ جون اميدون رکي سگهيا ۽ عقيدتمند پنهنجي مذهبي روايتن مطابق پوڄائون ڪري سگهيا. مختلف برادرين ۾ ساڳئي تهوار نيون معنائون اختيار ڪيون ۽ هر دور ان جي ثقافتي ورثي ۾ هڪ نئون رنگ شامل ڪيو.
تنهنڪري ڏياريءَ جا ڏيئا ايوڌيا جي دروازن کان گهڻو وسيع تاريخ کي روشن ڪن ٿا. انهن سوالن جي جاچ لاءِ لکيل علمي ماخذ اهم رهنمائي ڪن ٿا. پي. ڪي. گوڏي (P. K. Gode، 1891–1961) پنهنجي ڏياريءَ بابت تاريخي تحقيق ۾ هن تهوار جي موسمي، زرعي ۽ مذهبي لاڳاپن جو جائزو ورتو. پاولا رچمين (Paula Richman) جي ترتيب ڏنل ڪتاب ميني رامائناس (Many Ramayanas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia، 1991) رامائڻ جي مختلف روايتن ۽ انهن جي حيرت انگيز گهڻ رخي نوعيت بابت علمي اڀياس گڏ ڪيا.
پيريار اي. وي. راماسامي (Periyar E. V. Ramasamy، 1879–1973) پنهنجي ڪتاب دي رامايانا: اي ٽرو ريڊنگ (The Ramayana: A True Reading) ۾ دراوڙي سماجي سڌارن واري نقطه نظر کان رام ۽ راوڻ جي روايتي تصويرن کي چئلينج ڪيو. اوشو (Osho، 1931–1990) پڻ پنهنجي فلسفياڻين تقريرن ۾ ورثي ۾ مليل مذهبي فيصلن تي سوال اٿاريا ۽ راوڻ جي غيرمعمولي علمي حيثيت ڏانهن ڌيان ڇڪايو. اهي لکڻيون گڏجي ڪنهن هڪ متبادل ڪهاڻيءَ کي آخري تاريخي سچ ثابت نٿيون ڪن، پر ضرور ٻڌائين ٿيون ته ورثي ۾ مليل روايتن کي ادب، تقابلي مطالعي، دليل ۽ ثبوت جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ڪيترو ضروري آهي.
۽ فڪري سوال اٿارڻ جي اها روايت سنڌ جي ڌرتيءَ لاءِ به ڪا اوپري ڳالهه ناهي. سنڌو درياهه جي هن سرزمين، جنهن دنيا جي قديم ترين شهري تهذيبن مان هڪ کي پنهنجي هنج ۾ پاليو، ترقي پسند سوچ، عقلي تحقيق، ادبي مزاحمت ۽ سماجي تنقيد جي هڪ سگهاري روايت کي پڻ جنم ڏنو آهي. جي. ايم. سيد (1904-1995)، رسول بخش پليجو (19302018-), محمد ابراهيم جويو (19152017-)، سوڀو گيانچنداڻي (Sobho 1920-2014) ۽ شيخ اياز (1923-1997)، هر هڪ پنهنجي جدا فڪري، ادبي ۽ سياسي سفر ذريعي سڃاڻپ، سماجي انصاف، روايتي اختيار، انساني وقار ۽ سوچ جي آزاديءَ بابت بحثن ۾ اهم حصو وڌو.
انهن جي سوچ جا رخ ۽ فلسفا هڪجهڙا نه هئا، ۽ اهو چوڻ به درست نه ٿيندو ته انهن سڀني راوڻ يا ڏياريءَ بابت ڪنهن هڪ مخصوص تشريح جي حمايت ڪئي هئي. پر سندن وسيع فڪري ورثو انهيءَ روايت سان لاڳاپيل آهي، جيڪا سماج جي هر ورثي ۾ مليل بندوبست کي سوال کان مٿانهون نٿي سمجهي. جوئي جي تعليم ۽ ذهني سجاڳيءَ سان وابستگي، جي. ايم. سيد جي سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت نئين سر فڪري تشريح، سوڀي گيانچنداڻيءَ جو ترقي پسند ۽ انسان دوست نظريو، شيخ اياز جي شاعريءَ ۾ ظلم خلاف بغاوت، ۽ رسول بخش پليجي جون طبقي، ثقافت، تاريخ ۽ سماجي آزاديءَ بابت لکڻيون ۽ سياسي جدوجهدون، سڀ تنقيدي شعور ڏانهن ويندڙ مختلف رستن کي روشن ڪن ٿيون.
سندن فڪر اسان کي ياد ڏياري ٿو ته ڪنهن تهذيب جي تاريخ رڳو بادشاهن، مذهبي پيشوائن، فاتحن ۽ حڪمران طبقن جي بيانن مان نٿي سمجهي سگهجي. هارين، پورهيتن، عورتن، آديواسي برادرين ۽ اقتدار کان پري رکيل ماڻهن جي تجربن کي به ٻڌڻ ضروري آهي. ڇاڪاڻ ته ماضي رڳو مشهور حڪمرانن ۽ شڪست کاڌل دشمنن جو جلوس ناهي. اهو انهن بيشمار انسانن جي گڏيل يادگيري آهي، جن پنهنجي پورهئي سان شهر اڏيا، زمينون آباد ڪيون، ٻوليون زنده رکيون ۽ تهذيب کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين پهچايو.
اهو ئي هنڌ آهي، جتي اسين ٻيهر تصور جي پردي ڏانهن موٽون ٿا. هڪ مذهبي روايت ۾ پيدا ٿيندڙ ٻار رام کي نيڪيءَ جو مجسمو ۽ راوڻ کي بڇڙائيءَ جي علامت سمجهي وڏو ٿي سگهي ٿو. ڪنهن ٻي ثقافتي يادگيريءَ ۾ پلجندڙ ٻار کي راوڻ جو وڌيڪ همدرداڻو ۽ عزت ڀريو تصور ملي سگهي ٿو. ٻئي ٻار هڪجهڙي خلوص سان پنهنجا شروعاتي عقيدا قبول ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اڃا انهن مان ڪنهن به اصل متن پڙهيا نه هوندا، تاريخي ثبوت جاچيا نه هوندا يا مختلف تشريحن سان واقفيت حاصل نه ڪئي هوندي.
ورجاءُ سان عقيدو مانوس بڻجي ٿو. مانوسيت يقين ۾ بدلجي ٿي. يقين سڃاڻپ بڻجي وڃي ٿو. ۽ جڏهن سڃاڻپ بنا سوچ ويچار جي بچائي وڃي ٿي، تڏهن اها سمجهه جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻجي سگهي ٿي. پر ڪا ڳالهه رڳو بار بار ورجائڻ سان سچ نٿي بڻجي، ۽ نه ئي ڪا پراڻي روايت رڳو ان ڪري ڪوڙي ٿي وڃي ٿي جو اها ورثي ۾ ملي آهي. سوال ڪرڻ لازمي طور انڪار ڪرڻ ناهي. تحقيق ڪرڻ لازمي طور بي ادبي ناهي. ڪنهن مقدس روايت کي تاريخي نظر سان ڏسڻ جو مطلب اهو ناهي ته ان جي عقيدتمندن لاءِ موجود روحاني اهميت کي رد ڪيو وڃي.
اصل چئلينج اهو آهي ته ڏندڪٿا، عقيدي، ثقافتي يادگيري، ادبي تخيل ۽ ثبوتن سان ثابت ٿيندڙ تاريخ جي وچ ۾ فرق کي سمجهيو وڃي. تصور جو پردو هٽائڻ جو مقصد رام جي عقيدت کي راوڻ جي انڌي عقيدت سان بدلائڻ ناهي. ائين ڪرڻ سان رڳو هڪ ورثي ۾ مليل يقين جي جاءِ تي ٻيو يقين اچي ويندو. اصل مقصد اها همت پيدا ڪرڻ آهي، جنهن سان اسين پاڻ کان پڇي سگهون ته اسان جا فيصلا آزاد سمجهه مان پيدا ٿيا آهن يا انهن دنيائن جي اڻ ڏٺل اثر هيٺ آهن، جن ۾ اسان جنم ورتو.
ممڪن آهي ته ننڍي کنڊ جي مشهور مذهبي ڪهاڻين جي تهن هيٺ زرعي برادرين جون پراڻيون يادون، موسمي تهوار، سياسي ڇڪتاڻ، ثقافتي ميل ميلاپ ۽ خوشحاليءَ لاءِ انسان جي سدائين رهندڙ خواهش لڪل هجي. انهن مان ڪي يادون قديم متنن ۽ علائقائي لوڪ ادب ۾ بچي ويون هجن، ڪي صدين جي مذهبي تخيل سان بدلجي ويون هجن، ۽ ڪي شايد هميشه لاءِ تاريخي يقين جي پهچ کان ٻاهر رهجي وڃن.
پر غيريقيني تحقيق ڇڏڻ جو سبب ناهي. اها ته وڌيڪ احتياط ۽ سنجيدگيءَ سان ڳولا جاري رکڻ جو سبب آهي. ۽ هاڻي، جڏهن هيمَنت جي مند ويجهو اچي رهي آهي، ڌرتي پنهنجي قديم ڪم ۾ مصروف آهي. ساريون پچي رهيون آهن، بغير ان جي ته هاريءَ کان سندس مذهب پڇن. ڪپهه جا گل ذات پات کان بي خبر ٽڙي رهيا آهن. ڪمند ساڳئي سج جي روشنيءَ ۾ مٺو ٿي رهيو آهي، جيڪو مندر، مسجد، مڙهي ۽ ڳوٺ جي ڪکائين گهر تي هڪجهڙو چمڪي ٿو. سانوڻيءَ جا مينهن بادشاهن جي اولاد ۽ پورهيتن جي ٻارن ۾ فرق نٿا ڪن، ۽ بدلجندڙ موسمون انساني تعصب جي ٺاهيل سرحدن کي نٿيون سڃاڻن.
ڏياريءَ جا ڏيئا ڀلي عاليشان مندرن ۽ شاهي محلن کي روشن ڪن، پر انهن جي روشني انهن سادن گهرن تائين به پهچي ٿي، جن جي رهواسين جي هٿن زمين کي آباد ڪيو آهي. شايد پوءِ روشنيءَ جو سڀ کان گهرو جشن رڳو ڪنهن پتلي کي ساڙڻ، ڪنهن ورثي ۾ مليل فتح کي ورجائڻ يا هزارين گهرن کي روشن ڪرڻ تائين محدود ناهي. شايد ان جي اصل معنيٰ انساني ذهن کي روشن ڪرڻ ۾ آهي.
اچو ته ڏيئا انهن فصلن جي نالي ٻاريون، جن ڌرتيءَ جي جهولي ڀري، ۽ انهن هٿن جي نالي، جن انهن کي پوکيو ۽ لڻيو. ڏيئا انهن قديم مقامي قومن جي وقار لاءِ روشن ٿين، جن جي تاريخ جا ڪيترائي ورق اڃا پڙهڻا آهن. اهي ڏيئا قديم تهذيبن جي گهڻ رنگي ورثي، مختلف روايتن ۾ سانڍيل ڏاهپ، سوال ڪرڻ جي آزادي ۽ ورثي ۾ مليل عقيدي کي تاريخي ثبوت کان الڳ سڃاڻڻ جي همت لاءِ روشن ٿين. انهن جي روشني عقيدي ۽ تاريخ، يادگيري ۽ ثبوت، ورثي ۾ مليل دنيا ۽ اڃا سمجهڻ لاءِ رهيل دنيا جي وچ واري فاصلي کي روشن ڪري. ڇاڪاڻ ته سڀ کان گهري اونداهي هميشه روشنيءَ جي اڻهوند نه هوندي آهي.
ڪڏهن ڪڏهن اها ڪنهن اهڙي عقيدي جي صورت ۾ موجود هوندي آهي، جيڪو اسان جي ذهن ۾ ايترو گهرو پاڙون هڻي چڪو هوندو آهي، جو اسان ان تي سوال ڪرڻ ئي وساري ويهندا آهيون. ۽ شايد سڀ کان وڏي ڏياري تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن انسان پنهنجي گهر جي چانئٺ تي هڪ ٻيو ڏيئو ٻارڻ بدران پنهنجي ذهن ۾ سوال جو پهريون ڏيئو روشن ڪري، تصور جو پردو هٽائي ۽ کليل اکين سان ان ڪهاڻيءَ کان اڳتي ڏسڻ جي همت پيدا ڪري، جيڪا کيس ننڍپڻ کان سچ سمجهائي وئي هئي.
____________
ڪلاونتي راجا سياسي ۽ سماجي ڪارڪن آهي، جيڪا گذريل ٻن ڏهاڪن کان پاڻي، اقليتن، عورتن ۽ ٻين عوامي مسئلن لاءِ جدوجهد ۽ آگاهي جي ڪم سان وابسته آهي. لکڻ ۽ تقرير ذريعي عوامي مسئلن کي اجاگر ڪرڻ سندس دلچسپي آهي. رابطو kalavanti.raja@gmail.com
